બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 78

દ્વિવિધા સૈવ ગદિતા એકાપિ સુરસત્તમ
એકો ભેદસ્ તુ કથિતો બ્રાહ્મણેનાહૃતો યતઃ ॥

ક્ષત્રિયેણાપરો ઽપ્ય્ અંશો જટાસ્વ્ એવ વ્યવસ્થિતઃ
ભવસ્ય દેવદેવસ્ય આહૃતસ્ તદ્ વદસ્વ મે ॥

વૈવસ્વતાન્વયે જાત ઇક્ષ્વાકુકુલસંભવઃ
પુરા વૈ સગરો નામ રાજાસીદ્ અતિધાર્મિકઃ ॥

યજ્વા દાનપરો નિત્યં ધર્માચારવિચારવાન્
તસ્ય ભાર્યાદ્વયં ચાસીત્ પતિભક્તિપરાયણમ્ ॥

તસ્ય વૈ સંતતિર્ નાભૂદ્ ઇતિ ચિન્તાપરો ઽભવત્
વસિષ્ઠં ગૃહમ્ આહૂય સંપૂજ્ય વિધિવત્ તતઃ ॥

ઉવાચ વચનં રાજા સંતતેઃ કારણં પ્રતિ
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા ધ્યાત્વા રાજાનમ્ અબ્રવીત્ ॥

સપત્નીકઃ સદા રાજન્ન્ ઋષિપૂજાપરો ભવ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ મુનિર્ વિપ્ર યથાસ્થાનં જગામ હ
એકદા તસ્ય રાજર્ષેર્ ગૃહમ્ આગાત્ તપોનિધિઃ ॥

તસ્યર્ષેઃ પૂજનં ચક્રે સ સંતુષ્ટો ઽબ્રવીદ્ વચમ્
વરં બ્રૂહિ મહાભાગેત્ય્ ઉક્તે પુત્રાન્ સ ચાવૃણોત્ ॥

સ મુનિઃ પ્રાહ રાજાનમ્ એકસ્યાં વંશધારકઃ
પુત્રો ભૂયાત્ તથાન્યસ્યાં ષષ્ટિસાહસ્રકં સુતાઃ ॥

વરં દત્ત્વા મુનૌ યાતે પુત્રા જાતાઃ સહસ્રશઃ
સ યજ્ઞાન્ સુબહૂંશ્ ચક્રે હયમેધાન્ સુદક્ષિણાન્ ॥

એકસ્મિન્ હયમેધે વૈ દીક્ષિતો વિધિવન્ નૃપઃ
પુત્રાન્ ન્યયોજયદ્ રાજા સસૈન્યાન્ હયરક્ષણે ॥

ક્વચિદ્ અન્તરમ્ આસાદ્ય હયં જહ્રે શતક્રતુઃ
માર્ગમાણાશ્ ચ તે પુત્રા નૈવાપશ્યન્ હયં તદા ॥

સહસ્રાણાં તથા ષષ્ટિર્ નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ
તેષુ પશ્યત્સુ રક્ષાંસિ પુત્રેષુ સગરસ્ય હિ ॥

પ્રોક્ષિતં તદ્ ધયં નીત્વા તે રસાતલમ્ આગમન્
રાક્ષસાન્ માયયા યુક્તાન્ નૈવાપશ્યન્ત સાગરાઃ ॥

ન દૃષ્ટ્વા તે હયં પુત્રાઃ સગરસ્ય બલીયસઃ
ઇતશ્ ચેતશ્ ચરન્તસ્ તે નૈવાપશ્યન્ હયં તદા ॥

દેવલોકં તદા જગ્મુઃ પર્વતાંશ્ ચ સરાંસિ ચ
વનાનિ ચ વિચિન્વન્તો નૈવાપશ્યન્ હયં તદા ॥

કૃતસ્વસ્ત્યયનો રાજા ઋત્વિગ્ભિઃ કૃતમઙ્ગલઃ
અદૃષ્ટ્વા તુ પશું રમ્યં રાજા ચિન્તામ્ ઉપેયિવાન્ ॥

