બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 74

કમણ્ડલુસ્થિતા દેવી મહેશ્વરજટાગતા
શ્રુતા દેવ યથા મર્ત્યમ્ આગતા તદ્ બ્રવીતુ મે ॥

મહેશ્વરજટાસ્થા યા આપો દેવ્યો મહામતે
તાસાં ચ દ્વિવિધો ભેદ આહર્તુર્ દ્વયકારણાત્ ॥

એકાંશો બ્રાહ્મણેનાત્ર વ્રતદાનસમાધિના
ગોતમેન શિવં પૂજ્ય આહૃતો લોકવિશ્રુતઃ ॥

અપરસ્ તુ મહાપ્રાજ્ઞ ક્ષત્રિયેણ બલીયસા
આરાધ્ય શંકરં દેવં તપોભિર્ નિયમૈસ્ તથા ॥

ભગીરથેન ભૂપેન આહૃતો ઽંશો ઽપરસ્ તથા
એવં દ્વૈરૂપ્યમ્ અભવદ્ ગઙ્ગાયા મુનિસત્તમ ॥

મહેશ્વરજટાસ્થા યા હેતુના કેન ગૌતમઃ
આહર્તા ક્ષત્રિયેણાપિ આહૃતા કેન તદ્ વદ ॥

યથાનીતા પુરા વત્સ બ્રાહ્મણેનેતરેણ વા
તત્ સર્વં વિસ્તરેણાહં વદિષ્યે પ્રીતયે તવ ॥

યસ્મિન્ કાલે સુરેશસ્ય ઉમા પત્ન્ય્ અભવત્ પ્રિયા
તસ્મિન્ન્ એવાભવદ્ ગઙ્ગા પ્રિયા શંભોર્ મહામતે ॥

મમ દોષાપનોદાય ચિન્તયાનઃ શિવસ્ તદા
ઉમયા સહિતઃ શ્રીમાન્ દેવીં પ્રેક્ષ્ય વિશેષતઃ ॥

રસવૃત્તૌ સ્થિતો યસ્માન્ નિર્મમે રસમ્ ઉત્તમમ્
રસિકત્વાત્ પ્રિયત્વાચ્ ચ સ્ત્રૈણત્વાત્ પાવનત્વતઃ ॥

સર્વાભ્યો હ્ય્ અધિકપ્રીતિર્ ગઙ્ગાભૂદ્ દ્વિજસત્તમ
સૈવોદ્ભૂતા જટામાર્ગાત્ કસ્મિંશ્ચિત્ કારણાન્તરે
સ તુ સંગોપયામ્ આસ ગઙ્ગાં શંભુર્ જટાગતામ્ ॥

શિરસા ચ ધૃતાં જ્ઞાત્વા ન શશાક ઉમા તદા
સોઢું બ્રહ્મઞ્ જટાજૂટે સ્થિતાં દૃષ્ટ્વા પુનઃ પુનઃ ॥

અમર્ષેણ ભવં ગોરી પ્રેરયસ્વેત્ય્ અભાષત
નૈવાસૌ પ્રૈરયચ્ છંભૂ રસિકો રસમ્ ઉત્તમમ્ ॥

જટાસ્વ્ એવ તદા દેવીં ગોપાયન્તં વિમૃશ્ય સા
વિનાયકં જયાં સ્કન્દં રહો વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

નૈવાયં ત્રિદશેશાનો ગઙ્ગાં ત્યજતિ કામુકઃ
સાપિ પ્રિયા શિવસ્યાદ્ય કથં ત્યજતિ તાં પ્રિયામ્ ॥

એવં વિમૃશ્ય બહુશો ગૌરી ચાહ વિનાયકમ્ ॥

ન દેવૈર્ નાસુરૈર્ યક્ષૈર્ ન સિદ્ધૈર્ ભવતાપિ ચ
ન રાજભિર્ અથાન્યૈર્ વા ન ગઙ્ગાં ત્યજતિ પ્રભુઃ ॥

