બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.18

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે કિંપુરુષાદિવર્ષવર્ણનં નામ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
મધ્યે હિમવતઃ પૃષ્ઠે કૈલાસો નામ પર્વતઃ ।
તસ્મિન્નિવસતિ શ્રીમાન્કુબેરઃ સહ રાક્ષસૈઃ

અપ્સરોનુચરો રાજા મોદતે હ્યલકાધિપઃ ।
કૈલાસપાદાત્સંભૂતં પુણ્યં શીતજલં શુભમ્

મદં નામ્ના કુમુદ્વત્ત્ત્સરસ્તૂદધિસન્નિભમ્ ।
તસ્માદ્દિવ્યાત્પ્રભવતિ નદી મન્દાકિની શુભા

દિવ્યં ચ નન્દનવનં તસ્યાસ્તીરે મહદ્વનમ્ ।
પ્રાગુત્તરેમ કૈલાસાદ્દિવ્યં સર્વૌંષધિ ગિરિમ્

રત્નધાતુમયં ચિત્રં સબલં પર્વતં પ્રતિ ।
ચન્દ્રપ્રભો નામ ગિરિઃ સુશુભ્રો રત્નસન્નિભઃ

તસ્ય પાદે મહાદ્દિવ્યં સ્વચ્છોદં નામ તત્સરઃ ।
તસ્માદ્દિવ્યાત્પ્રભવતિ સ્વચ્છોદા નામ નિમ્નગા

તસ્યાસ્તીરે મહદ્દિવ્યં વનં ચૈત્રરથં શુભમ્ ।
તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ મણિભદ્રઃ સહાનુગઃ

યક્ષસેનાપતિઃ ક્રૂરો ગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ ।
પુણ્યા મન્દાકિની ચૈવ નદી સ્વચ્છોદકા ચ યા

મહીમણ્ડલમધ્યેન પ્રવિષ્ટે તે મહોદધિમ્ ।
કૈલાસાદ્દક્ષિણે પ્રાચ્યાં શિવસત્ત્વૌષધિં ગિરિમ્

મનઃ શિલામયં દિવ્યં ચિત્રાઙ્ગં પર્વતં પ્રતિ ।
લોહિતો હેમશૃઙ્ગશ્ચ ગિરિઃ સૂર્યપ્રભો મહાન્

તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં લોહિતં નામ તત્સરઃ ।
તસ્માત્પુણ્યઃ પ્રભવતિ લૌહિત્યઃ સ નદો મહાન્

દેવારણ્યં વિશોકં ચ તસ્ય તીરે મહદ્વનમ્ ।
તસ્મિન્ગિરૌ નિવસતિ યક્ષો મણિધરો વશી

સૌમ્યૈઃ મુધાર્મિકૈશ્ચૈવ ગુહ્યકે પરિવારિતઃ ।
કૈલાસાદ્દક્ષિણે પાર્શ્વે ક્રૂરસત્ત્વૌષધિર્ગિરિઃ

વૃત્રકાયાત્કિલોત્પન્નમઞ્જનં ત્રિકકું પ્રતિ ।
સર્વધાતુમયસ્તત્ર સુમહાન્વૈદ્યુતો ગિરિઃ

તસ્ય પાદે કલઃ પુણ્યં માનસં સિદ્ધસેવિતમ્ ।
તસ્માત્પ્રભવેતે પુણ્યા સરયૂર્લોકવિશ્રુતા

તસ્યાસ્તીરે વન દિવ્યં વૈભ્રાજં નામ વિશ્રુતમ્ ।
કુબેરા નુચરસ્તત્ર પ્રહેતિતનયો વશી

બ્રહ્મપિતો નિવસતિ રાક્ષસો ઽનન્તવિક્રમઃ ।
અતરિક્ષચરૈર્ઘોરૈર્યાતુધાનશતૈર્વૃતઃ

અપરેણ તુ કૈલાસાત્પુણ્યસત્ત્વૌષધિર્ગિરિઃ ।
અરુણઃ પર્વતશ્રેષ્ઠો રુક્મધાતુમયઃ શુભઃ

ભવસ્ય દયિતઃ શ્રીમાન્પર્વતો મેઘસન્નિભઃ ।
શાતકૈંભમયૈઃ શુભ્રૈઃ શિલાજાલૈઃ સમાવૃતઃ

શાતસંખ્યૈસ્તાપનીયૈઃ શૃઙ્ગૈર્દિવમિવોલ્લિખન્ ।
મુઞ્જવાસ્તુ મહાદિવ્યો દુર્ગઃ શૈલો હિમાચિતઃ

તસ્મિન્ગિરૌ નિવસતિ ગિરીશો ધૂમ્રલોચનઃ ।
તસ્યા પાદાત્પ્રભવતિ શૈલોદં નામ તત્સરઃ

તસ્માત્પ્રભવતે પુણ્યા શિલોદા નામ નિમ્રગા ।
સા ચક્ષુઃ સીતયોર્મધ્યે પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્

