Brahma Purana · Chapter 238
sṛjate tu guṇān sattvaṃ kṣetrajñas tv adhitiṣṭhati
guṇān vikriyataḥ sarvān udāsīnavad īśvaraḥ //
svabhāvayuktaṃ tat sarvaṃ yad imān sṛjate guṇān
ūrṇanābhir yathā sūtraṃ sṛjate tad guṇāṃs tathā //
pravṛttā na nivartante pravṛttir nopalabhyate
evam eke vyavasyanti nivṛttim iti cāpare //
ubhayaṃ saṃpradhāryaitad adhyavasyed yathāmati
anenaiva vidhānena bhaved vai saṃśayo mahān //
anādinidhano hy ātmā taṃ buddhvā viharen naraḥ
akrudhyann aprahṛṣyaṃś ca nityaṃ vigatamatsaraḥ //
ity evaṃ hṛdaye sarvo buddhicintāmayaṃ dṛḍham
anityaṃ sukham āsīnam aśocyaṃ chinnasaṃśayaḥ //
tarayet pracyutāṃ pṛthvīṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ
avagāhya ca vidvāṃso viprā lolam imaṃ tathā //
na tu tapyati vai vidvān sthale carati tattvavit
evaṃ vicintya cātmānaṃ kevalaṃ jñānam ātmanaḥ //
tāṃ tu buddhvā naraḥ sargaṃ bhūtānām āgatiṃ gatim
samaceṣṭaś ca vai samyag labhate śamam uttamam //
etad dvijanmasāmagryaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ
ātmajñānasamasneha paryāptaṃ tatparāyaṇam //
tattvaṃ buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam
vijñāyaitad vimucyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ //
na bhavati viduṣāṃ mahad bhayaṃ yad aviduṣāṃ sumahad bhayaṃ paratra
nahi gatir adhikāsti kasyacid bhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī
loke mātaram asūyate naras tatra devam anirīkṣya śocate
tatra cet kuśalo na śocate ye vidus tad ubhayaṃ kṛtākṛtam
yat karoty anabhisaṃdhipūrvakaṃ tac ca nindayati yat purā kṛtam
yat priyaṃ tad ubhayaṃ na vāpriyaṃ tasya taj janayatīha kurvataḥ
yasmād dharmāt paro dharmo vidyate neha kaścana
yo viśiṣṭaś ca bhūtebhyas tad bhavān prabravītu naḥ //
dharmaṃ ca saṃpravakṣyāmi purāṇam ṛṣibhiḥ stutam
viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyaḥ śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ //
indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṃyamya tattvataḥ
sarvataḥ prasṛtānīha pitā bālān ivātmajān //
manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ
vijñeyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate //
tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā
ātmatṛptaḥ sa evāsīd bahucintyam acintayan //
gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani
tadā caivātmanātmānaṃ paraṃ drakṣyatha śāśvatam //
sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmam iva pāvakam
prapaśyanti mahātmānaṃ brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ //
yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ
ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam //
evam ātmā na jānīte kva gamiṣye kuto 'nv aham
anyo hy asyāntarātmāsti yaḥ sarvam anupaśyati //
jñānadīpena dīptena paśyaty ātmānam ātmanā
dṛṣṭvātmānaṃ tathā yūyaṃ virāgā bhavata dvijāḥ //
vimuktāḥ sarvapāpebhyo muktatvaca ivoragāḥ
parāṃ buddhim avāpyehāpy acintā vigatajvarāḥ //
sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhiṇīm
pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam //
lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām
satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām //
avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ kāmakrodhasamākulām
prataradhvaṃ nadīṃ buddhyā dustarām akṛtātmabhiḥ //
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām
ātmajanmodbhavāṃ tāṃ tu jihvāvartadurāsadām //
yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ
tāṃ tīrṇaḥ sarvato mukto vidhūtātmātmavāñ śuciḥ //
uttamāṃ buddhim āsthāya brahmabhūyāya kalpate
uttīrṇaḥ sarvasaṃkleśān prasannātmā vikalmaṣaḥ //
bhūyiṣṭhānīva bhūtāni sarvasthānān nirīkṣya ca
akrudhyann aprasīdaṃś ca nanṛśaṃsamatis tathā //
tato drakṣyatha sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam
etad dhi sarvadharmebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ //
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhā munayaḥ satyadarśinaḥ
ātmāno vyāpino viprā iti putrānuśāsanam //
prayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca
ātmajñānam idaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat //
abravaṃ yad ahaṃ viprā ātmasākṣikam añjasā
naiva strī na pumān evaṃ na caivedaṃ napuṃsakam //
aduḥkham asukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam
naitaj jñātvā pumān strī vā punarbhavam avāpnuyāt //
yathā matāni sarvāṇi tathaitāni yathā tathā
kathitāni mayā viprā bhavanti na bhavanti ca //
tatprītiyuktena guṇānvitena putreṇa satputradayānvitena
dṛṣṭvā hitaṃ prītamanā yadarthaṃ brūyāt sutasyeha yad uktam etat
mokṣaḥ pitāmahenokta upāyān nānupāyataḥ
tam upāyaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmahe mune //
asmāsu tan mahāprājñā yuktaṃ nipuṇadarśanam
yadupāyena sarvārthān mṛgayadhvaṃ sadānaghāḥ //
ghaṭopakaraṇe buddhir ghaṭotpattau na sā matā
evaṃ dharmādyupāyārthe nānyadharmeṣu kāraṇam //
pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam
ekaḥ panthā hi mokṣasya tac chṛṇudhvaṃ mamānaghāḥ //
kṣamayā krodham ucchindyāt kāmaṃ saṃkalpavarjanāt
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati //
apramādād bhayaṃ rakṣed rakṣet kṣetraṃ ca saṃvidam
icchāṃ dveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayet //
nidrāṃ ca pratibhāṃ caiva jñānābhyāsena tattvavit
upadravāṃs tathā yogī hitajīrṇamitāśanāt //
lobhaṃ mohaṃ ca saṃtoṣād viṣayāṃs tattvadarśanāt
anukrośād adharmaṃ ca jayed dharmam upekṣayā //
āyatyā ca jayed āśāṃ sāmarthyaṃ saṅgavarjanāt
anityatvena ca snehaṃ kṣudhāṃ yogena paṇḍitaḥ //
kāruṇyenātmanātmānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritoṣataḥ
utthānena jayet tandrāṃ vitarkaṃ niścayāj jayet //
maunena bahubhāṣāṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayet
yacched vāṅmanasī buddhyā tāṃ yacchej jñānacakṣuṣā //
jñānam ātmā mahān yacchet taṃ yacchec chāntir ātmanaḥ
tad etad upaśāntena boddhavyaṃ śucikarmaṇā //
yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam //
parityajya niṣeveta yathāvad yogasādhanāt
dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā //
śaucam ācārataḥ śuddhir indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ
etair vivardhate tejaḥ pāpmānam upahanti ca //
sidhyanti cāsya saṃkalpā vijñānaṃ ca pravartate
dhūtapāpaḥ sa tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ //
kāmakrodhau vaśe kṛtvā nirviśed brahmaṇaḥ padam
amūḍhatvam asaṅgitvaṃ kāmakrodhavivarjanam //
adainyam anudīrṇatvam anudvego hy avasthitiḥ
eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ
tathā vākkāyamanasāṃ niyamāḥ kāmato 'vyayāḥ //
Original text: Brahmapurāṇa 1-246 · Data entry Peter Schreiner Renate Söhnen-Thieme · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0