બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 30

અહો દેવસ્ય માહાત્મ્યં શ્રુતમ્ એવં જગત્પતે
ભાસ્કરસ્ય સુરશ્રેષ્ઠ વદતસ્ તેષુ દુર્લભમ્ ॥

ભૂયઃ પ્રબ્રૂહિ દેવેશ યત્ પૃચ્છામો જગત્પતે
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે બ્રહ્મન્ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થો ઽથ ભિક્ષુકઃ
ય ઇચ્છેન્ મોક્ષમ્ આસ્થાતું દેવતાં કાં યજેત સઃ ॥

કુતો હ્ય્ અસ્યાક્ષયઃ સ્વર્ગઃ કુતો નિઃશ્રેયસં પરમ્
સ્વર્ગતશ્ ચૈવ કિં કુર્યાદ્ યેન ન ચ્યવતે પુનઃ ॥

દેવાનાં ચાત્ર કો દેવઃ પિતૄણાં ચૈવ કઃ પિતા
યસ્માત્ પરતરં નાસ્તિ તન્ મે બ્રૂહિ સુરેશ્વર ॥

કુતઃ સૃષ્ટમ્ ઇદં વિશ્વં સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્
પ્રલયે ચ કમ્ અભ્યેતિ તદ્ ભવાન્ વક્તુમ્ અર્હતિ ॥

ઉદ્યન્ન્ એવૈષ કુરુતે જગદ્ વિતિમિરં કરૈઃ
નાતઃ પરતરો દેવઃ કશ્ચિદ્ અન્યો દ્વિજોત્તમાઃ ॥

અનાદિનિધનો હ્ય્ એષ પુરુષઃ શાશ્વતો ઽવ્યયઃ
તાપયત્ય્ એષ ત્રીંલ્ લોકાન્ ભવન્ રશ્મિભિર્ ઉલ્બણઃ ॥

સર્વદેવમયો હ્ય્ એષ તપતાં તપનો વરઃ
સર્વસ્ય જગતો નાથઃ સર્વસાક્ષી જગત્પતિઃ ॥

સંક્ષિપત્ય્ એષ ભૂતાનિ તથા વિસૃજતે પુનઃ
એષ ભાતિ તપત્ય્ એષ વર્ષત્ય્ એષ ગભસ્તિભિઃ ॥

એષ ધાતા વિધાતા ચ ભૂતાદિર્ ભૂતભાવનઃ
ન હ્ય્ એષ ક્ષયમ્ આયાતિ નિત્યમ્ અક્ષયમણ્ડલઃ ॥

પિતૄણાં ચ પિતા હ્ય્ એષ દેવતાનાં હિ દેવતા
ધ્રુવં સ્થાનં સ્મૃતં હ્ય્ એતદ્ યસ્માન્ ન ચ્યવતે પુનઃ ॥

સર્ગકાલે જગત્ કૃત્સ્નમ્ આદિત્યાત્ સંપ્રસૂયતે
પ્રલયે ચ તમ્ અભ્યેતિ ભાસ્કરં દીપ્તતેજસમ્ ॥

યોગિનશ્ ચાપ્ય્ અસંખ્યાતાસ્ ત્યક્ત્વા ગૃહકલેવરમ્
વાયુર્ ભૂત્વા વિશન્ત્ય્ અસ્મિંસ્ તેજોરાશૌ દિવાકરે ॥

અસ્ય રશ્મિસહસ્રાણિ શાખા ઇવ વિહંગમાઃ
વસન્ત્ય્ આશ્રિત્ય મુનયઃ સંસિદ્ધા દૈવતૈઃ સહ ॥

ગૃહસ્થા જનકાદ્યાશ્ ચ રાજાનો યોગધર્મિણઃ
વાલખિલ્યાદયશ્ ચૈવ ઋષયો બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

વાનપ્રસ્થાશ્ ચ યે ચાન્યે વ્યાસાદ્યા ભિક્ષવસ્ તથા
યોગમ્ આસ્થાય સર્વે તે પ્રવિષ્ટાઃ સૂર્યમણ્ડલમ્ ॥

શુકો વ્યાસસુતઃ શ્રીમાન્ યોગધર્મમ્ અવાપ્ય સઃ
આદિત્યકિરણાન્ ગત્વા હ્ય્ અપુનર્ભાવમ્ આસ્થિતઃ ॥