પુનસ્ તપ્સ્યામિ વા ગત્વા હિમવન્તં નગોત્તમમ્
અથવા બ્રાહ્મણૈઃ પુણ્યૈસ્ તપોભિર્ હતકલ્મષૈઃ ॥

તૈર્ વા જટાસ્થિતા ગઙ્ગા પ્રાર્થિતા ભુવમ્ આપ્નુયાત્ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા માતૃવાક્યં માતરં પ્રાહ વિઘ્નરાટ્
ભ્રાત્રા સ્કન્દેન જયયા સંમન્ત્ર્યેહ ચ યુજ્યતે ॥

તત્ કુર્મો મસ્તકાદ્ ગઙ્ગાં યથા ત્યજતિ મે પિતા
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે બ્રહ્મન્ન્ અનાવૃષ્ટિર્ અજાયત ॥

દ્વિર્ દ્વાદશ સમા મર્ત્યે સર્વપ્રાણિભયાવહા
તતો વિનષ્ટમ્ અભવજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

વિના તુ ગૌતમં પુણ્યમ્ આશ્રમં સર્વકામદમ્
સ્રષ્ટુકામઃ પુરા પુત્ર સ્થાવરં જઙ્ગમં તથા ॥

કૃતો યજ્ઞો મયા પૂર્વં સ દેવયજનો ગિરિઃ
મન્નામા તત્ર વિખ્યાતસ્ તતો બ્રહ્મગિરિઃ સદા ॥

તમ્ આશ્રિત્ય નગશ્રેષ્ઠં સર્વદાસ્તે સ ગૌતમઃ
તસ્યાશ્રમે મહાપુણ્યે શ્રેષ્ઠે બ્રહ્મગિરૌ શુભે ॥

આધયો વ્યાધયો વાપિ દુર્ભિક્ષં વાપ્ય્ અવર્ષણમ્
ભયશોકૌ ચ દારિદ્ર્યં ન શ્રૂયન્તે કદાચન ॥

તદાશ્રમં વિનાન્યત્ર હવ્યં વા કવ્યમ્ એવ ચ
નાસ્તિ પુત્ર તથા દાતા હોતા યષ્ટા તથૈવ ચ ॥

યદૈવ ગૌતમો વિપ્રો દદાતિ ચ જુહોતિ ચ
તદૈવાપ્ય્ અયનં સ્વર્ગે સુરાણામ્ અપિ નાન્યતઃ ॥

દેવલોકે ઽપિ મર્ત્યે વા શ્રૂયતે ગૌતમો મુનિઃ
હોતા દાતા ચ ભોક્તા ચ સ એવેતિ જના વિદુઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વા મુનયઃ સર્વે નાનાશ્રમનિવાસિનઃ
ગૌતમાશ્રમમ્ આપૃચ્છન્ન્ આગચ્છન્તસ્ તપોધનાઃ ॥

તેષાં મુનીનાં સર્વેષામ્ આગતાનાં સ ગૌતમઃ
શિષ્યવત્ પુત્રવદ્ ભક્ત્યા પિતૃવત્ પોષકો ઽભવત્ ॥

યસ્ય યથેપ્સિતં કામં યથાયોગ્યં યથાક્રમમ્
યથાનુરૂપં સર્વેષાં શુશ્રૂષામ્ અકરોન્ મુનિઃ ॥

આજ્ઞયા ગૌતમસ્યાસન્ન્ ઓષધ્યો લોકમાતરઃ
આરાધિતાઃ પુનસ્ તેન બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥

જાયન્તે ચ તદૌષધ્યો લૂયન્તે ચ તદૈવ હિ
સંપત્સ્યન્તે તદોપ્યન્તે ગૌતમસ્ય તપોબલાત્ ॥

સર્વાઃ સમૃદ્ધયસ્ તસ્ય સંસિધ્યન્તે મનોગતાઃ
પ્રત્યહં વક્તિ વિનયાદ્ ગૌતમસ્ ત્વ્ આગતાન્ મુનીન્ ॥

પુત્રવચ્ છિષ્યવચ્ ચૈવ પ્રેષ્યવત્ કરવાણિ કિમ્
પિતૃવત્ પોષયામ્ આસ સંવત્સરગણાન્ બહૂન્ ॥

