Brahma Purana · Chapter 74

kamaṇḍalusthitā devī maheśvarajaṭāgatā
śrutā deva yathā martyam āgatā tad bravītu me //

maheśvarajaṭāsthā yā āpo devyo mahāmate
tāsāṃ ca dvividho bheda āhartur dvayakāraṇāt //

ekāṃśo brāhmaṇenātra vratadānasamādhinā
gotamena śivaṃ pūjya āhṛto lokaviśrutaḥ //

aparas tu mahāprājña kṣatriyeṇa balīyasā
ārādhya śaṃkaraṃ devaṃ tapobhir niyamais tathā //

bhagīrathena bhūpena āhṛto 'ṃśo 'paras tathā
evaṃ dvairūpyam abhavad gaṅgāyā munisattama //

maheśvarajaṭāsthā yā hetunā kena gautamaḥ
āhartā kṣatriyeṇāpi āhṛtā kena tad vada //

yathānītā purā vatsa brāhmaṇenetareṇa vā
tat sarvaṃ vistareṇāhaṃ vadiṣye prītaye tava //

yasmin kāle sureśasya umā patny abhavat priyā
tasminn evābhavad gaṅgā priyā śaṃbhor mahāmate //

mama doṣāpanodāya cintayānaḥ śivas tadā
umayā sahitaḥ śrīmān devīṃ prekṣya viśeṣataḥ //

rasavṛttau sthito yasmān nirmame rasam uttamam
rasikatvāt priyatvāc ca straiṇatvāt pāvanatvataḥ //

sarvābhyo hy adhikaprītir gaṅgābhūd dvijasattama
saivodbhūtā jaṭāmārgāt kasmiṃścit kāraṇāntare
sa tu saṃgopayām āsa gaṅgāṃ śaṃbhur jaṭāgatām //

śirasā ca dhṛtāṃ jñātvā na śaśāka umā tadā
soḍhuṃ brahmañ jaṭājūṭe sthitāṃ dṛṣṭvā punaḥ punaḥ //

amarṣeṇa bhavaṃ gorī prerayasvety abhāṣata
naivāsau prairayac chaṃbhū rasiko rasam uttamam //

jaṭāsv eva tadā devīṃ gopāyantaṃ vimṛśya sā
vināyakaṃ jayāṃ skandaṃ raho vacanam abravīt //

naivāyaṃ tridaśeśāno gaṅgāṃ tyajati kāmukaḥ
sāpi priyā śivasyādya kathaṃ tyajati tāṃ priyām //

evaṃ vimṛśya bahuśo gaurī cāha vināyakam //

na devair nāsurair yakṣair na siddhair bhavatāpi ca
na rājabhir athānyair vā na gaṅgāṃ tyajati prabhuḥ //

punas tapsyāmi vā gatvā himavantaṃ nagottamam
athavā brāhmaṇaiḥ puṇyais tapobhir hatakalmaṣaiḥ //

tair vā jaṭāsthitā gaṅgā prārthitā bhuvam āpnuyāt //

etac chrutvā mātṛvākyaṃ mātaraṃ prāha vighnarāṭ
bhrātrā skandena jayayā saṃmantryeha ca yujyate //

tat kurmo mastakād gaṅgāṃ yathā tyajati me pitā
etasminn antare brahmann anāvṛṣṭir ajāyata //

dvir dvādaśa samā martye sarvaprāṇibhayāvahā
tato vinaṣṭam abhavaj jagat sthāvarajaṅgamam //

vinā tu gautamaṃ puṇyam āśramaṃ sarvakāmadam
sraṣṭukāmaḥ purā putra sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā //

kṛto yajño mayā pūrvaṃ sa devayajano giriḥ
mannāmā tatra vikhyātas tato brahmagiriḥ sadā //

tam āśritya nagaśreṣṭhaṃ sarvadāste sa gautamaḥ
tasyāśrame mahāpuṇye śreṣṭhe brahmagirau śubhe //

ādhayo vyādhayo vāpi durbhikṣaṃ vāpy avarṣaṇam
bhayaśokau ca dāridryaṃ na śrūyante kadācana //

tadāśramaṃ vinānyatra havyaṃ vā kavyam eva ca
nāsti putra tathā dātā hotā yaṣṭā tathaiva ca //

yadaiva gautamo vipro dadāti ca juhoti ca
tadaivāpy ayanaṃ svarge surāṇām api nānyataḥ //

devaloke 'pi martye vā śrūyate gautamo muniḥ
hotā dātā ca bhoktā ca sa eveti janā viduḥ //

tac chrutvā munayaḥ sarve nānāśramanivāsinaḥ
gautamāśramam āpṛcchann āgacchantas tapodhanāḥ //

teṣāṃ munīnāṃ sarveṣām āgatānāṃ sa gautamaḥ
śiṣyavat putravad bhaktyā pitṛvat poṣako 'bhavat //

yasya yathepsitaṃ kāmaṃ yathāyogyaṃ yathākramam
yathānurūpaṃ sarveṣāṃ śuśrūṣām akaron muniḥ //

