Brahma Purana · Chapter 30

aho devasya māhātmyaṃ śrutam evaṃ jagatpate
bhāskarasya suraśreṣṭha vadatas teṣu durlabham //

bhūyaḥ prabrūhi deveśa yat pṛcchāmo jagatpate
śrotum icchāmahe brahman paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ //

gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ
ya icchen mokṣam āsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ //

kuto hy asyākṣayaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṃ param
svargataś caiva kiṃ kuryād yena na cyavate punaḥ //

devānāṃ cātra ko devaḥ pitṝṇāṃ caiva kaḥ pitā
yasmāt parataraṃ nāsti tan me brūhi sureśvara //

kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam
pralaye ca kam abhyeti tad bhavān vaktum arhati //

udyann evaiṣa kurute jagad vitimiraṃ karaiḥ
nātaḥ parataro devaḥ kaścid anyo dvijottamāḥ //

anādinidhano hy eṣa puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ
tāpayaty eṣa trīṃl lokān bhavan raśmibhir ulbaṇaḥ //

sarvadevamayo hy eṣa tapatāṃ tapano varaḥ
sarvasya jagato nāthaḥ sarvasākṣī jagatpatiḥ //

saṃkṣipaty eṣa bhūtāni tathā visṛjate punaḥ
eṣa bhāti tapaty eṣa varṣaty eṣa gabhastibhiḥ //

eṣa dhātā vidhātā ca bhūtādir bhūtabhāvanaḥ
na hy eṣa kṣayam āyāti nityam akṣayamaṇḍalaḥ //

pitṝṇāṃ ca pitā hy eṣa devatānāṃ hi devatā
dhruvaṃ sthānaṃ smṛtaṃ hy etad yasmān na cyavate punaḥ //

sargakāle jagat kṛtsnam ādityāt saṃprasūyate
pralaye ca tam abhyeti bhāskaraṃ dīptatejasam //

yoginaś cāpy asaṃkhyātās tyaktvā gṛhakalevaram
vāyur bhūtvā viśanty asmiṃs tejorāśau divākare //

asya raśmisahasrāṇi śākhā iva vihaṃgamāḥ
vasanty āśritya munayaḥ saṃsiddhā daivataiḥ saha //

gṛhasthā janakādyāś ca rājāno yogadharmiṇaḥ
vālakhilyādayaś caiva ṛṣayo brahmavādinaḥ //

vānaprasthāś ca ye cānye vyāsādyā bhikṣavas tathā
yogam āsthāya sarve te praviṣṭāḥ sūryamaṇḍalam //

śuko vyāsasutaḥ śrīmān yogadharmam avāpya saḥ
ādityakiraṇān gatvā hy apunarbhāvam āsthitaḥ //

śabdamātraśrutimukhā brahmaviṣṇuśivādayaḥ
pratyakṣo 'yaṃ paro devaḥ sūryas timiranāśanaḥ //

tasmād anyatra bhaktir hi na kāryā śubham icchatā
yasmād dṛṣṭer agamyās te devā viṣṇupurogamāḥ //

ato bhavadbhiḥ satatam abhyarcyo bhagavān raviḥ
sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ //

anādyo lokanātho 'sau raśmimālī jagatpatiḥ
mitratve ca sthito yasmāt tapas tepe dvijottamāḥ //

anādinidhano brahmā nityaś cākṣaya eva ca
sṛṣṭvā sasāgarān dvīpān bhuvanāni caturdaśa //

lokānāṃ sa hitārthāya sthitaś candrasarittaṭe
sṛṣṭvā prajāpatīn sarvān sṛṣṭvā ca vividhāḥ prajāḥ //

tataḥ śatasahasrāṃśur avyaktaś ca punaḥ svayam
kṛtvā dvādaśadhātmānam ādityam upapadyate //

indro dhātātha parjanyas tvaṣṭā pūṣāryamā bhagaḥ
vivasvān viṣṇur aṃśaś ca varuṇo mitra eva ca //

