Brahma Purana · Chapter 78

dvividhā saiva gaditā ekāpi surasattama
eko bhedas tu kathito brāhmaṇenāhṛto yataḥ //

kṣatriyeṇāparo 'py aṃśo jaṭāsv eva vyavasthitaḥ
bhavasya devadevasya āhṛtas tad vadasva me //

vaivasvatānvaye jāta ikṣvākukulasaṃbhavaḥ
purā vai sagaro nāma rājāsīd atidhārmikaḥ //

yajvā dānaparo nityaṃ dharmācāravicāravān
tasya bhāryādvayaṃ cāsīt patibhaktiparāyaṇam //

tasya vai saṃtatir nābhūd iti cintāparo 'bhavat
vasiṣṭhaṃ gṛham āhūya saṃpūjya vidhivat tataḥ //

uvāca vacanaṃ rājā saṃtateḥ kāraṇaṃ prati
iti tadvacanaṃ śrutvā dhyātvā rājānam abravīt //

sapatnīkaḥ sadā rājann ṛṣipūjāparo bhava //

ity uktvā sa munir vipra yathāsthānaṃ jagāma ha
ekadā tasya rājarṣer gṛham āgāt taponidhiḥ //

tasyarṣeḥ pūjanaṃ cakre sa saṃtuṣṭo 'bravīd vacam
varaṃ brūhi mahābhāgety ukte putrān sa cāvṛṇot //

sa muniḥ prāha rājānam ekasyāṃ vaṃśadhārakaḥ
putro bhūyāt tathānyasyāṃ ṣaṣṭisāhasrakaṃ sutāḥ //

varaṃ dattvā munau yāte putrā jātāḥ sahasraśaḥ
sa yajñān subahūṃś cakre hayamedhān sudakṣiṇān //

ekasmin hayamedhe vai dīkṣito vidhivan nṛpaḥ
putrān nyayojayad rājā sasainyān hayarakṣaṇe //

kvacid antaram āsādya hayaṃ jahre śatakratuḥ
mārgamāṇāś ca te putrā naivāpaśyan hayaṃ tadā //

sahasrāṇāṃ tathā ṣaṣṭir nānāyuddhaviśāradāḥ
teṣu paśyatsu rakṣāṃsi putreṣu sagarasya hi //

prokṣitaṃ tad dhayaṃ nītvā te rasātalam āgaman
rākṣasān māyayā yuktān naivāpaśyanta sāgarāḥ //

na dṛṣṭvā te hayaṃ putrāḥ sagarasya balīyasaḥ
itaś cetaś carantas te naivāpaśyan hayaṃ tadā //

devalokaṃ tadā jagmuḥ parvatāṃś ca sarāṃsi ca
vanāni ca vicinvanto naivāpaśyan hayaṃ tadā //

kṛtasvastyayano rājā ṛtvigbhiḥ kṛtamaṅgalaḥ
adṛṣṭvā tu paśuṃ ramyaṃ rājā cintām upeyivān //

aṭantaḥ sāgarāḥ sarve devalokam upāgaman
hayaṃ tam anucinvantas tatrāpi na hayo 'bhavat //

tato mahīṃ samājagmuḥ parvatāṃś ca vanāni ca
tatrāpi ca hayaṃ naiva dṛṣṭavanto nṛpātmajāḥ //

etasminn antare tatra daivī vāg abhavat tadā
rasātale hayo baddha āste nānyatra sāgarāḥ //

iti śrutvā tato vākyaṃ gantukāmā rasātalam
akhanan pṛthivīṃ sarvāṃ paritaḥ sāgarās tataḥ //

te kṣudhārtā mṛdaṃ śuṣkāṃ bhakṣayantas tv aharniśam
nyakhanaṃś cāpi jagmuś ca satvarās te rasātalam //

tān āgatān bhūpasutān sāgarān balinaḥ kṛtīn
śrutvā rakṣāṃsi saṃtrastā vyagaman kapilāntikam //

kapilo 'pi mahāprājñas tatra śete rasātale
purā ca sādhitaṃ tena devānāṃ kāryam uttamam //

