બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 238

સૃજતે તુ ગુણાન્ સત્ત્વં ક્ષેત્રજ્ઞસ્ ત્વ્ અધિતિષ્ઠતિ
ગુણાન્ વિક્રિયતઃ સર્વાન્ ઉદાસીનવદ્ ઈશ્વરઃ ॥

સ્વભાવયુક્તં તત્ સર્વં યદ્ ઇમાન્ સૃજતે ગુણાન્
ઊર્ણનાભિર્ યથા સૂત્રં સૃજતે તદ્ ગુણાંસ્ તથા ॥

પ્રવૃત્તા ન નિવર્તન્તે પ્રવૃત્તિર્ નોપલભ્યતે
એવમ્ એકે વ્યવસ્યન્તિ નિવૃત્તિમ્ ઇતિ ચાપરે ॥

ઉભયં સંપ્રધાર્યૈતદ્ અધ્યવસ્યેદ્ યથામતિ
અનેનૈવ વિધાનેન ભવેદ્ વૈ સંશયો મહાન્ ॥

અનાદિનિધનો હ્ય્ આત્મા તં બુદ્ધ્વા વિહરેન્ નરઃ
અક્રુધ્યન્ન્ અપ્રહૃષ્યંશ્ ચ નિત્યં વિગતમત્સરઃ ॥

ઇત્ય્ એવં હૃદયે સર્વો બુદ્ધિચિન્તામયં દૃઢમ્
અનિત્યં સુખમ્ આસીનમ્ અશોચ્યં છિન્નસંશયઃ ॥

તરયેત્ પ્રચ્યુતાં પૃથ્વીં યથા પૂર્ણાં નદીં નરાઃ
અવગાહ્ય ચ વિદ્વાંસો વિપ્રા લોલમ્ ઇમં તથા ॥

ન તુ તપ્યતિ વૈ વિદ્વાન્ સ્થલે ચરતિ તત્ત્વવિત્
એવં વિચિન્ત્ય ચાત્માનં કેવલં જ્ઞાનમ્ આત્મનઃ ॥

તાં તુ બુદ્ધ્વા નરઃ સર્ગં ભૂતાનામ્ આગતિં ગતિમ્
સમચેષ્ટશ્ ચ વૈ સમ્યગ્ લભતે શમમ્ ઉત્તમમ્ ॥

એતદ્ દ્વિજન્મસામગ્ર્યં બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ
આત્મજ્ઞાનસમસ્નેહ પર્યાપ્તં તત્પરાયણમ્ ॥

તત્ત્વં બુદ્ધ્વા ભવેદ્ બુદ્ધઃ કિમ્ અન્યદ્ બુદ્ધલક્ષણમ્
વિજ્ઞાયૈતદ્ વિમુચ્યન્તે કૃતકૃત્યા મનીષિણઃ ॥

ન ભવતિ વિદુષાં મહદ્ ભયં યદ્ અવિદુષાં સુમહદ્ ભયં પરત્ર
નહિ ગતિર્ અધિકાસ્તિ કસ્યચિદ્ ભવતિ હિ યા વિદુષઃ સનાતની

લોકે માતરમ્ અસૂયતે નરસ્ તત્ર દેવમ્ અનિરીક્ષ્ય શોચતે
તત્ર ચેત્ કુશલો ન શોચતે યે વિદુસ્ તદ્ ઉભયં કૃતાકૃતમ્

યત્ કરોત્ય્ અનભિસંધિપૂર્વકં તચ્ ચ નિન્દયતિ યત્ પુરા કૃતમ્
યત્ પ્રિયં તદ્ ઉભયં ન વાપ્રિયં તસ્ય તજ્ જનયતીહ કુર્વતઃ

યસ્માદ્ ધર્માત્ પરો ધર્મો વિદ્યતે નેહ કશ્ચન
યો વિશિષ્ટશ્ ચ ભૂતેભ્યસ્ તદ્ ભવાન્ પ્રબ્રવીતુ નઃ ॥

ધર્મં ચ સંપ્રવક્ષ્યામિ પુરાણમ્ ઋષિભિઃ સ્તુતમ્
વિશિષ્ટં સર્વધર્મેભ્યઃ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ બુદ્ધ્યા સંયમ્ય તત્ત્વતઃ
સર્વતઃ પ્રસૃતાનીહ પિતા બાલાન્ ઇવાત્મજાન્ ॥

મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચાપ્ય્ ઐકાગ્ર્યં પરમં તપઃ
વિજ્ઞેયઃ સર્વધર્મેભ્યઃ સ ધર્મઃ પર ઉચ્યતે ॥

તાનિ સર્વાણિ સંધાય મનઃષષ્ઠાનિ મેધયા
આત્મતૃપ્તઃ સ એવાસીદ્ બહુચિન્ત્યમ્ અચિન્તયન્ ॥