ābhir dvādaśabhis tena sūryeṇa paramātmanā
kṛtsnaṃ jagad idaṃ vyāptaṃ mūrtibhiś ca dvijottamāḥ //

tasya yā prathamā mūrtir ādityasyendrasaṃjñitā
sthitā sā devarājatve devānāṃ ripunāśinī //

dvitīyā tasya yā mūrtir nāmnā dhāteti kīrtitā
sthitā prajāpatitvena vividhāḥ sṛjate prajāḥ //

tṛtīyārkasya yā mūrtiḥ parjanya iti viśrutā
megheṣv eva sthitā sā tu varṣate ca gabhastibhiḥ //

caturthī tasya yā mūrtir nāmnā tvaṣṭeti viśrutā
sthitā vanaspatau sā tu oṣadhīṣu ca sarvataḥ //

pañcamī tasya yā mūrtir nāmnā pūṣeti viśrutā
anne vyavasthitā sā tu prajāṃ puṣṇāti nityaśaḥ //

mūrtiḥ ṣaṣṭhī raver yā tu aryamā iti viśrutā
vāyoḥ saṃsaraṇā sā tu deveṣv eva samāśritā //

bhānor yā saptamī mūrtir nāmnā bhageti viśrutā
bhūyiṣv avasthitā sā tu śarīreṣu ca dehinām //

mūrtir yā tv aṣṭamī tasya vivasvān iti viśrutā
agnau pratiṣṭhitā sā tu pacaty annaṃ śarīriṇām //

navamī citrabhānor yā mūrtir viṣṇuś ca nāmataḥ
prādurbhavati sā nityaṃ devānām arisūdanī //

daśamī tasya yā mūrtir aṃśumān iti viśrutā
vāyau pratiṣṭhitā sā tu prahlādayati vai prajāḥ //

mūrtis tv ekādaśī bhānor nāmnā varuṇasaṃjñitā
jaleṣv avasthitā sā tu prajāṃ puṣṇāti nityaśaḥ //

mūrtir yā dvādaśī bhānor nāmnā mitreti saṃjñitā
lokānāṃ sā hitārthāya sthitā candrasarittaṭe //

vāyubhakṣas tapas tepe sthitvā maitreṇa cakṣuṣā
anugṛhṇan sadā bhaktān varair nānāvidhais tu saḥ //

evaṃ sā jagatāṃ mūrtir hitā vihitā purā
tatra mitraḥ sthito yasmāt tasmān mitraṃ paraṃ smṛtam //

ābhir dvādaśabhis tena savitrā paramātmanā
kṛtsnaṃ jagad idaṃ vyāptaṃ mūrtibhiś ca dvijottamāḥ //

tasmād dhyeyo namasyaś ca dvādaśasthāsu mūrtiṣu
bhaktimadbhir narair nityaṃ tadgatenāntarātmanā //

ity evaṃ dvādaśādityān namaskṛtvā tu mānavaḥ
nityaṃ śrutvā paṭhitvā ca sūryaloke mahīyate //

yadi tāvad ayaṃ sūryaś cādidevaḥ sanātanaḥ
tataḥ kasmāt tapas tepe varepsuḥ prākṛto yathā //

etad vaḥ saṃpravakṣyāmi paraṃ guhyaṃ vibhāvasoḥ
pṛṣṭaṃ mitreṇa yat pūrvaṃ nāradāya mahātmane //

prāṅ mayoktās tu yuṣmabhyaṃ raver dvādaśa mūrtayaḥ
mitraś ca varuṇaś cobhau tāsāṃ tapasi saṃsthitau //

abbhakṣo varuṇas tāsāṃ tasthau paścimasāgare
mitro mitravane cāsmin vāyubhakṣo 'bhavat tadā //

atha merugireḥ śṛṅgāt pracyuto gandhamādanāt
nāradas tu mahāyogī sarvāṃl lokāṃś caran vaśī //

ājagāmātha tatraiva yatra mitro 'carat tapaḥ
taṃ dṛṣṭvā tu tapasyantaṃ tasya kautūhalaṃ hy abhūt //

yo 'kṣayaś cāvyayaś caiva vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ
dhṛtam ekātmakaṃ yena trailokyaṃ sumahātmanā //

yaḥ pitā sarvadevānāṃ parāṇām api yaḥ paraḥ
ayajad devatāḥ kās tu pitṝn vā kān asau yajet
iti saṃcintya manasā taṃ devaṃ nārado 'bravīt //

vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase
tvam ajaḥ śāśvato dhātā tvaṃ nidhānam anuttamam //

bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac caiva tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam
catvāraś cāśramā deva gṛhasthādyās tathaiva hi //

yajanti tvām aharahas tvāṃ mūrtitvaṃ samāśritam
pitā mātā ca sarvasya daivataṃ tvaṃ hi śāśvatam //

yajase pitaraṃ kaṃ tvaṃ devaṃ vāpi na vidmahe //

avācyam etad vaktavyaṃ paraṃ guhyaṃ sanātanam
tvayi bhaktimati brahman pravakṣyāmi yathātatham //

yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṃ dhruvam
indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtair vivarjitam //

sa hy antarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaś caiva kathyate
triguṇād vyatirikto 'sau puruṣaś caiva kalpitaḥ //

hiraṇyagarbho bhagavān saiva buddhir iti smṛtaḥ
mahān iti ca yogeṣu pradhānam iti kathyate //