અટન્તઃ સાગરાઃ સર્વે દેવલોકમ્ ઉપાગમન્
હયં તમ્ અનુચિન્વન્તસ્ તત્રાપિ ન હયો ઽભવત્ ॥

તતો મહીં સમાજગ્મુઃ પર્વતાંશ્ ચ વનાનિ ચ
તત્રાપિ ચ હયં નૈવ દૃષ્ટવન્તો નૃપાત્મજાઃ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર દૈવી વાગ્ અભવત્ તદા
રસાતલે હયો બદ્ધ આસ્તે નાન્યત્ર સાગરાઃ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા તતો વાક્યં ગન્તુકામા રસાતલમ્
અખનન્ પૃથિવીં સર્વાં પરિતઃ સાગરાસ્ તતઃ ॥

તે ક્ષુધાર્તા મૃદં શુષ્કાં ભક્ષયન્તસ્ ત્વ્ અહર્નિશમ્
ન્યખનંશ્ ચાપિ જગ્મુશ્ ચ સત્વરાસ્ તે રસાતલમ્ ॥

તાન્ આગતાન્ ભૂપસુતાન્ સાગરાન્ બલિનઃ કૃતીન્
શ્રુત્વા રક્ષાંસિ સંત્રસ્તા વ્યગમન્ કપિલાન્તિકમ્ ॥

કપિલો ઽપિ મહાપ્રાજ્ઞસ્ તત્ર શેતે રસાતલે
પુરા ચ સાધિતં તેન દેવાનાં કાર્યમ્ ઉત્તમમ્ ॥

વિનિદ્રેણ તતઃ શ્રાન્તઃ સિદ્ધે કાર્યે સુરાન્ પ્રતિ
અબ્રવીત્ કપિલઃ શ્રીમાન્ નિદ્રાસ્થાનં પ્રયચ્છથ ॥

રસાતલં દદુસ્ તસ્મૈ પુનર્ આહ સુરાન્ મુનિઃ
યો મામ્ ઉત્થાપયેન્ મન્દો ભસ્મી ભૂયાચ્ ચ સત્વરમ્ ॥

તતઃ શયે તલગતો નો ચેન્ ન સ્વપ્ન એવ હિ
તથેત્ય્ ઉક્તઃ સુરગણૈસ્ તત્ર શેતે રસાતલે ॥

તસ્ય પ્રભાવં તે જ્ઞાત્વા રાક્ષસા માયયા યુતાઃ
સાગરાણાં ચ સર્વેષાં વધોપાયં પ્રચક્રિરે ॥

વિના યુદ્ધેન તે ભીતા રાક્ષસાઃ સત્વરાસ્ તદા
આગત્ય યત્ર સ મુનિઃ કપિલઃ કોપનો મહાન્ ॥

શિરોદેશે હયં તે વૈ બદ્ધ્વાથ ત્વરયાન્વિતાઃ
દૂરે સ્થિત્વા મૌનિનશ્ ચ પ્રેક્ષન્તઃ કિં ભવેદ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તુ સાગરાઃ સર્વે નિર્વિશન્તો રસાતલમ્
દદૃશુસ્ તે હયં બદ્ધં શયાનં પુરુષં તથા ॥

તં મેનિરે ચ હર્તારં ક્રતુહન્તારમ્ એવ ચ
એનં હત્વા મહાપાપં નયામો ઽશ્વં નૃપાન્તિકમ્ ॥

કેચિદ્ ઊચુઃ પશું બદ્ધં નયામો ઽનેન કિં ફલમ્
તદાહુર્ અપરે શૂરા રાજાનઃ શાસકા વયમ્ ॥

ઉત્થાપ્યૈનં મહાપાપં હન્મઃ ક્ષાત્રેણ વર્ચસા
તે તં જઘ્નુર્ મુનિં પાદૈર્ બ્રુવન્તો નિષ્ઠુરાણિ ચ ॥

તતઃ કોપેન મહતા કપિલો મુનિસત્તમઃ
સાગરાન્ ઈક્ષયામ્ આસ તાન્ કોપાદ્ ભસ્મસાત્ કરોત્ ॥

જજ્વલુસ્ તે તતસ્ તત્ર સાગરાઃ સર્વ એવ હિ
તત્ તુ સર્વં ન જાનાતિ દીક્ષિતઃ સગરો નૃપઃ ॥

નારદઃ કથયામ્ આસ સગરાય મહાત્મને
કપિલસ્ય તુ સંસ્થાનં હયસ્યાપિ તુ સંસ્થિતિમ્ ॥

રાક્ષસાનાં તુ વિકૃતિં સાગરાણાં ચ નાશનમ્
તતશ્ ચિન્તાપરો રાજા કર્તવ્યં નાવબુધ્યત ॥

અપરો ઽપિ સુતશ્ ચાસીદ્ અસમઞ્જા ઇતિ શ્રુતઃ
સ તુ બાલાંસ્ તથા પૌરાન્ મૌર્ખ્યાત્ ક્ષિપતિ ચામ્ભસિ ॥