એવં વસત્સુ મુનિષુ ત્રૈલોક્યે ખ્યાતિર્ આશ્રયાત્
તતો વિનાયકઃ પ્રાહ માતરં ભ્રાતરં જયામ્ ॥

દેવાનાં સદને માતર્ ગીયતે ગૌતમો દ્વિજઃ
યન્ ન સાધ્યં સુરગણૈર્ ગૌતમઃ કૃતવાન્ ઇતિ ॥

એવં શ્રુતં મયા દેવિ બ્રાહ્મણસ્ય તપોબલમ્
સ વિપ્રશ્ ચાલયેદ્ એનાં માતર્ ગઙ્ગાં જટાગતામ્ ॥

તપસા વાન્યતો વાપિ પૂજયિત્વા ત્રિલોચનમ્
સ એવ ચ્યાવયેદ્ એનાં જટાસ્થાં મે પિતૃપ્રિયામ્ ॥

તત્ર નીતિર્ વિધાતવ્યા તાં વિપ્રો યાચયેદ્ યથા
તત્પ્રભાવાત્ સરિચ્છ્રેષ્ઠા શિરસો ઽવતરત્ય્ અપિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા માતરં ભ્રાત્રા જયયા સહ વિઘ્નરાટ્
જગામ ગૌતમો યત્ર બ્રહ્મસૂત્રધરઃ કૃશઃ ॥

વસન્ કતિપયાહઃસુ ગૌતમાશ્રમમણ્ડલે
ઉવાચ બ્રાહ્મણાન્ સર્વાંસ્ તત્ર તત્ર ચ વિઘ્નરાટ્ ॥

ગચ્છામઃ સ્વમ્ અધિષ્ઠાનમ્ આશ્રમાણિ શુચીનિ ચ
પુષ્ટાઃ સ્મ ગૌતમાન્નેન પૃચ્છામો ગૌતમં મુનિમ્ ॥

ઇતિ સંમન્ત્ર્ય પૃચ્છન્તિ મુનયો મુનિસત્તમાઃ
સ તાન્ નિવારયામ્ આસ સ્નેહબુદ્ધ્યા મુનીન્ પૃથક્ ॥

કૃતાઞ્જલિઃ સવિનયમ્ આસધ્વમ્ ઇહ ચૈવ હિ
યુષ્મચ્ચરણશુશ્રૂષાં કરોમિ મુનિપુંગવાઃ ॥

શુશ્રૂષૌ પુત્રવન્ નિત્યં મયિ તિષ્ઠતિ નોચિતમ્
ભવતાં ભૂમિદેવાનામ્ આશ્રમાન્તરસેવનમ્ ॥

ઇદમ્ એવાશ્રમં પુણ્યં સર્વેષામ્ ઇતિ મે મતિઃ
અલમ્ અન્યેન મુનય આશ્રમેણ ગતેન વા ॥

ઇતિ શ્રુત્વા મુનેર્ વાક્યં વિઘ્નકૃત્યમ્ અનુસ્મરન્
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા બ્રાહ્મણાન્ સ ગણાધિપઃ ॥

અન્નક્રીતા વયં કિં નો નિવારયત ગૌતમઃ
સામ્ના નૈવ વયં શક્તા ગન્તું સ્વં સ્વં નિવેશનમ્ ॥

નાયમ્ અર્હતિ દણ્ડં વા ઉપકારી દ્વિજોત્તમઃ
તસ્માદ્ બુદ્ધ્યા વ્યવસ્યામિ તત્ સર્વૈર્ અનુમન્યતામ્ ॥

તતઃ સર્વે દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ ક્રિયતામ્ ઇત્ય્ અનુબ્રુવન્
એતસ્ય તૂપકારાય લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

બ્રાહ્મણાનાં ચ સર્વેષાં શ્રેયો યત્ સ્યાત્ તથા કુરુ
બ્રાહ્મણાનાં વચઃ શ્રુત્વા મેને વાક્યં ગણાધિપઃ ॥