sāṃkhye ca kathyate yoge nāmabhir bahudhātmakaḥ
sa ca trirūpo viśvātmā śarvo 'kṣara iti smṛtaḥ //

dhṛtam ekātmakaṃ tena trailokyam idam ātmanā
aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasaty asau //

vasann api śarīreṣu na sa lipyeta karmabhiḥ
mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃsthitāḥ //

sarveṣāṃ sākṣibhūto 'sau na grāhyaḥ kenacit kvacit
saguṇo nirguṇo viśvo jñānagamyo hy asau smṛtaḥ //

sarvataḥpāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ
sarvataḥśrutimāṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati //

viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ
ekaś carati vai kṣetre svairacārī yathāsukham //

kṣetrāṇīha śarīrāṇi teṣāṃ caiva yathāsukham
tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate //

avyakte ca pure śete puruṣas tena cocyate
viśvaṃ bahuvidhaṃ jñeyaṃ sa ca sarvatra ucyate //

tasmāt sa bahurūpatvād viśvarūpa iti smṛtaḥ
tasyaikasya mahattvaṃ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ //

mahāpuruṣaśabdaṃ hi bibharty ekaḥ sanātanaḥ
sa tu vidhikriyāyattaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā //

śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā
koṭiśaś ca karoty eṣa pratyagātmānam ātmanā //

ākāśāt patitaṃ toyaṃ yāti svādvantaraṃ yathā
bhūme rasaviśeṣeṇa tathā guṇarasāt tu saḥ //

eka eva yathā vāyur deheṣv eva hi pañcadhā
ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca tathā tasya na saṃśayaḥ //

sthānāntaraviśeṣāc ca yathāgnir labhate parām
saṃjñāṃ tathā mune so 'yaṃ brahmādiṣu tathāpnuyāt //

yathā dīpasahasrāṇi dīpa ekaḥ prasūyate
tathā rūpasahasrāṇi sa ekaḥ saṃprasūyate //

yadā sa budhyaty ātmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ
ekatvapralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartate //

nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam
akṣayaś cāprameyaś ca sarvagaś ca sa ucyate //

tasmād avyaktam utpannaṃ triguṇaṃ dvijasattamāḥ
avyaktāvyaktabhāvasthā yā sā prakṛtir ucyate //

tāṃ yoniṃ brahmaṇo viddhi yo 'sau sadasadātmakaḥ
loke ca pūjyate yo 'sau daive pitrye ca karmaṇi //

nāsti tasmāt paro hy anyaḥ pitā devo 'pi vā dvijāḥ
ātmanā sa tu vijñeyas tatas taṃ pūjayāmy aham //

svargeṣv api hi ye kecit taṃ namasyanti dehinaḥ
tena gacchanti devarṣe tenoddiṣṭaphalāṃ gatim //

taṃ devāḥ svāśramasthāś ca nānāmūrtisamāśritāḥ
bhaktyā saṃpūjayanty ādyaṃ gatiś caiṣāṃ dadāti saḥ //

sa hi sarvagataś caiva nirguṇaś caiva kathyate
evaṃ matvā yathājñānaṃ pūjayāmi divākaram //

ye ca tadbhāvitā loka ekatattvaṃ samāśritāḥ
etad apy adhikaṃ teṣāṃ yad ekaṃ praviśanty uta //

iti guhyasamuddeśas tava nārada kīrtitaḥ
asmadbhaktyāpi devarṣe tvayāpi paramaṃ smṛtam //

surair vā munibhir vāpi purāṇair varadaṃ smṛtam
sarve ca paramātmānaṃ pūjayanti divākaram //

evam etat purākhyātaṃ nāradāya tu bhānunā
mayāpi ca samākhyātā kathā bhānor dvijottamāḥ //

idam ākhyānam ākhyeyaṃ mayākhyātaṃ dvijottamāḥ
na hy anādityabhaktāya idaṃ deyaṃ kadācana //

yaś caitac chrāvayen nityaṃ yaś caiva śṛṇuyān naraḥ
sa sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśen nātra saṃśayaḥ //

mucyetārtas tathā rogāc chrutvemām āditaḥ kathām
jijñāsur labhate jñānaṃ gatim iṣṭāṃ tathaiva ca //

kṣaṇena labhate 'dhvānam idaṃ yaḥ paṭhate mune
yo yaṃ kāmayate kāmaṃ sa taṃ prāpnoty asaṃśayam //

tasmād bhavadbhiḥ satataṃ smartavyo bhagavān raviḥ
sa ca dhātā vidhātā ca sarvasya jagataḥ prabhuḥ //