સગરો ઽપ્ય્ અથ વિજ્ઞપ્તઃ પૌરૈઃ સંમિલિતૈસ્ તદા
દુર્નયં તસ્ય તં જ્ઞાત્વા તતઃ ક્રુદ્ધો ઽબ્રવીન્ નૃપઃ ॥

સ્વાન્ અમાત્યાંસ્ તદા રાજા દેશત્યાગં કરોત્વ્ અયમ્
અસમઞ્જાઃ ક્ષત્રધર્મ ત્યાગી વૈ બાલઘાતકઃ ॥

સગરસ્ય તુ તદ્ વાક્યં શ્રુત્વામાત્યાસ્ ત્વરાન્વિતાઃ
તત્યજુર્ નૃપતેઃ પુત્રમ્ અસમઞ્જા ગતો વનમ્ ॥

સાગરા બ્રહ્મશાપેન નષ્ટાઃ સર્વે રસાતલે
એકો ઽપિ ચ વનં પ્રાપ્ત ઇદાનીં કા ગતિર્ મમ ॥

અંશુમાન્ ઇતિ વિખ્યાતઃ પુત્રસ્ તસ્યાસમઞ્જસઃ
આનાય્ય બાલકં રાજા કાર્યં તસ્મૈ ન્યવેદયત્ ॥

કપિલં ચ સમારાધ્ય અંશુમાન્ અપિ બાલકઃ
સગરાય હયં પ્રાદાત્ તતઃ પૂર્ણો ઽભવત્ ક્રતુઃ ॥

તસ્યાપિ પુત્રસ્ તેજસ્વી દિલીપ ઇતિ ધાર્મિકઃ
તસ્યાપિ પુત્રો મતિમાન્ ભગીરથ ઇતિ શ્રુતઃ ॥

પિતામહાનાં સર્વેષાં ગતિં શ્રુત્વા સુદુઃખિતઃ
સગરં નૃપશાર્દૂલં પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ ॥

સાગરાણાં તુ સર્વેષાં નિષ્કૃતિસ્ તુ કથં ભવેત્
ભગીરથં નૃપઃ પ્રાહ કપિલો વેત્તિ પુત્રક ॥

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા બાલઃ પ્રાયાદ્ રસાતલમ્
કપિલં ચ નમસ્કૃત્વા સર્વં તસ્મૈ ન્યવેદયત્ ॥

સ મુનિસ્ તુ ચિરં ધ્યાત્વા તપસારાધ્ય શંકરમ્
જટાજલેન સ્વપિતૄન્ આપ્લાવ્ય નૃપસત્તમ ॥

તતઃ કૃતાર્થો ભવિતા ત્વં ચ તે પિતરસ્ તથા
તથા કરોમીતિ મુનિં પ્રણમ્ય પુનર્ અબ્રવીત્ ॥

ક્વ ગચ્છે ઽહં મુનિશ્રેષ્ઠ કર્તવ્યં ચાપિ તદ્ વદ ॥

કૈલાસં તં નરશ્રેષ્ઠ ગત્વા સ્તુહિ મહેશ્વરમ્
તપઃ કુરુ યથાશક્તિ તતશ્ ચેપ્સિતમ્ આપ્સ્યસિ ॥

તચ્ છ્રુત્વા સ મુનેર્ વાક્યં મુનિં નત્વા ત્વ્ અગાન્ નગમ્
કૈલાસં સ શુચિર્ ભૂત્વા બાલો બાલક્રિયાન્વિતઃ
તપસે નિશ્ચયં કૃત્વા ઉવાચ સ ભગીરથઃ ॥

બાલો ઽહં બાલબુદ્ધિશ્ ચ બાલચન્દ્રધર પ્રભો
નાહં કિમપિ જાનામિ તતઃ પ્રીતો ભવ પ્રભો ॥

વાગ્ભિર્ મનોભિઃ કૃતિભિઃ કદાચિન્ મમોપકુર્વન્તિ હિતે રતા યે
તેભ્યો હિતાર્થં ત્વ્ ઇહ ચામરેશ સોમં નમસ્યામિ સુરાદિપૂજ્યમ્

