બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.16

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વીતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે પૃથિવ્યાયામવિસ્તરો નામ પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
એવમેવ નિસર્ગો વૈ વર્ષાણાં ભારતે શુભે ।
દૃષ્ટઃ પરમતત્ત્વજ્ઞૈર્ભૂયઃ કિં વર્ણયામિ વઃ

ઋષિરુવાચ
યદિદં ભારતં વર્ષં યસ્મિન્સ્વાયંભુવાદયઃ ।
ચતુર્દશૈતે મનવઃ પ્રજાસર્ગે ઽભવન્પુનઃ

એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્ત્મઃ ।
એતચ્છ્રુતવચસ્તેષામબ્રવીદ્રોમહર્ષણઃ

અત્ર વો વર્ણયિષ્યામિ વર્ષે ઽસ્મિન્ ભારતે પ્રજાઃ ।
ઇદં તુ મધ્યમં ચિત્રં શુભાશુભફલોદયમ્

ઉત્તરં યત્મમુદ્રસ્ય હિમવદ્દક્ષિણં ચ યત્ ।
વર્ષં તદ્ભારતં નામ યત્રેયં ભારતી પ્રજા

ભરણાચ્ચ પ્રજાનાં વૈ મનુર્ભરત ઉચ્યતે ।
નિરુક્તવચનાચ્ચૈવં વર્ષં તદ્ભારતં સ્મૃતમ્

ઇતઃ સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ મધ્યશ્ચાન્તશ્ચ ગમ્યતે ।
ન ખલ્વન્યત્ર મર્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મ વિધીયતે

ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય નવ ભેદાન્નિબોધત ।
સમુદ્રાતરિતા જ્ઞેયાસ્તે ત્વગમ્યાઃ પરસ્પરમ્

ઇન્દ્રદ્વીપઃ કશેરૂમાંસ્તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્ ।
નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગાન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ

અયં તુ નવમસ્તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ ।
યોજનાનાં સહસ્રે તુ દ્વીપો ઽયં દક્ષિણોત્તરાત્

આયતો હ્યાકુમાર્ય્યા વૈ ચાગઙ્ગાપ્રભવાચ્ચ વૈ ।
તિર્યગુત્તરવિસ્તીર્મઃ સહસ્રાણિ નવૈવ તુ

દ્વીપો હ્યુપનિવિષ્ટો ઽયં મ્લેચ્છૈરન્તેષુ સર્વશઃ ।
પૂર્વે કિરાતા હ્યસ્યાન્તે પશ્ચિમે યવનાઃ સ્મૃતાઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શૂદ્રાશ્ચ ભાગશઃ ।
ઇજ્યાયુધવણિજ્યાભિર્વર્ત્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ

તેષાં સંવ્યવહારો ઽત્ર વર્ત્તતે વૈ પરસ્પરમ્ ।
ધર્માર્થકામસંયુક્તો વર્ણાનાં તુ સ્વકર્મસુ

સંકલ્પઃ પઞ્ચમાનાં ચ હ્યાશ્રમાણાં યથાવિધિ ।
ઇહ સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં પ્રવૃત્તિર્યેષુ માનુષી

યસ્ત્વયં નવમો દ્વીપસ્તિર્યગાયામ ઉચ્યતે ।
કૃત્સ્નં જયતિ યો હ્યેનં સમ્રાડિત્યભિધીયતે

અયં લોકસ્તુ વૈ સમ્રાડન્તરિક્ષં વિરાટ્ સ્મૃતમ્ ।
સ્વરાડસૌ સ્મૃતો લૌકઃ પુનર્વક્ષ્યામિ વિસ્તરાત્

સપ્તૈવાસ્મિન્સુપર્વાણો વિશ્રુતાઃ કુલ પર્વતાઃ ।
મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ

વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સપ્તૈતે કુલપર્વતાઃ ।
તેષાં સહસ્રશ્ચાન્યે પર્વ તાસ્તુ સમીપગાઃ

અવિજ્ઞાતાઃ સારવન્તો વિપુલાશ્ચિત્રસાનવઃ ।
સંદરઃ પર્વતશ્રેષ્ઠો વૈહારો દુર્દુરસ્તથા

કોલાહલઃ સસુરસો મૈનાકો વૈદ્યુતસ્તથા ।
વાતન્ધમો નાગગિરિસ્તથા પાણ્ડુરપર્વતઃ

તુઙ્ગપ્રસ્થઃ કૃષ્ણગિરિર્ગોધનો ગિરિરેવ ચ ।
પુષ્પગિર્યુજ્જયન્તૌ ચ શૈલો રૈવતકસ્તથા

શ્રીપર્વતશ્ચિત્રકૂટઃ કૂટશૈલો ગિરિસ્તથા ।
અન્યે તેભ્યો ઽપરિજ્ઞાતા હ્રસ્વાઃ સ્વલપોપજી વિનઃ

તૈર્વિમિશ્રા જનપદા આર્યા મ્લેચ્છાશ્ચ ભાગશઃ ।
પીયન્તે યૈરિમા નદ્યો ગઙ્ગા સિંધુ સરસ્વતી