શબ્દમાત્રશ્રુતિમુખા બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ
પ્રત્યક્ષો ઽયં પરો દેવઃ સૂર્યસ્ તિમિરનાશનઃ ॥

તસ્માદ્ અન્યત્ર ભક્તિર્ હિ ન કાર્યા શુભમ્ ઇચ્છતા
યસ્માદ્ દૃષ્ટેર્ અગમ્યાસ્ તે દેવા વિષ્ણુપુરોગમાઃ ॥

અતો ભવદ્ભિઃ સતતમ્ અભ્યર્ચ્યો ભગવાન્ રવિઃ
સ હિ માતા પિતા ચૈવ કૃત્સ્નસ્ય જગતો ગુરુઃ ॥

અનાદ્યો લોકનાથો ઽસૌ રશ્મિમાલી જગત્પતિઃ
મિત્રત્વે ચ સ્થિતો યસ્માત્ તપસ્ તેપે દ્વિજોત્તમાઃ ॥

અનાદિનિધનો બ્રહ્મા નિત્યશ્ ચાક્ષય એવ ચ
સૃષ્ટ્વા સસાગરાન્ દ્વીપાન્ ભુવનાનિ ચતુર્દશ ॥

લોકાનાં સ હિતાર્થાય સ્થિતશ્ ચન્દ્રસરિત્તટે
સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતીન્ સર્વાન્ સૃષ્ટ્વા ચ વિવિધાઃ પ્રજાઃ ॥

તતઃ શતસહસ્રાંશુર્ અવ્યક્તશ્ ચ પુનઃ સ્વયમ્
કૃત્વા દ્વાદશધાત્માનમ્ આદિત્યમ્ ઉપપદ્યતે ॥

ઇન્દ્રો ધાતાથ પર્જન્યસ્ ત્વષ્ટા પૂષાર્યમા ભગઃ
વિવસ્વાન્ વિષ્ણુર્ અંશશ્ ચ વરુણો મિત્ર એવ ચ ॥

આભિર્ દ્વાદશભિસ્ તેન સૂર્યેણ પરમાત્મના
કૃત્સ્નં જગદ્ ઇદં વ્યાપ્તં મૂર્તિભિશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

તસ્ય યા પ્રથમા મૂર્તિર્ આદિત્યસ્યેન્દ્રસંજ્ઞિતા
સ્થિતા સા દેવરાજત્વે દેવાનાં રિપુનાશિની ॥

દ્વિતીયા તસ્ય યા મૂર્તિર્ નામ્ના ધાતેતિ કીર્તિતા
સ્થિતા પ્રજાપતિત્વેન વિવિધાઃ સૃજતે પ્રજાઃ ॥

તૃતીયાર્કસ્ય યા મૂર્તિઃ પર્જન્ય ઇતિ વિશ્રુતા
મેઘેષ્વ્ એવ સ્થિતા સા તુ વર્ષતે ચ ગભસ્તિભિઃ ॥

ચતુર્થી તસ્ય યા મૂર્તિર્ નામ્ના ત્વષ્ટેતિ વિશ્રુતા
સ્થિતા વનસ્પતૌ સા તુ ઓષધીષુ ચ સર્વતઃ ॥

પઞ્ચમી તસ્ય યા મૂર્તિર્ નામ્ના પૂષેતિ વિશ્રુતા
અન્ને વ્યવસ્થિતા સા તુ પ્રજાં પુષ્ણાતિ નિત્યશઃ ॥

મૂર્તિઃ ષષ્ઠી રવેર્ યા તુ અર્યમા ઇતિ વિશ્રુતા
વાયોઃ સંસરણા સા તુ દેવેષ્વ્ એવ સમાશ્રિતા ॥

ભાનોર્ યા સપ્તમી મૂર્તિર્ નામ્ના ભગેતિ વિશ્રુતા
ભૂયિષ્વ્ અવસ્થિતા સા તુ શરીરેષુ ચ દેહિનામ્ ॥

મૂર્તિર્ યા ત્વ્ અષ્ટમી તસ્ય વિવસ્વાન્ ઇતિ વિશ્રુતા
અગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતા સા તુ પચત્ય્ અન્નં શરીરિણામ્ ॥

નવમી ચિત્રભાનોર્ યા મૂર્તિર્ વિષ્ણુશ્ ચ નામતઃ
પ્રાદુર્ભવતિ સા નિત્યં દેવાનામ્ અરિસૂદની ॥