ક્રિયતે ગુણરૂપં યદ્ ગૌતમસ્ય વિશેષતઃ ॥

અનુમાન્ય દ્વિજાન્ સર્વાન્ પુનઃ પુનર્ ઉદારધીઃ
સ્વયં ચ બ્રાહ્મણો ભૂત્વા પ્રણમ્ય બ્રાહ્મણાન્ પુનઃ
માતુર્ મતે સ્થિતો વિદ્વાઞ્ જયાં પ્રાહ ગણેશ્વરઃ ॥

યથા નાન્યો વિજાનીતે તથા કુરુ શુભાનને
ગોરૂપધારિણી ગચ્છ ગૌતમો યત્ર તિષ્ઠતિ ॥

શાલીન્ ખાદ વિનાશ્યાથ વિકારં કુરુ ભામિનિ
કૃતે પ્રહારે હુંકારે પ્રેક્ષિતે ચાપિ કિંચન
પત દીનં સ્વનં કૃત્વા ન મ્રિયસ્વ ન જીવ ચ ॥

તથા ચકાર વિજયા વિઘ્નેશ્વરમતે સ્થિતા
યત્રાસીદ્ ગૌતમો વિપ્રો જયા ગોરૂપધારિણી ॥

જગામ શાલીન્ ખાદન્તી તાં દદર્શ સ ગૌતમઃ
ગાં દૃષ્ટ્વા વિકૃતાં વિપ્રસ્ તાં તૃણેન ન્યવારયત્ ॥

નિવાર્યમાણા સા તેન સ્વનં કૃત્વા પપાત ગૌઃ
તસ્યાં તુ પતિતાયાં ચ હાહાકારો મહાન્ અભૂત્ ॥

સ્વનં શ્રુત્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ ગૌતમસ્ય વિચેષ્ટિતમ્
વ્યથિતા બ્રાહ્મણાઃ પ્રાહુર્ વિઘ્નરાજપુરસ્કૃતાઃ ॥

ઇતો ગચ્છામહે સર્વે ન સ્થાતવ્યં તવાશ્રમે
પુત્રવત્ પોષિતાઃ સર્વે પૃષ્ટો ઽસિ મુનિપુંગવ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા મુનિર્ વાક્યં વિપ્રાણાં ગચ્છતાં તદા
વજ્રાહત ઇવાસીત્ સ વિપ્રાણાં પુરતો ઽપતત્ ॥

તમ્ ઊચુર્ બ્રાહ્મણાઃ સર્વે પશ્યેમાં પતિતાં ભુવિ
રુદ્રાણાં માતરં દેવીં જગતાં પાવનીં પ્રિયામ્ ॥

તીર્થદેવસ્વરૂપિણ્યામ્ અસ્યાં ગવિ વિધેર્ બલાત્
પતિતાયાં મુનિશ્રેષ્ઠ ગન્તવ્યમ્ અવશિષ્યતે ॥

ચીર્ણં વ્રતં ક્ષયં યાતિ યથા વાસસ્ ત્વદાશ્રમે
વયં નાન્યધના બ્રહ્મન્ કેવલં તુ તપોધનાઃ ॥

વિપ્રાણાં પુરતઃ સ્થિત્વા વિનીતઃ પ્રાહ ગૌતમઃ ॥

ભવન્ત એવ શરણં પૂતં માં કર્તુમ્ અર્હથ ॥

તતઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ વિઘ્નરાડ્ બ્રાહ્મણૈર્ વૃતઃ ॥

નૈવેયં મ્રિયતે તત્ર નૈવ જીવતિ તત્ર કિમ્
વદામો ઽસ્મિન્ સુસંદિગ્ધે નિષ્કૃતિં ગતિમ્ એવ વા ॥

કથમ્ ઉત્થાસ્યતીયં ગૌર્ અથ ચાસ્મિંશ્ ચ નિષ્કૃતિમ્
વક્તુમ્ અર્હથ તત્ સર્વં કરિષ્યે ઽહમ્ અસંશયમ્ ॥