શતદ્રુશ્ચન્દ્ર ભાગા ચ યમુના સરયૂસ્તથા ।
ઇરાવતી વિતસ્તા ચ વિપાશા દેવિકા કુહૂઃ

ગોમતી ધૂતપાપા ચ બુદ્બુદા ચ દૃષદ્વતી ।
કૌશકી ત્રિદિવા ચૈવ નિષ્ઠીવી ગેડકી તથા

ચક્ષુર્લોહિત ઇત્યેતા હિમવત્પાદનિસ્સૃતાઃ ।
વેદસ્મૃતિર્વેદવતી વૃત્રઘ્ની સિંધુ રેવ ચ

વર્ણાશા નન્દના ચૈવ સદાનીરા મહાનદી ।
પાશા ચર્મણ્વતીનૂપા વિદિશા વેત્રવત્યપિ

ક્ષિપ્રા હ્યવન્તિ ચ તથા પારિયાત્રાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ ।
શોણો મહાનદશ્ચૈવ નર્મ્મદા સુરસા ક્રિયા

મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટા તથૈવ ચ ।
તમસા પિપ્પલા શ્યેના કરમોદા પિશાચિકા

ચિત્રોપલા વિશાલા ચ બઞ્જુલા વાસ્તુવાહિની ।
સનેરુજા શુક્તિમતી મઙ્કુતી ત્રિદિવા ક્રતુઃ

ઋક્ષવત્સંપ્રસૂતાસ્તા નદ્યો મણિજલાઃ શિવાઃ ।
તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા સૃપા ચ નિષધા નદી

વેણી વૈતરણી ચૈવ ક્ષિપ્રા વાલા કુમુદ્વતી ।
તોયા ચૈવ મહાગૌરી દુર્ગા વાન્નશિલા તથા

વિન્ધ્યપાદપ્રસૂતાસ્તા નદ્યઃ પુણ્યજલાઃ શુભાઃ ।
ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણવેણાથ બઞ્જુલા

તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા બાહ્યા કાવેર્યથાપિ ચ ।
દક્ષિણપ્રવહા નદ્યઃ સહ્ય પાદાદ્વિનિઃસ્મૃતાઃ

કૃતમાલા તામ્રપર્ણી પુષ્પજાત્યુત્પલાવતી ।
નદ્યો ઽભિજાતા મલયાત્સર્વાઃ શીતજલાઃ શુભાઃ

ત્રિસામા ઋષિકુલ્યા ચ બઞ્જુલા ત્રિદિવાબલા ।
લાઙ્ગૂલિની વંશધરા મહેન્દ્રતનયાઃ સ્મૃતાઃ

ઋષિકુલ્યા કુમારી ચ મન્દગા મન્દગામિની ।
કૃપા પલાશિની ચૈવ શુક્તિમત્પ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ

તાસ્તુ નદ્યઃ સરસ્વત્યઃ સર્વા ગઙ્ગાઃ સમુદ્રગાઃ ।
વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વા જગત્પાપહરાઃ સ્મૃતાઃ

તાસાં નદ્યુપનદ્યો ઽન્યાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
તાસ્વિમે કુરુપાઞ્ચાલાઃ શાલ્વા માદ્રેયજાઙ્ગલાઃ

શૂરસેના ભદ્રકારા બોધાઃ સહપટચ્ચરાઃ ।
મત્સ્યાઃ કુશલ્યાઃ સૌશલ્યાઃ કુન્તલાઃ કાશિકોશલાઃ

ગોધા ભદ્રાઃ કરિઙ્ગાશ્ચ માગધાશ્ચોત્કલૈઃ સહ ।
મધ્યદેશ્યા જનપદાઃ પ્રાયશસ્ત્ત્ર કીર્ત્તિતાઃ

સહ્યસ્ય ચૌત્તરાન્તેષુ યત્ર ગોદાવરી નદી ।
પૃથિવ્યામપિ કૃત્સ્નાયાં સ પ્રદેશો મનોરમઃ

તત્ર ગોવર્ધનં નામ પુરં રામેણ નિર્મિતમ્ ।
રામપ્રિયાથ સ્વર્ગીયા વૃક્ષ દિવ્યાસ્ત થૌષધીઃ

ભરદ્વાજેન મુનિના તત્પ્રિયાર્થે ઽવરોપિતાઃ ।
અતઃ પુર્વરોદ્દેશસ્તેન જજ્ઞે મનોરમઃ

બાહ્લીકા વાટધાનાશ્ચ આભીરા કાલતોયકાઃ ।
અપરાન્તાશ્ચ મુહ્માશ્ચ પાઞ્ચલાશ્ચર્મમણ્ડલાઃ

ગાન્ધારા યવનાશ્ચૈવ સિંધુસૌવીરમણ્ડલાઃ ।
ચીનાશ્ચૈવ તુષારાશ્ચ પલ્લવા ગિરિગહ્વરાઃ

શાકા ભદ્રાઃ કુલિન્દાશ્ચ પારદા વિન્ધ્યચૂલિકાઃ ।
અભીષાહા ઉલૂતાશ્ચ કેકયા દશામાલિકાઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચૈવ વૈશ્યશૂદ્રકુલાનિ તુ ।
કાંવોજા દરદાશ્ચૈવ બર્બરા અઙ્ગલૌહિકાઃ