ājñayā gautamasyāsann oṣadhyo lokamātaraḥ
ārādhitāḥ punas tena brahmaviṣṇumaheśvarāḥ //

jāyante ca tadauṣadhyo lūyante ca tadaiva hi
saṃpatsyante tadopyante gautamasya tapobalāt //

sarvāḥ samṛddhayas tasya saṃsidhyante manogatāḥ
pratyahaṃ vakti vinayād gautamas tv āgatān munīn //

putravac chiṣyavac caiva preṣyavat karavāṇi kim
pitṛvat poṣayām āsa saṃvatsaragaṇān bahūn //

evaṃ vasatsu muniṣu trailokye khyātir āśrayāt
tato vināyakaḥ prāha mātaraṃ bhrātaraṃ jayām //

devānāṃ sadane mātar gīyate gautamo dvijaḥ
yan na sādhyaṃ suragaṇair gautamaḥ kṛtavān iti //

evaṃ śrutaṃ mayā devi brāhmaṇasya tapobalam
sa vipraś cālayed enāṃ mātar gaṅgāṃ jaṭāgatām //

tapasā vānyato vāpi pūjayitvā trilocanam
sa eva cyāvayed enāṃ jaṭāsthāṃ me pitṛpriyām //

tatra nītir vidhātavyā tāṃ vipro yācayed yathā
tatprabhāvāt saricchreṣṭhā śiraso 'vataraty api //

ity uktvā mātaraṃ bhrātrā jayayā saha vighnarāṭ
jagāma gautamo yatra brahmasūtradharaḥ kṛśaḥ //

vasan katipayāhaḥsu gautamāśramamaṇḍale
uvāca brāhmaṇān sarvāṃs tatra tatra ca vighnarāṭ //

gacchāmaḥ svam adhiṣṭhānam āśramāṇi śucīni ca
puṣṭāḥ sma gautamānnena pṛcchāmo gautamaṃ munim //

iti saṃmantrya pṛcchanti munayo munisattamāḥ
sa tān nivārayām āsa snehabuddhyā munīn pṛthak //

kṛtāñjaliḥ savinayam āsadhvam iha caiva hi
yuṣmaccaraṇaśuśrūṣāṃ karomi munipuṃgavāḥ //

śuśrūṣau putravan nityaṃ mayi tiṣṭhati nocitam
bhavatāṃ bhūmidevānām āśramāntarasevanam //

idam evāśramaṃ puṇyaṃ sarveṣām iti me matiḥ
alam anyena munaya āśrameṇa gatena vā //

iti śrutvā muner vākyaṃ vighnakṛtyam anusmaran
uvāca prāñjalir bhūtvā brāhmaṇān sa gaṇādhipaḥ //

annakrītā vayaṃ kiṃ no nivārayata gautamaḥ
sāmnā naiva vayaṃ śaktā gantuṃ svaṃ svaṃ niveśanam //

nāyam arhati daṇḍaṃ vā upakārī dvijottamaḥ
tasmād buddhyā vyavasyāmi tat sarvair anumanyatām //

tataḥ sarve dvijaśreṣṭhāḥ kriyatām ity anubruvan
etasya tūpakārāya lokānāṃ hitakāmyayā //

brāhmaṇānāṃ ca sarveṣāṃ śreyo yat syāt tathā kuru
brāhmaṇānāṃ vacaḥ śrutvā mene vākyaṃ gaṇādhipaḥ //

kriyate guṇarūpaṃ yad gautamasya viśeṣataḥ //

anumānya dvijān sarvān punaḥ punar udāradhīḥ
svayaṃ ca brāhmaṇo bhūtvā praṇamya brāhmaṇān punaḥ
mātur mate sthito vidvāñ jayāṃ prāha gaṇeśvaraḥ //

yathā nānyo vijānīte tathā kuru śubhānane
gorūpadhāriṇī gaccha gautamo yatra tiṣṭhati //

