Brahmanda Purana · Chapter 1.25

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jyotiṣāṃ sanniveśaṃnaṃ nāma caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
etadukvā mahābuddhirvāyurllokahite rataḥ /
jjāpa japyaṃ bhagavānmadhyaṃ prāpte divākare

ṛṣayaścāpi te sarve ye tatrāsansamāgatāḥ /
te sarve niyatātmānastasthuḥ prāñjalayastathā

ya ijyo niyamasyānte prāṇināṃ jīvanaḥ prabhuḥ /
nīlakaṇṭha namaste 'stu ityuvāca sadāgatiḥ

śrutvā tu bhāvitātmāno munayaḥ śaṃsitavratāḥ /
vālakhilyeti vikhyātāḥ pataṅgasahacāriṇaḥ

aṣṭāśītisahasrāmi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām /
te sma pṛcchanti vāyu ca vāyuparṇāṃbu bhojanāḥ

nīlakaṇṭheti yatproktaṃ tvayā pavanasattama /
etadguhyaṃ pavitrāṇāṃ puṣṇaṃ puṇyavidāṃ varaḥ

tadvayaṃ śrotumicchāma stanno nigada sattama /
tatsarva śrotumicchāmastvatprasādātprabhañjana

nīlatā yena kaṇṭhasya kāraṇenāṃvikāpateḥ /
śrotumicchāmahe deva tava vaktrādviśeṣataḥ

yāvadvācaḥ pravarttante sarvāstāḥ preritastvayā /
varṇasthānagate vāyo vāgvidhiḥ saṃpravarttate

jñāna pūrvamathotsāhastvatto vāyo pravarttate /
tvayi niṣpūyamāne tu śeṣā varṇapravṛttayaḥ

yatra vāco nivarttante dehavarṇāśca durlabhāḥ /
tvatto hi varṇasadbhāvaḥ sarvagastvaṃ sadānila

nānyaḥ sarvagato devastvadṛte 'sti samīraṇa /
eṣa vai jīvalokaste pratyakṣaḥ sarvato 'nila

vettha vācaspatiṃ devaṃ manonāyakamīśvaram /
brūhi tatkaṇṭhadeśe tu kiṃ kṛtvā rūpavikriyā

vacaḥ śrutvā tatasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanāma /
pratyuvāca mahātejā vāyurllokanamaskṛtaḥ

purā kṛtayuge vipro vedanirṇayatatparaḥ /
vasiṣṭho nāma dharmātmā mānaso vai prajāpatiḥ

papraccha kārttikeyaṃ vai mayūravaravāhanam /
mahiṣāsuranārīṇāṃ nayanāñjanataskaram

mahāsenaṃ mahātmanaṃ meghastanitanisvanam /
umāmanaḥ praharṣāṇāṃ bārakacchadmarūpiṇam

kraiñcajīvitahartāraṃ gaurīhṛdayanandanam /
yadetaddṛśyate varya śubhraṃ śubhrāñjanopamam

tatkimarthaṃ samutpannaṃ kaṇṭhe kaṇṭhekundendusaprabhe /
etaddīptāṃya dāntāya bhaktāya brūhi pṛcchate

kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīm /
matpriyārthaṃmahābhāga vaktumarhasyaśeṣataḥ

śrutvā vākyaṃ tatastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ /
pratyuvāca mahātejā devāribalasūdanaḥ

śṛṇuṣva vadatāṃ śreṣṭakathyamānaṃ vaco mama /
umotsaṃgopaviṣṭena yathāpūrvaṃ mayā śrutam

pārvatyā saha saṃvādaḥ śarvasya ca mahātmanaḥ /
tamahaṃ saṃpravakṣyāmi tvatpriyārthaṃ mahāmune

kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite /
taruṇādityasaṃkāśe taptacāmīkaraprabhe

vajrasphaṭikasopāne citrapādaśilātale /
jāṃbūnadamaye divye nānādhātu vicitrite

nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpaphalopage /
haṃsakāraṇḍavākīrṇe cakravākopaśobhite