vinidreṇa tataḥ śrāntaḥ siddhe kārye surān prati
abravīt kapilaḥ śrīmān nidrāsthānaṃ prayacchatha //

rasātalaṃ dadus tasmai punar āha surān muniḥ
yo mām utthāpayen mando bhasmī bhūyāc ca satvaram //

tataḥ śaye talagato no cen na svapna eva hi
tathety uktaḥ suragaṇais tatra śete rasātale //

tasya prabhāvaṃ te jñātvā rākṣasā māyayā yutāḥ
sāgarāṇāṃ ca sarveṣāṃ vadhopāyaṃ pracakrire //

vinā yuddhena te bhītā rākṣasāḥ satvarās tadā
āgatya yatra sa muniḥ kapilaḥ kopano mahān //

śirodeśe hayaṃ te vai baddhvātha tvarayānvitāḥ
dūre sthitvā mauninaś ca prekṣantaḥ kiṃ bhaved iti //

tatas tu sāgarāḥ sarve nirviśanto rasātalam
dadṛśus te hayaṃ baddhaṃ śayānaṃ puruṣaṃ tathā //

taṃ menire ca hartāraṃ kratuhantāram eva ca
enaṃ hatvā mahāpāpaṃ nayāmo 'śvaṃ nṛpāntikam //

kecid ūcuḥ paśuṃ baddhaṃ nayāmo 'nena kiṃ phalam
tadāhur apare śūrā rājānaḥ śāsakā vayam //

utthāpyainaṃ mahāpāpaṃ hanmaḥ kṣātreṇa varcasā
te taṃ jaghnur muniṃ pādair bruvanto niṣṭhurāṇi ca //

tataḥ kopena mahatā kapilo munisattamaḥ
sāgarān īkṣayām āsa tān kopād bhasmasāt karot //

jajvalus te tatas tatra sāgarāḥ sarva eva hi
tat tu sarvaṃ na jānāti dīkṣitaḥ sagaro nṛpaḥ //

nāradaḥ kathayām āsa sagarāya mahātmane
kapilasya tu saṃsthānaṃ hayasyāpi tu saṃsthitim //

rākṣasānāṃ tu vikṛtiṃ sāgarāṇāṃ ca nāśanam
tataś cintāparo rājā kartavyaṃ nāvabudhyata //

aparo 'pi sutaś cāsīd asamañjā iti śrutaḥ
sa tu bālāṃs tathā paurān maurkhyāt kṣipati cāmbhasi //

sagaro 'py atha vijñaptaḥ pauraiḥ saṃmilitais tadā
durnayaṃ tasya taṃ jñātvā tataḥ kruddho 'bravīn nṛpaḥ //

svān amātyāṃs tadā rājā deśatyāgaṃ karotv ayam
asamañjāḥ kṣatradharma tyāgī vai bālaghātakaḥ //

sagarasya tu tad vākyaṃ śrutvāmātyās tvarānvitāḥ
tatyajur nṛpateḥ putram asamañjā gato vanam //

sāgarā brahmaśāpena naṣṭāḥ sarve rasātale
eko 'pi ca vanaṃ prāpta idānīṃ kā gatir mama //

aṃśumān iti vikhyātaḥ putras tasyāsamañjasaḥ
ānāyya bālakaṃ rājā kāryaṃ tasmai nyavedayat //

kapilaṃ ca samārādhya aṃśumān api bālakaḥ
sagarāya hayaṃ prādāt tataḥ pūrṇo 'bhavat kratuḥ //

tasyāpi putras tejasvī dilīpa iti dhārmikaḥ
tasyāpi putro matimān bhagīratha iti śrutaḥ //

pitāmahānāṃ sarveṣāṃ gatiṃ śrutvā suduḥkhitaḥ
sagaraṃ nṛpaśārdūlaṃ papraccha vinayānvitaḥ //

sāgarāṇāṃ tu sarveṣāṃ niṣkṛtis tu kathaṃ bhavet
bhagīrathaṃ nṛpaḥ prāha kapilo vetti putraka //

tasya tad vacanaṃ śrutvā bālaḥ prāyād rasātalam
kapilaṃ ca namaskṛtvā sarvaṃ tasmai nyavedayat //