śālīn khāda vināśyātha vikāraṃ kuru bhāmini
kṛte prahāre huṃkāre prekṣite cāpi kiṃcana
pata dīnaṃ svanaṃ kṛtvā na mriyasva na jīva ca //

tathā cakāra vijayā vighneśvaramate sthitā
yatrāsīd gautamo vipro jayā gorūpadhāriṇī //

jagāma śālīn khādantī tāṃ dadarśa sa gautamaḥ
gāṃ dṛṣṭvā vikṛtāṃ vipras tāṃ tṛṇena nyavārayat //

nivāryamāṇā sā tena svanaṃ kṛtvā papāta gauḥ
tasyāṃ tu patitāyāṃ ca hāhākāro mahān abhūt //

svanaṃ śrutvā ca dṛṣṭvā ca gautamasya viceṣṭitam
vyathitā brāhmaṇāḥ prāhur vighnarājapuraskṛtāḥ //

ito gacchāmahe sarve na sthātavyaṃ tavāśrame
putravat poṣitāḥ sarve pṛṣṭo 'si munipuṃgava //

iti śrutvā munir vākyaṃ viprāṇāṃ gacchatāṃ tadā
vajrāhata ivāsīt sa viprāṇāṃ purato 'patat //

tam ūcur brāhmaṇāḥ sarve paśyemāṃ patitāṃ bhuvi
rudrāṇāṃ mātaraṃ devīṃ jagatāṃ pāvanīṃ priyām //

tīrthadevasvarūpiṇyām asyāṃ gavi vidher balāt
patitāyāṃ muniśreṣṭha gantavyam avaśiṣyate //

cīrṇaṃ vrataṃ kṣayaṃ yāti yathā vāsas tvadāśrame
vayaṃ nānyadhanā brahman kevalaṃ tu tapodhanāḥ //

viprāṇāṃ purataḥ sthitvā vinītaḥ prāha gautamaḥ //

bhavanta eva śaraṇaṃ pūtaṃ māṃ kartum arhatha //

tataḥ provāca bhagavān vighnarāḍ brāhmaṇair vṛtaḥ //

naiveyaṃ mriyate tatra naiva jīvati tatra kim
vadāmo 'smin susaṃdigdhe niṣkṛtiṃ gatim eva vā //

katham utthāsyatīyaṃ gaur atha cāsmiṃś ca niṣkṛtim
vaktum arhatha tat sarvaṃ kariṣye 'ham asaṃśayam //

sarveṣāṃ ca matenāyaṃ vadiṣyati ca buddhimān
etad vākyam athāsmākaṃ pramāṇaṃ tava gautama //

brāhmaṇaiḥ preryamāṇo 'sau gautamena balīyasā
vighnakṛd brahmavapuṣā prāha sarvān idaṃ vacaḥ //

sarveṣāṃ ca matenāhaṃ vadiṣyāmi yathārthavat
anumanyantu munayo madvākyaṃ gautamo 'pi ca //

maheśvarajaṭājūṭe brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
kamaṇḍalusthitaṃ vāri tiṣṭhatīti hi śuśruma //

tad ānayasva tarasā tapasā niyamena ca
tenābhiṣiñca gām etāṃ bhagavan bhuvam āśritām
tato vatsyāmahe sarve pūrvavat tava veśmani //

ity uktavati viprendre brāhmaṇānāṃ ca saṃsadi
tatrāpatat puṣpavṛṣṭir jayaśabdo vyavardhata
tataḥ kṛtāñjalir namro gautamo vākyam abravīt //

tapasāgniprasādena devabrahmaprasādataḥ
bhavatāṃ ca prasādena matsaṃkalpo 'nusidhyatām //

evam astv iti taṃ viprā āpṛcchan munipuṃgavam
svāni sthānāni te jagmuḥ samṛddhāny annavāribhiḥ //

yāteṣu teṣu vipreṣu bhrātrā saha gaṇeśvaraḥ
jayayā saha suprītaḥ kṛtakṛtyo nyavartata //

gateṣu brahmavṛndeṣu gaṇeśe ca gate tathā
gautamo 'pi muniśreṣṭhas tapasā hatakalmaṣaḥ //

dhyāyaṃs tadarthaṃ sa muniḥ kim idaṃ mama saṃsthitam
ity evaṃ bahuśo dhyāyañ jñānena jñātavān dvija //

niścitya devakāryārtham ātmanaḥ kilbiṣāṃ gatim
lokānām upakāraṃ ca śaṃbhoḥ prīṇanam eva ca //

umāyāḥ prīṇanaṃ cāpi gaṅgānayanam eva ca
sarvaṃ śreyaskaraṃ manye mayi naiva ca kilbiṣam //

ity evaṃ manasā dhyāyan suprīto 'bhūd dvijottamaḥ
ārādhya jagatām īśaṃ trinetraṃ vṛṣabhadhvajam //

ānayiṣye saricchreṣṭhāṃ prītā 'stu girijā mama
sapatnī jagadambāyā maheśvarajaṭāsthitā //

evaṃ hi saṃkalpya munipravīraḥ sa gautamo brahmagirer jagāma
kailāsam ādhiṣṭhitam ugradhanvanā surārcitaṃ priyayā brahmavṛndaiḥ