ṣaṭpadodgītabahule dhārāsaṃpātanādite /
mattakraiñcamayūrāṇāṃ nādairvikruṣṭakandare

apsarogaṇasaṃkīrṇe kinnarairupaśobhite /
jīvaṃ jīvakajātīnāṃ virāvairupakūjite

kokilārāvabahule siddhacāraṇasevite /
saurabheyaninādāḍhyaṃ meghastanitanisvane

vināyakabhayodvignakuṃ jarairmuktakandaraiḥ /
vīṇāvāditranirgheṣaiḥ śrotrendriyamanoramaiḥ

dolālaṃbitasaṃghāte vanitāsaṃghasevite /
dhvajālaṃbitadolānāṃ ghaṇṭānāṃ ninadākule

vallakīveṇubahule triṃśadbarhiṇasaṃkule /
mukhamarddalavāditrairvalitāsphoṭitaistathā

krīḍāvegavivādānāṃ nirghoṣaiḥ pūrṇakandare /
haṃsaiḥ parāvataiścaiva bakarājaiḥ sukhasthite

dehabandhairvicitraiścaprakrīḍitagaṇeśvare /
siṃhavyāghramukhairghoravāśitaiścaṇḍavegitaiḥ

mṛgamaṣamukhaiścānyairgajavājimukhaistathā /
biḍālavadanaiścograiḥ kroṣṭukākārasūrttibhiḥ

hrasvairdīrghaiśca sukṛśairlaṃbodaramahīdaraiḥ /
hrasvajaṅghaiḥ praleboṣṭhaistālajaṅghaistathāparaiḥ

gokarṇairekakarṇaiśca mahākarṇairakarṇakaiḥ /
bahupādairmahāpādairekapādairapādakaiḥ

bahunetrairmahānetrairekanetrairanetrakaiḥ /
ekadaṃṣṭrairmahādaṃṣṭrairbahudaṃṣṭrairadaṃṣṭrakaiḥ

ekaśīrṣairmahāśīrṣabahuśīrṣairaśīrṣakaiḥ /
ekajihvairmahājihvairbahujihvairajihvakaiḥ /
evaṃrūpairmahāyogaibhūtarbhūtapatirvṛtaḥ

viśuddhamuktāmaṇiratnabhūṣite śilātale svarṇamaye suramyake /
sukhopaviṣṭaṃ madanāganāśanaṃ provāca vākyaṃ girirājaputrī

bhagavanbhūtabhavyeśa govṛṣāṅkitaśāsana /
tava kaṇṭhe mahādeva bhrājateṃbudasannibham

nātyulbaṇaṃ śubhaṃśubhre nīlābujacayopamam /
kimidaṃ dīpyate deva kaṇṭhe kāmāṅganāśana

ko hetuḥ kāraṇaṃ kiṃ vā kaṇṭhe nīlasttvamīśvara /
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ būhi kautūhalaṃ hi me

śrutvā vākyaṃ tatastasyāḥ pārvatyāḥ pāvatīpriyaḥ /
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ kathayāmāsa śaṅkaraḥ

maheśvara uvāca
mathyamāne 'mṛte pūrvaṃ kṣīrode suradānavaiḥ /
agre samutthitaṃ ghoraṃ viṣaṅkālānalaprabham

taṃ dṛṣṭvā surasaṃghasca daityāścaiva varānane /
viṣaṇṇavadanāḥ sarve gatāste brahmaṇo 'ntakam

dṛṣṭvā suragaṇānbhītānbrahmovāca mahādyutiḥ /
kimarthaṃ vai mahābhāgā bhītā udvignacetanāḥ

mayā triguṇamaiśvaryaṃ bhavatāṃ saṃprakalpitam /
tena vyāvarttitaiśvaryā yūyaṃ bho surasattamāḥ

tralokyasyeśvarā yūyaṃ sarve vai vigatajvarāḥ /
prajāsarge na so 'stīha yaścājñāṃ me 'tivartayet

vimānacāriṇa sarve sarve svacchandagāminaḥ /
ādhyātmike cādhibhūte adhidaive ca nityaśaḥ

prajāḥ karmavipākena śaktā yūyaṃ pravarttitum /
tatkimarthaṃ bhayodvignā mṛgāḥ siṃhārditā iva

kiṃ duḥśaṃ ko 'nusaṃtāpaḥ kuto vā bhayamāgatam /
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śīghramākhyā tumarhatha

śrutvā vākyaṃ tatastasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ /
ūcuste ṛṣibhiḥ sārddhaṃ suradaityendradānavāḥ

surāsurairmathyamāne pajorāśau pitamāha /
bhujaṅgabhṛṅgasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham

prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvartāgnisamaprabham /
kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasam

trailokyotsādasūryābhaṃ visphurattat samantataḥ /
viṣeṇottiṣṭhamānena kālānalasamatviṣā

nirdagdho raktagaurāṅgo kṛtaḥ kṛṣṇo janārddanaḥ /
taṃ dṛṣṭvā raktagaurāṅgaṃ kṛtaṃ kṛṣṇaṃ janārddanam

tataḥ sarve vayaṃ bhītāstvā meva śaraṇaṃ gatāḥ /
surāṇāmasurāṇāṃ ca śrutvā vākyaṃ bhayāvaham

pratyuvāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ /
śṛṇvantu devatāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ

yattadagre samutpannaṃ mathyamāne mahodadhau /
viṣaṃ kālānalaprakhyaṃ kālakūṭamiti śrutam

yena prodbhūtamātreṇa na vyarājanta devatāḥ /
tasya viṣṇurahaṃ vāpi sarve vā surapuṅgavāḥ

na śaknuvanti vai soḍhuṃ vegamanyatra śaṅkarāt /
ityuktvā padmagarbhābhaḥ padmāyonirayonijaḥ

oṅkāraṃ samanusmṛtya dhyāyañjayotiḥ samantataḥ /
tataḥ stotuṃ samārabdho brahmā veda vidāṃ varaḥ

namastubhyaṃ virūpākṣa namaste divyacakṣuṣe /
namaḥ pinākahastāya vajrahastāya vai namaḥ

namastrailokya nāthāya bhūtānāṃ pataye namaḥ /
namaḥ surārihantre ca somasūryāgnicakṣuṣe

brahmaṇe caiva rudrāya viṣṇave caiva te namaḥ /
sāṃkhyāya caiva yogāya bhūtagrāmāya vai namaḥ

manmathāṅgavināśāya kālapṛṣṭhāya vai namaḥ /
suretase 'tha rudrāya devadevāya raṃhase

kapardine karālāya śaṅkarāya harāya ca /
kapāline virūpāya śivāya varadāya ca

tripuraghnamakhaghnāya mātṝṇāṃ pataye namaḥ /
vṛddhāya caiva śuddhāya muktāyaiva balāya ca

lokatrayaikavīrāya candrāya varuṇāya ca /
agrāya caiva cogrāya viprāyānekacakṣuṣe

rajase caiva sattvāya namaste 'vyaktayonaye /
nityāya caivānityāya nityānityāya vai namaḥ

vyaktāya caivāvyaktāya vyaktāvyaktāya vai namaḥ /
cintyāya caivācintyāya cintyācintyāya vai namaḥ

jagatāmārttināśāya priyanārāyaṇāya ca /
umāpriyāya śarvāya nandivaktrāṅkitāya ca

pakṣamāsāhddhamāsāya ṛtusaṃvatsarāya ca /
bahurūpāya muṇḍāya daṇḍine ca varūthine

namaḥ kapālahastāya digvāsāya śikhaṇḍine /
dhanvine rathine caiva yamine brahmacāriṇe

ṛgyajuḥ sāmavedāya puruṣāyeśvarāya ca /
ityeva mādicaritaiḥ stotraiḥ stutya namī'stu te /
evaṃ stutvā tato brahmā praṇipatya varānane

jñātvā tu bhaktiṃ mama devatānāṃ gaṅgājalā sphālitamuktakeśaḥ /
sūkṣmo 'si yogātiśayādacintyo na hi prabho vyaktimuphaiṣi rudraḥ

evaṃ bhagavatā pūrvaṃ brahmaṇā lokakartṛṇā /
stuto 'haṃ vividhaiḥ stotrairvedavedāṅgasaṃbhavaiḥ

tato 'haṃ mukhyayā vācā pitāmahamathābravam /
bhūtabhavyabhavannātha lokanātha jagatpate

kiṃ kāryaṃ te mayā brahmankarttavyaṃ vada suvrata /
śrutvā vākyaṃ tato brahmā pratyuvācāṃbujekṣaṇaḥ

bhūtabhavyabhavannātha śrūyatāṃ kāraṇeśvara /
surāsurairmathyamāne payodhau paṅkajekṣaṇa

bhagavanmeghasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham /
prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvarttāgnisamaprabham

taṃ dṛṣṭvā ca vayaṃ sarve bhītāḥ saṃbhrāntacetasaḥ /
tatpibasva mahādeva lokānāṃ hitakāmyayā

bhavāñchaktaśca bhoktā vai bhavāndevavaraḥ prabho /
tvadṛte 'nyo mahādeva vegaṃ soḍhuṃ na vidyate

evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ /
bāḍha mityeva tadvākyaṃ pratigṛhya varānane

tato 'haṃ pātumārabdho viṣamantakasannibham /
pibato me mahāghoraṃ viṣaṃ surabhayapradam

kaṇṭhaḥ samabhavattūrṇaṃ kṛṣṇo vai varavarṇini /
taṃ dṛṣṭvotpalapatrābhaṃ kaṇṭhasaktamivoragam

takṣakaṃ nāgarājānaṃ lelihānamivotthitam /
athovāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ

śobhase tvaṃ mahādeva kaṇṭhenānena suvrata /
tatastasya vacaḥśrutvā mayā girivarātmaje

kaṇṭhe dhṛtaṃ viṣaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhastato 'smyaham /
paśyatāṃ surasaṃghānāṃ daityānāṃ ca varānane /
yakṣagandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām

tatkālakūṭaṃ viṣamugravegaṃ kaṇṭhe dhṛtaṃ parvatarājaputri /
niveśyamānaṃ suradaityasaṃgho dṛṣṭvā paraṃ vismayamājagāma

tataḥ muragaṇāḥ sarve sadaityoragarākṣasāḥ /
ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā mattamātaṅgagāmini

ahobalaṃ vīryaparākramaste tvaho vapuryogabalaṃ taveśa

aho prabhutvaṃ tava devadeva mahādbhutaṃ manmathadehanāśana /
tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ tvameva mṛtyurvaradastvameva

tvameva sūryo rajanīkaraśca vyaktistvamevāsya carācarasya /
tvameva vahniḥ pavanastvameva tvameva bhūmiḥ salilaṃ tvameva

tvameva sarvasya carācarasya dhātā vidhātā pralayastvameva /
ityeva muktvā vacanaṃ suredrāḥ pragṛhya somaṃ praṇipatya mūrdhrā /
gatā vimānairanilopavegairmahānagaṃ merumupetya sarve

ityetatparamaṃ guhyaṃ puṇyātpuṇyatamaṃ mahat

nīlakaṇṭha iti proktaṃ triṣu lokeṣu viśrutam /
svayaṃbhuvā svayaṃ proktā kathā pāpapraṇāśinī

yastu dhārayate nityaṃ brahmodgītāmimāṃ śubhām /
tasyāhaṃ saṃpravakṣyāmi phalaṃ suvipulaṃ mahat

viṣaṃ tasya varārohe sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā /
gātraṃ prāpya tu suśroṇi kṣapraṃ tatpratihanyate

śamāyatyaśubhaṃ ghoraṃ duḥkhapnaṃ cāpakarṣati /
strīṣu vallabhatāṃ yāti sabhāyāṃ pārthivasya ca

vivāde jayamāpnoti yuddhe vijayameva ca /
gacchati kṣemamadhvānaṃ gṛhebhyo nityasaṃpadā

śarīrasyeha vakṣyāmi gatiṃ tasya varānane /
hariśmaśrurnīlakaṇṭhaḥ śaśāṅkāṅkitamūrddhajaḥ

tryakṣastriśūlapāṇiśca vṛṣa cānaḥ pinākadhṛk /
nanditulyabalaḥ śrīmānnanditulyaparākramaḥ

vicaratyakhilāṃllokāmsaptalokānmamājñayā /
na hanyate gati stasya anilasya yathāṃbare

mama tulyabalo bhūtvā tiṣṭhatyābhūtasaṃplavāt /
mama bhaktayā varārohe ye ca śṛmvanti mānavāḥ

teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi tviha loke paratra ca /
brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo vindate mahīm

vaiśyastu labhate lābhaṃ śūdraḥ sukhamavāpnuyāt /
vyādhito mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt

gurviṇī labhate putraṃ kanyā vidati satpatim /
naṣṭaṃ ca labhate dravyamiha loke paratra ca

gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yatphalam /
tatphalaṃ labhate martyaḥ śrutvā divyā mimāṃ kathām

pādaṃ vāthārddhapādaṃ vār ślokarṃ ślokārddhameva vā /
yastu dhārayate nityaṃ rudralokaṃ sa gacchati

athavā sarvamevedaṃ devabrāhmaṇasannidhau /
yaḥ paṭhenmānavo nityaṃ madgatenāntarātmanā

śraddhadhānaḥ sadā bhakto rūdralokaṃ sa gacchati /
paṭhecca devi bhaktyā ca pāṭhayecca naraḥ sadā

ataḥ parataraṃ stotraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
nāpi yakṣāḥ piśācā vā na bhūtā na vināyakāḥ /
kuryurvighnaṃ gṛhe tasya yatrāyaṃ tiṣṭhati stavaḥ

mayā nu tuṣṭena tavāṃbujekṣaṇe stavasya māhātmyama ghaughanāśanam /
niveditaṃ puṇyaphalādiyuktaṃ svayaṃ ca kītaṃ caturānanena

kathāmimāṃ puṇyaphalādiyuktāṃ nivedya devyai śaśibaddhamūrddhajaḥ /
vṛṣasya pṛṣṭhena sahomayā prabhujagāma kailāsaguhāṃ guhapriyaḥ

śrutaṃ mayā pāpaharaṃ tadantike niveditaṃ te 'tha mayā prajāpateḥ /
adhītya sarvaṃ tvakhilaṃ salakṣaṇaṃ prayāti cādityapadaṃ dvijottamaḥ