તસ્યાસ્તીરે વનં દિવ્યં વિશ્રુતં સુરભીતિ વૈ ।
સવ્યોત્તરેણ કૈલાસાચ્છિવઃ સત્ત્વૌષધિર્ગિરિઃ

ગૌરં નામ ગિરિશ્રેષ્ઠં હરિતાલમયં પ્રતિ ।
હિરણ્યશૃઙ્ગઃ સુમહાન્ દિવ્યો મણિમયો ગિરિઃ

તસ્યા પાદે મહાદ્દિવ્યં શુભં કાઞ્ચનવાલુકમ્ ।
રમ્યં બિન્દુસરો નામ યત્ર રાજા ભગીરથઃ

ગઙ્ગનિમિત્તં રાજર્ષિરુવાસ બહુલાઃ સમાઃ ।
દિવં યાસ્યન્તિ તે બુર્વે ગઙ્ગતોયપરિપ્લુતાઃ

મદીય ઇતિ નિશ્ચિત્ય સમાહિતમનાઃ શિવે ।
તત્ર ત્રિપયગા દેવી પ્રથમં તુ પ્રતિષ્ઠિતા ।
સોમપાદાત્પ્રસૂતા સા સપ્તધા પ્રતિપદ્યતે

યૂપા મણિમયાસ્તત્ર વિતતાશ્ચ હિરણ્મયાઃ ।
તત્રેષ્ટ્વા તુ ગતઃ સિદ્ધિં શક્રઃ સર્વૈઃ સુરૈઃ સહ

દિવિ ચ્છાયાપથો યસ્તુ અનુનક્ષત્રમણ્ડલઃ ।
દૃશ્યતે ભાસ્વરો રાત્રૌ દેવી ત્રિપથગા તુ સા

અન્તરિક્ષં દિવઞ્ચૈવ ભાવયન્તી સુરાપગા ।
ભવોત્તમાઙ્ગે પતિતા સંરૂદ્ધા યૌગમાયયા

તસ્યા યે બિન્દવઃ કેચિત્ ક્રુદ્ધાયાઃ પતિતા ભુવિ ।
કૃતં તુ તૈર્બિદુસરસ્તતો બિન્દુસરઃ સ્મૃતમ્

તતો નિરૂદ્ધા સા દેવી ભવેન સ્મયતા કિલ ।
ચિન્તયામાસ મનસા શઙ્કરક્ષેપમં પ્રતિ

ભિત્ત્વા વિશામિ પાતાલં સ્રોતસાગૃહ્ય શઙ્કરમ્ ।
જ્ઞાત્વા તમ્યા અભિપ્રાયં ક્રૂરં દેવ્યાશ્ચિકીર્ષિતમ્

તિરોભાવયિતું બુદ્ધિરાસીદઙ્ગેષુ તાં નદીમ્ ।
તસ્યાવલેપં જ્ઞાત્વા તુ નદ્યાઃક્રુદ્ધસ્તુશઙ્કરઃ

ન્યરુપાચ્ચ શિરસ્યેનાં વેગેન પતતીં ભુવિ ।
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દૃષ્ટ્વા રાજાનમગ્રતઃ

ધમનીસંતતં ક્ષીણં ક્ષુધયા વ્યાકુલેન્દ્રિયમ્ ।
અનેન તોષિતશ્ચાહં નદ્યર્થં પૂર્વમેવ તુ

બુદ્ધાસ્ય વરદાનં ચ કોપં નિયતવાંસ્તુ સઃ ।
બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા ધારય સ્વર્ણદીમિતિ

તતો વિસર્જયામાસ સંરુદ્ધાં સ્વેન તેજસા ।
નદીં ભગીરથસ્યાર્થે તપસોગ્રેણ તોષિતઃ

તતો વિસૃજ્યમાનાયાઃ સ્રોત સ્તત્સપ્તધા ગતમ્ ।
તિસ્રઃ પ્તાચીમિમુખં પ્રતીચીં તિસ્ર એવ તુ

નદ્યાઃ સ્રોતસ્તુ ગઙ્ગાયાઃ પ્રત્યપદ્યત સપ્તધા ।
નલિની હ્લાદિની ચૈવ પાવની ચૈવ પ્રાચ્યગાઃ

સીતા ચક્ષુશ્ચ સિન્ધુશ્ચ પ્રતીચીન્દિશમાસ્થિતાઃ ।
સપ્તમી ત્વન્વગાત્તાસાં દક્ષિણેન ભગીરથમ્

તસ્માદ્ભાગીરથી યા સા પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ ।
સપ્તૈતા ભાવયન્તીદં હિમાહ્વં વર્ષમેવ તુ