સર્વેષાં ચ મતેનાયં વદિષ્યતિ ચ બુદ્ધિમાન્
એતદ્ વાક્યમ્ અથાસ્માકં પ્રમાણં તવ ગૌતમ ॥

બ્રાહ્મણૈઃ પ્રેર્યમાણો ઽસૌ ગૌતમેન બલીયસા
વિઘ્નકૃદ્ બ્રહ્મવપુષા પ્રાહ સર્વાન્ ઇદં વચઃ ॥

સર્વેષાં ચ મતેનાહં વદિષ્યામિ યથાર્થવત્
અનુમન્યન્તુ મુનયો મદ્વાક્યં ગૌતમો ઽપિ ચ ॥

મહેશ્વરજટાજૂટે બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ
કમણ્ડલુસ્થિતં વારિ તિષ્ઠતીતિ હિ શુશ્રુમ ॥

તદ્ આનયસ્વ તરસા તપસા નિયમેન ચ
તેનાભિષિઞ્ચ ગામ્ એતાં ભગવન્ ભુવમ્ આશ્રિતામ્
તતો વત્સ્યામહે સર્વે પૂર્વવત્ તવ વેશ્મનિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવતિ વિપ્રેન્દ્રે બ્રાહ્મણાનાં ચ સંસદિ
તત્રાપતત્ પુષ્પવૃષ્ટિર્ જયશબ્દો વ્યવર્ધત
તતઃ કૃતાઞ્જલિર્ નમ્રો ગૌતમો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

તપસાગ્નિપ્રસાદેન દેવબ્રહ્મપ્રસાદતઃ
ભવતાં ચ પ્રસાદેન મત્સંકલ્પો ઽનુસિધ્યતામ્ ॥

એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તં વિપ્રા આપૃચ્છન્ મુનિપુંગવમ્
સ્વાનિ સ્થાનાનિ તે જગ્મુઃ સમૃદ્ધાન્ય્ અન્નવારિભિઃ ॥

યાતેષુ તેષુ વિપ્રેષુ ભ્રાત્રા સહ ગણેશ્વરઃ
જયયા સહ સુપ્રીતઃ કૃતકૃત્યો ન્યવર્તત ॥

ગતેષુ બ્રહ્મવૃન્દેષુ ગણેશે ચ ગતે તથા
ગૌતમો ઽપિ મુનિશ્રેષ્ઠસ્ તપસા હતકલ્મષઃ ॥

ધ્યાયંસ્ તદર્થં સ મુનિઃ કિમ્ ઇદં મમ સંસ્થિતમ્
ઇત્ય્ એવં બહુશો ધ્યાયઞ્ જ્ઞાનેન જ્ઞાતવાન્ દ્વિજ ॥

નિશ્ચિત્ય દેવકાર્યાર્થમ્ આત્મનઃ કિલ્બિષાં ગતિમ્
લોકાનામ્ ઉપકારં ચ શંભોઃ પ્રીણનમ્ એવ ચ ॥

ઉમાયાઃ પ્રીણનં ચાપિ ગઙ્ગાનયનમ્ એવ ચ
સર્વં શ્રેયસ્કરં મન્યે મયિ નૈવ ચ કિલ્બિષમ્ ॥

ઇત્ય્ એવં મનસા ધ્યાયન્ સુપ્રીતો ઽભૂદ્ દ્વિજોત્તમઃ
આરાધ્ય જગતામ્ ઈશં ત્રિનેત્રં વૃષભધ્વજમ્ ॥

આનયિષ્યે સરિચ્છ્રેષ્ઠાં પ્રીતા ઽસ્તુ ગિરિજા મમ
સપત્ની જગદમ્બાયા મહેશ્વરજટાસ્થિતા ॥

એવં હિ સંકલ્પ્ય મુનિપ્રવીરઃ સ ગૌતમો બ્રહ્મગિરેર્ જગામ
કૈલાસમ્ આધિષ્ઠિતમ્ ઉગ્રધન્વના સુરાર્ચિતં પ્રિયયા બ્રહ્મવૃન્દૈઃ