દશમી તસ્ય યા મૂર્તિર્ અંશુમાન્ ઇતિ વિશ્રુતા
વાયૌ પ્રતિષ્ઠિતા સા તુ પ્રહ્લાદયતિ વૈ પ્રજાઃ ॥

મૂર્તિસ્ ત્વ્ એકાદશી ભાનોર્ નામ્ના વરુણસંજ્ઞિતા
જલેષ્વ્ અવસ્થિતા સા તુ પ્રજાં પુષ્ણાતિ નિત્યશઃ ॥

મૂર્તિર્ યા દ્વાદશી ભાનોર્ નામ્ના મિત્રેતિ સંજ્ઞિતા
લોકાનાં સા હિતાર્થાય સ્થિતા ચન્દ્રસરિત્તટે ॥

વાયુભક્ષસ્ તપસ્ તેપે સ્થિત્વા મૈત્રેણ ચક્ષુષા
અનુગૃહ્ણન્ સદા ભક્તાન્ વરૈર્ નાનાવિધૈસ્ તુ સઃ ॥

એવં સા જગતાં મૂર્તિર્ હિતા વિહિતા પુરા
તત્ર મિત્રઃ સ્થિતો યસ્માત્ તસ્માન્ મિત્રં પરં સ્મૃતમ્ ॥

આભિર્ દ્વાદશભિસ્ તેન સવિત્રા પરમાત્મના
કૃત્સ્નં જગદ્ ઇદં વ્યાપ્તં મૂર્તિભિશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

તસ્માદ્ ધ્યેયો નમસ્યશ્ ચ દ્વાદશસ્થાસુ મૂર્તિષુ
ભક્તિમદ્ભિર્ નરૈર્ નિત્યં તદ્ગતેનાન્તરાત્મના ॥

ઇત્ય્ એવં દ્વાદશાદિત્યાન્ નમસ્કૃત્વા તુ માનવઃ
નિત્યં શ્રુત્વા પઠિત્વા ચ સૂર્યલોકે મહીયતે ॥

યદિ તાવદ્ અયં સૂર્યશ્ ચાદિદેવઃ સનાતનઃ
તતઃ કસ્માત્ તપસ્ તેપે વરેપ્સુઃ પ્રાકૃતો યથા ॥

એતદ્ વઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ પરં ગુહ્યં વિભાવસોઃ
પૃષ્ટં મિત્રેણ યત્ પૂર્વં નારદાય મહાત્મને ॥

પ્રાઙ્ મયોક્તાસ્ તુ યુષ્મભ્યં રવેર્ દ્વાદશ મૂર્તયઃ
મિત્રશ્ ચ વરુણશ્ ચોભૌ તાસાં તપસિ સંસ્થિતૌ ॥

અબ્ભક્ષો વરુણસ્ તાસાં તસ્થૌ પશ્ચિમસાગરે
મિત્રો મિત્રવને ચાસ્મિન્ વાયુભક્ષો ઽભવત્ તદા ॥

અથ મેરુગિરેઃ શૃઙ્ગાત્ પ્રચ્યુતો ગન્ધમાદનાત્
નારદસ્ તુ મહાયોગી સર્વાંલ્ લોકાંશ્ ચરન્ વશી ॥

આજગામાથ તત્રૈવ યત્ર મિત્રો ઽચરત્ તપઃ
તં દૃષ્ટ્વા તુ તપસ્યન્તં તસ્ય કૌતૂહલં હ્ય્ અભૂત્ ॥

યો ઽક્ષયશ્ ચાવ્યયશ્ ચૈવ વ્યક્તાવ્યક્તઃ સનાતનઃ
ધૃતમ્ એકાત્મકં યેન ત્રૈલોક્યં સુમહાત્મના ॥

યઃ પિતા સર્વદેવાનાં પરાણામ્ અપિ યઃ પરઃ
અયજદ્ દેવતાઃ કાસ્ તુ પિતૄન્ વા કાન્ અસૌ યજેત્
ઇતિ સંચિન્ત્ય મનસા તં દેવં નારદો ઽબ્રવીત્ ॥

વેદેષુ સપુરાણેષુ સાઙ્ગોપાઙ્ગેષુ ગીયસે
ત્વમ્ અજઃ શાશ્વતો ધાતા ત્વં નિધાનમ્ અનુત્તમમ્ ॥

ભૂતં ભવ્યં ભવચ્ ચૈવ ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્
ચત્વારશ્ ચાશ્રમા દેવ ગૃહસ્થાદ્યાસ્ તથૈવ હિ ॥