ઉત્પાદિતો યૈર્ અભિવર્ધિતશ્ ચ સમાનગોત્રશ્ ચ સમાનધર્મા
તેષામ્ અભીષ્ટાનિ શિવઃ કરોતુ બાલેન્દુમૌલિં પ્રણતો ઽસ્મિ નિત્યમ્

એવં તુ બ્રુવતસ્ તસ્ય પુરસ્તાદ્ અભવચ્ છિવઃ
વરેણ ચ્છન્દયાનો વૈ ભગીરથમ્ ઉવાચ હ ॥

યન્ ન સાધ્યં સુરગણૈર્ દેયં તત્ તે મયા ધ્રુવમ્
વદસ્વ નિર્ભયો ભૂત્વા ભગીરથ મહામતે ॥

ભગીરથઃ પ્રણમ્યેશં હૃષ્ટઃ પ્રોવાચ શંકરમ્ ॥

જટાસ્થિતાં પિતૄણાં મે પાવનાય સરિદ્વરામ્
તામ્ એવ દેહિ દેવેશ સર્વમ્ આપ્તં તતો ભવેત્ ॥

મહેશો ઽપિ વિહસ્યાથ ભગીરથમ્ ઉવાચ હ ॥

દત્તા મયેયં તે પુત્ર પુનસ્ તાં સ્તુહિ સુવ્રત ॥

તદ્ દેવવચનં શ્રુત્વા તદર્થં તુ તપો મહત્
સ્તુતિં ચકાર ગઙ્ગાયા ભક્ત્યા પ્રયતમાનસઃ ॥

તસ્યા અપિ પ્રસાદં ચ પ્રાપ્ય બાલો ઽપ્ય્ અબાલવત્
ગઙ્ગાં મહેશ્વરાત્ પ્રાપ્તામ્ આદાયાગાદ્ રસાતલમ્ ॥

ન્યવેદયત્ સ મુનયે કપિલાય મહાત્મને
યથોદિતપ્રકારેણ ગઙ્ગાં સંસ્થાપ્ય યત્નતઃ ॥

પ્રદક્ષિણમ્ અથાવર્ત્ય કૃતાઞ્જલિપુટો ઽબ્રવીત્ ॥

દેવિ મે પિતરઃ શાપાત્ કપિલસ્ય મહામુનેઃ
પ્રાપ્તાસ્ તે વિગતિં માતસ્ તસ્માત્ તાન્ પાતુમ્ અર્હસિ ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સુરનદી સર્વેષામ્ ઉપકારિકા
લોકાનામ્ ઉપકારાર્થં પિતૄણાં પાવનાય ચ ॥

અગસ્ત્યપીતસ્યામ્ભોધેઃ પૂરણાય વિશેષતઃ
સ્મરણાદ્ એવ પાપાનાં નાશાય સુરનિમ્નગા ॥

ભગીરથોદિતં ચક્રે રસાતલતલે સ્થિતાન્
ભસ્મીભૂતાન્ નૃપસુતાન્ સાગરાંશ્ ચ વિશેષતઃ ॥

વિનિર્દગ્ધાન્ અથાપ્લાવ્ય ખાતપૂરમ્ અથાકરોત્
તતો મેરું સમાપ્લાવ્ય સ્થિતાં બાલો ઽબ્રવીન્ નૃપઃ ॥

કર્મભૂમૌ ત્વયા ભાવ્યં તથેત્ય્ આગાદ્ ધિમાલયમ્
હિમવત્પર્વતાત્ પુણ્યાદ્ ભારતં વર્ષમ્ અભ્યગાત્ ॥

તન્મધ્યતઃ પુણ્યનદી પ્રાયાત્ પૂર્વાર્ણવં પ્રતિ
એવમ્ એષાપિ તે પ્રોક્તા ગઙ્ગા ક્ષાત્રા મહામુને ॥

માહેશ્વરી વૈષ્ણવી ચ સૈવ બ્રાહ્મી ચ પાવની
ભાગીરથી દેવનદી હિમવચ્છિખરાશ્રયા ॥

મહેશ્વરજટાવારિ એવં દ્વૈવિધ્યમ્ આગતમ્
વિન્ધ્યસ્ય દક્ષિણે ગઙ્ગા ગૌતમી સા નિગદ્યતે
ઉત્તરે સાપિ વિન્ધ્યસ્ય ભાગીરથ્ય્ અભિધીયતે ॥