અત્રયઃ સભરદ્વાજાઃ પ્રસ્થલાશ્ચ દશેરકાઃ ।
લમકાસ્તાલશાલાશ્ચ ભૂષિકા ઈજિકૈઃ સહ

એતે દેશા ઉદીચ્યા વૈ પ્રાચ્યાન્દેશાન્નિબોધત ।
અઙ્ગવઙ્ગા શ્ચોલભદ્રાઃ કિરાતાનાં ચ જાતયઃ ।
તોમરા હંસભઙ્ગાશ્ચ કાશ્મીરાસ્તઙ્ગણાસ્તથા

ઝિલ્લિકાશ્ચાહુકાશ્ચૈવ હૂણદર્વાસ્તથૈવ ચ

અન્ધ્રવાકા મુદ્ગરકા અન્તર્ગિરિબહિર્ગિરાઃ ।
તતઃ પ્લવઙ્ગવો જ્ઞેયા મલદા મલવર્તિકાઃ

સમન્તરાઃ પ્રાવૃષેયા ભાર્ગવા ગોપપાર્થિવાઃ ।
પ્રાગ્જ્યોતિષાશ્ચ પુણ્ડ્રાશ્ચ વિદેહાસ્તામ્રલિપ્તકાઃ

મલ્લા મગધગોનર્દાઃ પ્રાચ્યાં જનપદાઃ સ્મૃતાઃ ।
અથાપરે જનપદા દક્ષિણાપથવાસિનઃ

પણ્ડ્યાશ્ચ કેરલાશ્ચૈવ ચોલાઃ કુલ્યાસ્તથૈવ ચ ।
સેતુકા મૂષિકાશ્ચૈવ ક્ષપણા વનવાસિકાઃ

માહરાષ્ટ્રા મહિષિકાઃ કલિઙ્ગશ્ચૈવ સર્વશઃ ।
આભીરાશ્ચ સહૈષીકા આટવ્યા સારવાસ્તથા

પુલિન્દા વિન્ધ્યમૌલીયા વૈદર્ભા દણ્ડકૈઃ સહ ।
પૌરિકા મૌલિકાશ્ચૈવ શ્મકા ભોગવર્દ્ધિનાઃ

કોઙ્કણાઃ કન્તલાશ્ચાન્ધ્રાઃ કુલિન્દાઙ્ગારમારિષાઃ ।
દાક્ષિણાશ્ચૈવ યે દેશા અપરાંસ્તાન્નિબોધત

સૂર્ય્યારકાઃ કલિવના દુર્ગાલાઃ કુન્તરૌઃ સહઃ ।
પૌલેયાશ્ચ કિરાતાશ્ચ રૂપકાસ્તાપકૈઃ સહ

તથા કરીતયશ્ચૈવ સર્વે ચૈવ કરન્ધરાઃ ।
નાસિકાશ્ચૈવ યે ચાન્યે યે ચૈવાન્તરનર્મદાઃ

સહકચ્છાઃ સમાહેયાઃ સહ સારસ્વતૈરપિ ।
કચ્છિપાશ્ચ સુરાષ્ટ્રાશ્ચ આનર્તાશ્ચર્બુદૈઃ સહ

ઇત્યેતે અપરાન્તાશ્ચ શૃણુધ્વં વિન્ધ્યવાસિનઃ ।
મલદાશ્ચ કરૂથાશ્ચ મેકલાશ્ચૈત્કલૈઃ સહ

ઉત્તમાનાં દશાર્ણાશ્ચ ભોજાઃ કિષ્કિન્ધકૈઃ સહ ।
તોશલાઃ કોશલાશ્ચૈવ ત્રૈપુરા વૈદિશાસ્તથા

તુહુણ્ડા બર્બરાશ્ચૈવ ષટ્પુરા નૈષધૈઃ સહ ।
અનૂપાસ્તુણ્ડિકેરાશ્ચ વીતિહોત્રા હ્યવન્તયઃ

એતે જનપદાઃ સર્વે વિન્ધ્યપૃષ્ઠનિવાસિનઃ ।
અતો દેશાન્પ્રવક્ષ્યામિ પર્વતાશ્રયિણશ્ચ યે

નિહીરા હંસમાર્ગાશ્ચ કુપથાસ્તઙ્ગણાઃ શકાઃ ।
અપપ્રાવ રણાશ્ચૈવ ઊર્ણા દર્વાઃ સહૂહુકાઃ

ત્રિગર્ત્તા મણ્ડલાશ્ચૈવ કિરાતાસ્તામરૈઃ સહ ।
ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ ઋષયો ઽબ્રુવન્

કૃતં ત્રેતાયુગં ચૈવ દ્વાપરં તિષ્યમેવ ચ ।
તેષાં નિસર્ગં વક્ષ્યામિ ઉપરિષ્ટાદશેષતઃ