યજન્તિ ત્વામ્ અહરહસ્ ત્વાં મૂર્તિત્વં સમાશ્રિતમ્
પિતા માતા ચ સર્વસ્ય દૈવતં ત્વં હિ શાશ્વતમ્ ॥

યજસે પિતરં કં ત્વં દેવં વાપિ ન વિદ્મહે ॥

અવાચ્યમ્ એતદ્ વક્તવ્યં પરં ગુહ્યં સનાતનમ્
ત્વયિ ભક્તિમતિ બ્રહ્મન્ પ્રવક્ષ્યામિ યથાતથમ્ ॥

યત્ તત્ સૂક્ષ્મમ્ અવિજ્ઞેયમ્ અવ્યક્તમ્ અચલં ધ્રુવમ્
ઇન્દ્રિયૈર્ ઇન્દ્રિયાર્થૈશ્ ચ સર્વભૂતૈર્ વિવર્જિતમ્ ॥

સ હ્ય્ અન્તરાત્મા ભૂતાનાં ક્ષેત્રજ્ઞશ્ ચૈવ કથ્યતે
ત્રિગુણાદ્ વ્યતિરિક્તો ઽસૌ પુરુષશ્ ચૈવ કલ્પિતઃ ॥

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ સૈવ બુદ્ધિર્ ઇતિ સ્મૃતઃ
મહાન્ ઇતિ ચ યોગેષુ પ્રધાનમ્ ઇતિ કથ્યતે ॥

સાંખ્યે ચ કથ્યતે યોગે નામભિર્ બહુધાત્મકઃ
સ ચ ત્રિરૂપો વિશ્વાત્મા શર્વો ઽક્ષર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ધૃતમ્ એકાત્મકં તેન ત્રૈલોક્યમ્ ઇદમ્ આત્મના
અશરીરઃ શરીરેષુ સર્વેષુ નિવસત્ય્ અસૌ ॥

વસન્ન્ અપિ શરીરેષુ ન સ લિપ્યેત કર્મભિઃ
મમાન્તરાત્મા તવ ચ યે ચાન્યે દેહસંસ્થિતાઃ ॥

સર્વેષાં સાક્ષિભૂતો ઽસૌ ન ગ્રાહ્યઃ કેનચિત્ ક્વચિત્
સગુણો નિર્ગુણો વિશ્વો જ્ઞાનગમ્યો હ્ય્ અસૌ સ્મૃતઃ ॥

સર્વતઃપાણિપાદાન્તઃ સર્વતોક્ષિશિરોમુખઃ
સર્વતઃશ્રુતિમાંલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

વિશ્વમૂર્ધા વિશ્વભુજો વિશ્વપાદાક્ષિનાસિકઃ
એકશ્ ચરતિ વૈ ક્ષેત્રે સ્વૈરચારી યથાસુખમ્ ॥

ક્ષેત્રાણીહ શરીરાણિ તેષાં ચૈવ યથાસુખમ્
તાનિ વેત્તિ સ યોગાત્મા તતઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥

અવ્યક્તે ચ પુરે શેતે પુરુષસ્ તેન ચોચ્યતે
વિશ્વં બહુવિધં જ્ઞેયં સ ચ સર્વત્ર ઉચ્યતે ॥

તસ્માત્ સ બહુરૂપત્વાદ્ વિશ્વરૂપ ઇતિ સ્મૃતઃ
તસ્યૈકસ્ય મહત્ત્વં હિ સ ચૈકઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥

મહાપુરુષશબ્દં હિ બિભર્ત્ય્ એકઃ સનાતનઃ
સ તુ વિધિક્રિયાયત્તઃ સૃજત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના ॥

શતધા સહસ્રધા ચૈવ તથા શતસહસ્રધા
કોટિશશ્ ચ કરોત્ય્ એષ પ્રત્યગાત્માનમ્ આત્મના ॥

આકાશાત્ પતિતં તોયં યાતિ સ્વાદ્વન્તરં યથા
ભૂમે રસવિશેષેણ તથા ગુણરસાત્ તુ સઃ ॥

એક એવ યથા વાયુર્ દેહેષ્વ્ એવ હિ પઞ્ચધા
એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ તથા તસ્ય ન સંશયઃ ॥

સ્થાનાન્તરવિશેષાચ્ ચ યથાગ્નિર્ લભતે પરામ્
સંજ્ઞાં તથા મુને સો ઽયં બ્રહ્માદિષુ તથાપ્નુયાત્ ॥