પ્રસૂતાઃ સપ્ત નદ્યસ્તાઃ શુભા બિન્દુ સરોદ્ભવાઃ ।
નાનાદેશાન્પ્લાવયન્ત્યો મલેચ્છપ્રાયાસ્તુ સર્વશઃ

ઉપગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।
શિલીન્ધ્રાન્કુન્ત લાંશ્ચીનાન્બર્બરાન્યવનાધ્રકાન્

પુષ્કરાશ્ચ કુલિન્દાંશ્ચ અચોંલદ્વિચરાશ્ચ યે ।
કૃત્વા ત્રિધા સિંહવન્તં સીતાગાત્પશ્ચિમોદ ધિમ્

અથ ચીનમરૂંશ્ચૈવ તાલાંશ્ચ મસમૂલિકાન્ ।
ભદ્રાસ્તુષારાંલ્લામ્યાકાન્બાહ્લવાન્પારટાન્ખશાન્

એતાઞ્જનપદાં શ્ચક્ષુઃ પ્રાવયન્તી ગતોદધિમ્ ।
દરદાંશ્ચ સકાશ્મીરાન્ ગાન્ધરાન્ રૌરસાન્ કુહાન્

શિવશૈલાનિન્દ્રપદાન્વસતીશ્ચ વિસર્જમાન્ ।
સૈન્ધવાન્રન્ધ્રકરકાઞ્છમઠાભીરરોહકાન્

શુનાસુખાંશ્ચોર્દ્ધમરૂન્સિન્ધુરેતાન્નિષેવતે ।
ગન્ધર્વકિન્નરાન્યક્ષાન્રક્ષોવિદ્યાધરોરગાન્

કલાપગ્રામકાંશ્ચૈવ પારદાંસ્તદ્ગણાન્ ખશાન્ ।
કિરાતાંશ્ચપુલિન્દાંશ્ચ કુરૂન્ સભરતાનપિ

પઞ્ચાલાન્કાશિમત્સ્યાં શ્ચ મગધાઙ્ગાંસ્તથૈવ ચ ।
સુહ્મોત્તરાંશ્ચ વઙ્ગાંશ્ચ તામ્રલિપ્તાંસ્તથૈવ ચ

એતાઞ્જનપદાન્માન્યાન્ગઙ્ગા ભાવયતે શુભાન્ ।
તતઃ પ્રતિહતા વિન્ધ્યાત્પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્

તતશ્ચ હ્લાદિની પુણ્ય પ્રાચીમભિમુખા યયૌ ।
પ્રાવયન્ત્યુપભાગાંશ્ચ નૈષધાંશ્ચ ત્રિગર્ત કાન્

ધીવરાનૃષિકાંશ્ચૈવ તથા નીલમુખાનપિ ।
કેકરાનૌષ્ટકર્ણાંશ્ચ કિરાતાનપિ ચૈવ હિ

કાલોદરાન્વિવર્ણાશ્ચ કુમારાન્સ્વર્ણભૂમિકાન્ ।
આમણ્ડલં સમુદ્રસ્ય તિરોભૂતાંશ્ચ પૂર્વતઃ

તતસ્તુ પાવની ચાપિ પ્રાચીમેવ દિશં યયૌ ।
સુપથાન્પાવયં તીહ ત્વિન્દ્રદ્યુમ્નસરોપિ ચ

તથા ખરપથાંશ્ચૈવ વેત્રશઙ્કુપથાનપિ ।
મધ્યતોજાનકિમથો કુથપ્રાવરણાન્યયૌ

ઇન્દ્રદ્વીપ સમુદ્રં તુ પ્રવિષ્ટાં લવણોદધિમ્ ।
તતસ્તુ નલિની પ્રાયાત્ પ્રાચીમાશાં જવેન તુ

તોમરાન્ભાવયન્તીહ હંસમાર્ગાન્સહૈહયાન્ ।
પૂર્વન્દેશાંશ્ચ સેવન્તી ભિત્ત્વા સા બહુધાગિરીન્

કર્ણપ્રાવરણાન્પ્રાપ્ય સંગત્યા શ્વમુખાનપિ ।
સિકતાપર્વતમરું ગત્વા વિદ્યાધરાન્યયૌ

નગમણ્ડલમધ્યેન પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ ।
તાસાં નદ્યુપનદ્યશ્ચ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

ઉપગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।
વક્વૌકસાયાસ્તીરે તુ વનં સુરભિ વિશ્રુતમ્

હિરણ્યશૃઙ્ગે વસતિ વિદ્વાન્કૌબેરકો વશી ।
યજ્ઞોપેતશ્ચ સુમહાનમિતૌજાઃ સુવિક્રમઃ

તત્રત્યૈસ્તૈઃ પરિવૃતૌ વિદ્વદ્ભિર્બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ ।
કુબેરાનુચરા હ્યેતે ચત્વારસ્તુ સમાઃ સ્મૃતાઃ