sa munis tu ciraṃ dhyātvā tapasārādhya śaṃkaram
jaṭājalena svapitṝn āplāvya nṛpasattama //

tataḥ kṛtārtho bhavitā tvaṃ ca te pitaras tathā
tathā karomīti muniṃ praṇamya punar abravīt //

kva gacche 'haṃ muniśreṣṭha kartavyaṃ cāpi tad vada //

kailāsaṃ taṃ naraśreṣṭha gatvā stuhi maheśvaram
tapaḥ kuru yathāśakti tataś cepsitam āpsyasi //

tac chrutvā sa muner vākyaṃ muniṃ natvā tv agān nagam
kailāsaṃ sa śucir bhūtvā bālo bālakriyānvitaḥ
tapase niścayaṃ kṛtvā uvāca sa bhagīrathaḥ //

bālo 'haṃ bālabuddhiś ca bālacandradhara prabho
nāhaṃ kimapi jānāmi tataḥ prīto bhava prabho //

vāgbhir manobhiḥ kṛtibhiḥ kadācin mamopakurvanti hite ratā ye
tebhyo hitārthaṃ tv iha cāmareśa somaṃ namasyāmi surādipūjyam

utpādito yair abhivardhitaś ca samānagotraś ca samānadharmā
teṣām abhīṣṭāni śivaḥ karotu bālendumauliṃ praṇato 'smi nityam

evaṃ tu bruvatas tasya purastād abhavac chivaḥ
vareṇa cchandayāno vai bhagīratham uvāca ha //

yan na sādhyaṃ suragaṇair deyaṃ tat te mayā dhruvam
vadasva nirbhayo bhūtvā bhagīratha mahāmate //

bhagīrathaḥ praṇamyeśaṃ hṛṣṭaḥ provāca śaṃkaram //

jaṭāsthitāṃ pitṝṇāṃ me pāvanāya saridvarām
tām eva dehi deveśa sarvam āptaṃ tato bhavet //

maheśo 'pi vihasyātha bhagīratham uvāca ha //

dattā mayeyaṃ te putra punas tāṃ stuhi suvrata //

tad devavacanaṃ śrutvā tadarthaṃ tu tapo mahat
stutiṃ cakāra gaṅgāyā bhaktyā prayatamānasaḥ //

tasyā api prasādaṃ ca prāpya bālo 'py abālavat
gaṅgāṃ maheśvarāt prāptām ādāyāgād rasātalam //

nyavedayat sa munaye kapilāya mahātmane
yathoditaprakāreṇa gaṅgāṃ saṃsthāpya yatnataḥ //

pradakṣiṇam athāvartya kṛtāñjalipuṭo 'bravīt //

devi me pitaraḥ śāpāt kapilasya mahāmuneḥ
prāptās te vigatiṃ mātas tasmāt tān pātum arhasi //

tathety uktvā suranadī sarveṣām upakārikā
lokānām upakārārthaṃ pitṝṇāṃ pāvanāya ca //

agastyapītasyāmbhodheḥ pūraṇāya viśeṣataḥ
smaraṇād eva pāpānāṃ nāśāya suranimnagā //

bhagīrathoditaṃ cakre rasātalatale sthitān
bhasmībhūtān nṛpasutān sāgarāṃś ca viśeṣataḥ //

vinirdagdhān athāplāvya khātapūram athākarot
tato meruṃ samāplāvya sthitāṃ bālo 'bravīn nṛpaḥ //

karmabhūmau tvayā bhāvyaṃ tathety āgād dhimālayam
himavatparvatāt puṇyād bhārataṃ varṣam abhyagāt //

tanmadhyataḥ puṇyanadī prāyāt pūrvārṇavaṃ prati
evam eṣāpi te proktā gaṅgā kṣātrā mahāmune //

māheśvarī vaiṣṇavī ca saiva brāhmī ca pāvanī
bhāgīrathī devanadī himavacchikharāśrayā //

maheśvarajaṭāvāri evaṃ dvaividhyam āgatam
vindhyasya dakṣiṇe gaṅgā gautamī sā nigadyate
uttare sāpi vindhyasya bhāgīrathy abhidhīyate //