યથા દીપસહસ્રાણિ દીપ એકઃ પ્રસૂયતે
તથા રૂપસહસ્રાણિ સ એકઃ સંપ્રસૂયતે ॥

યદા સ બુધ્યત્ય્ આત્માનં તદા ભવતિ કેવલઃ
એકત્વપ્રલયે ચાસ્ય બહુત્વં ચ પ્રવર્તતે ॥

નિત્યં હિ નાસ્તિ જગતિ ભૂતં સ્થાવરજઙ્ગમમ્
અક્ષયશ્ ચાપ્રમેયશ્ ચ સર્વગશ્ ચ સ ઉચ્યતે ॥

તસ્માદ્ અવ્યક્તમ્ ઉત્પન્નં ત્રિગુણં દ્વિજસત્તમાઃ
અવ્યક્તાવ્યક્તભાવસ્થા યા સા પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે ॥

તાં યોનિં બ્રહ્મણો વિદ્ધિ યો ઽસૌ સદસદાત્મકઃ
લોકે ચ પૂજ્યતે યો ઽસૌ દૈવે પિત્ર્યે ચ કર્મણિ ॥

નાસ્તિ તસ્માત્ પરો હ્ય્ અન્યઃ પિતા દેવો ઽપિ વા દ્વિજાઃ
આત્મના સ તુ વિજ્ઞેયસ્ તતસ્ તં પૂજયામ્ય્ અહમ્ ॥

સ્વર્ગેષ્વ્ અપિ હિ યે કેચિત્ તં નમસ્યન્તિ દેહિનઃ
તેન ગચ્છન્તિ દેવર્ષે તેનોદ્દિષ્ટફલાં ગતિમ્ ॥

તં દેવાઃ સ્વાશ્રમસ્થાશ્ ચ નાનામૂર્તિસમાશ્રિતાઃ
ભક્ત્યા સંપૂજયન્ત્ય્ આદ્યં ગતિશ્ ચૈષાં દદાતિ સઃ ॥

સ હિ સર્વગતશ્ ચૈવ નિર્ગુણશ્ ચૈવ કથ્યતે
એવં મત્વા યથાજ્ઞાનં પૂજયામિ દિવાકરમ્ ॥

યે ચ તદ્ભાવિતા લોક એકતત્ત્વં સમાશ્રિતાઃ
એતદ્ અપ્ય્ અધિકં તેષાં યદ્ એકં પ્રવિશન્ત્ય્ ઉત ॥

ઇતિ ગુહ્યસમુદ્દેશસ્ તવ નારદ કીર્તિતઃ
અસ્મદ્ભક્ત્યાપિ દેવર્ષે ત્વયાપિ પરમં સ્મૃતમ્ ॥

સુરૈર્ વા મુનિભિર્ વાપિ પુરાણૈર્ વરદં સ્મૃતમ્
સર્વે ચ પરમાત્માનં પૂજયન્તિ દિવાકરમ્ ॥

એવમ્ એતત્ પુરાખ્યાતં નારદાય તુ ભાનુના
મયાપિ ચ સમાખ્યાતા કથા ભાનોર્ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ઇદમ્ આખ્યાનમ્ આખ્યેયં મયાખ્યાતં દ્વિજોત્તમાઃ
ન હ્ય્ અનાદિત્યભક્તાય ઇદં દેયં કદાચન ॥

યશ્ ચૈતચ્ છ્રાવયેન્ નિત્યં યશ્ ચૈવ શૃણુયાન્ નરઃ
સ સહસ્રાર્ચિષં દેવં પ્રવિશેન્ નાત્ર સંશયઃ ॥

મુચ્યેતાર્તસ્ તથા રોગાચ્ છ્રુત્વેમામ્ આદિતઃ કથામ્
જિજ્ઞાસુર્ લભતે જ્ઞાનં ગતિમ્ ઇષ્ટાં તથૈવ ચ ॥

ક્ષણેન લભતે ઽધ્વાનમ્ ઇદં યઃ પઠતે મુને
યો યં કામયતે કામં સ તં પ્રાપ્નોત્ય્ અસંશયમ્ ॥

તસ્માદ્ ભવદ્ભિઃ સતતં સ્મર્તવ્યો ભગવાન્ રવિઃ
સ ચ ધાતા વિધાતા ચ સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભુઃ ॥