એવમેવ તુ વિજ્ઞેયા ઋદ્ધિઃ પર્વતવાસિનામ્ ।
પરસ્પરેણ દ્વિગુણા ધર્મતઃ કામતોર્ઽથતઃ

હેમકૂટસ્ય પૃષ્ઠે તુ વર્ચોવન્નામતઃ સરઃ ।
મનસ્વિનીપ્રભવતિ તસ્માજ્જ્યોતિષ્મતી ચ યા

અવગાઢે હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ ।
સરો વિષ્ણુપદં નામ નિષધે પર્વતોત્તમે

તસ્માદ્દ્વયં પ્રભવતિ ગાન્ધર્વી નાકુલી ચ તૈઃ ।
મેરોઃ પાર્શ્વાત્પ્રભવતિ હ્રદશ્ચન્દ્રપ્રભો મહાન્

તત્ર જંબૂનદી પુણ્યા યસ્યા જાંબૂનદં સ્મૃતમ્ ।
પયોદં તુ સરો નીલે સુશુભ્રં પુણ્ડરીકવત્

પુણ્ડરીકા પયોદા ય તસ્માન્નદ્યૌ વિનિર્ગતે ।
શ્વેતાત્પ્રવર્ત્તતે પુણ્યં સરયૂર્માનસાદ્ધ્રુવમ્

જ્યોત્સ્ના ચ મૃગાકામા ચ તસ્માદ્દ્વે સંબભૂવતુઃ ।
સરઃ કુરુષુ વિખ્યાતં પદ્મમીનદ્વિજાકુલમ્

રુદ્રકાન્તમિતિ ખ્યાતં નિર્મિતં તદ્ભવેન તુ ।
અન્યે ચાપ્યત્ર વિખ્યાતાઃ પદ્મામીનદ્વિજાકુલાઃ

નામ્ના હ્રદા જયા નામ દ્વાદશોદધિસન્નિભાઃ ।
તેભ્યઃ શાન્તા ય માધ્વી ચ દ્વે નદ્યૌ સંબભૂવતુઃ

યાનિ કિંપુરુષાદ્યાનિ તેષુ દેવો ન વર્ષતિ ।
ઉદ્ભિદાન્યુદકાન્યત્ર પ્રવહન્તિ સરિદ્વરાઃ

ઋષભો દુન્દુભિશ્ચૈવ ધૂમ્નશ્ચ સુમહાગિરિઃ ।
પૂર્વાયતા મહાપર્વા નિમગ્ના લવણાભસિ

ચન્દ્રઃ કાકસ્તથા દ્રોણઃ સુમહાન્તઃ શિલોચ્ચયાઃ ।
ઉદગ્યાતા ઉદીચ્યાન્તા અવગાઢા મહોદધિમ્

સોમકશ્ચ વરાહશ્ચ નારદશ્ચ મહીધરઃ ।
પ્રતીચ્યામાયતાસ્તે વૈ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ

ચક્રો બલાહકશ્ચૈવ મૈનાકો યશ્ચ પર્વતઃ ।
આયતાસ્તે મહાશૈલાઃ સમુદ્રં દક્ષિણં પ્રતિ

ચક્રમૈનાકયોર્મધ્ય વિદિશં દક્ષિણાં પ્રતિ ।
તત્ર સંવર્ત્તકો નામ સો ઽગ્નિઃ પિબતિ તજ્જલમ્

નામ્ના સમુદ્રવાસસ્તુ ઔર્વઃસ વડવામુખઃ ।
દ્વાદશૈતે પ્રવિષ્ટા હિ પર્વતા લવણોદધિમ્

મહેન્દ્રભયવિત્રસ્તાઃ પક્ષચ્છે દભયાત્પુરા ।
યદેતદ્દૃશ્યતે ચન્દ્રે શ્વેતે કૃષ્ણશશાકૃતિ

ભારતસ્ય તુ વર્ષસ્ય ભેદાસ્તે નવ કીર્ત્તિતાઃ ।
ઇહોદિતસ્ય દૃશ્યન્તે યથાન્યે ઽન્યત્ર ચોદિતે

ઉત્તરોત્તરમેતેષાં વર્ષમુદ્દિશ્યતે ગુણૈઃ ।
આરોગ્યાયુઃ પ્રમાણાનાં ધર્મતઃ કામતોર્ઽથતઃ

સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ પુણ્યૈરેતૈસ્તુ ભાગશઃ ।
વસંતિ નાનાજાતીનિ તેષુ વર્ષેષુ તાનિ વૈ ।
ઇત્યેષા ધારયન્તીદં પૃથ્વી વિશ્વં જગત્સ્થિતમ્