ગોચરેભ્યો નિવૃત્તાનિ યદા સ્થાસ્યન્તિ વેશ્મનિ
તદા ચૈવાત્મનાત્માનં પરં દ્રક્ષ્યથ શાશ્વતમ્ ॥

સર્વાત્માનં મહાત્માનં વિધૂમમ્ ઇવ પાવકમ્
પ્રપશ્યન્તિ મહાત્માનં બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ ॥

યથા પુષ્પફલોપેતો બહુશાખો મહાદ્રુમઃ
આત્મનો નાભિજાનીતે ક્વ મે પુષ્પં ક્વ મે ફલમ્ ॥

એવમ્ આત્મા ન જાનીતે ક્વ ગમિષ્યે કુતો ઽન્વ્ અહમ્
અન્યો હ્ય્ અસ્યાન્તરાત્માસ્તિ યઃ સર્વમ્ અનુપશ્યતિ ॥

જ્ઞાનદીપેન દીપ્તેન પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના
દૃષ્ટ્વાત્માનં તથા યૂયં વિરાગા ભવત દ્વિજાઃ ॥

વિમુક્તાઃ સર્વપાપેભ્યો મુક્તત્વચ ઇવોરગાઃ
પરાં બુદ્ધિમ્ અવાપ્યેહાપ્ય્ અચિન્તા વિગતજ્વરાઃ ॥

સર્વતઃસ્રોતસં ઘોરાં નદીં લોકપ્રવાહિણીમ્
પઞ્ચેન્દ્રિયગ્રાહવતીં મનઃસંકલ્પરોધસમ્ ॥

લોભમોહતૃણચ્છન્નાં કામક્રોધસરીસૃપામ્
સત્યતીર્થાનૃતક્ષોભાં ક્રોધપઙ્કાં સરિદ્વરામ્ ॥

અવ્યક્તપ્રભવાં શીઘ્રાં કામક્રોધસમાકુલામ્
પ્રતરધ્વં નદીં બુદ્ધ્યા દુસ્તરામ્ અકૃતાત્મભિઃ ॥

સંસારસાગરગમાં યોનિપાતાલદુસ્તરામ્
આત્મજન્મોદ્ભવાં તાં તુ જિહ્વાવર્તદુરાસદામ્ ॥

યાં તરન્તિ કૃતપ્રજ્ઞા ધૃતિમન્તો મનીષિણઃ
તાં તીર્ણઃ સર્વતો મુક્તો વિધૂતાત્માત્મવાઞ્ શુચિઃ ॥

ઉત્તમાં બુદ્ધિમ્ આસ્થાય બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે
ઉત્તીર્ણઃ સર્વસંક્લેશાન્ પ્રસન્નાત્મા વિકલ્મષઃ ॥

ભૂયિષ્ઠાનીવ ભૂતાનિ સર્વસ્થાનાન્ નિરીક્ષ્ય ચ
અક્રુધ્યન્ન્ અપ્રસીદંશ્ ચ નનૃશંસમતિસ્ તથા ॥

તતો દ્રક્ષ્યથ સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયમ્
એતદ્ ધિ સર્વધર્મેભ્યો વિશિષ્ટં મેનિરે બુધાઃ ॥

ધર્મં ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠા મુનયઃ સત્યદર્શિનઃ
આત્માનો વ્યાપિનો વિપ્રા ઇતિ પુત્રાનુશાસનમ્ ॥

પ્રયતાય પ્રવક્તવ્યં હિતાયાનુગતાય ચ
આત્મજ્ઞાનમ્ ઇદં ગુહ્યં સર્વગુહ્યતમં મહત્ ॥

અબ્રવં યદ્ અહં વિપ્રા આત્મસાક્ષિકમ્ અઞ્જસા
નૈવ સ્ત્રી ન પુમાન્ એવં ન ચૈવેદં નપુંસકમ્ ॥

અદુઃખમ્ અસુખં બ્રહ્મ ભૂતભવ્યભવાત્મકમ્
નૈતજ્ જ્ઞાત્વા પુમાન્ સ્ત્રી વા પુનર્ભવમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

યથા મતાનિ સર્વાણિ તથૈતાનિ યથા તથા
કથિતાનિ મયા વિપ્રા ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ॥

તત્પ્રીતિયુક્તેન ગુણાન્વિતેન પુત્રેણ સત્પુત્રદયાન્વિતેન
દૃષ્ટ્વા હિતં પ્રીતમના યદર્થં બ્રૂયાત્ સુતસ્યેહ યદ્ ઉક્તમ્ એતત્

મોક્ષઃ પિતામહેનોક્ત ઉપાયાન્ નાનુપાયતઃ
તમ્ ઉપાયં યથાન્યાયં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે મુને ॥

અસ્માસુ તન્ મહાપ્રાજ્ઞા યુક્તં નિપુણદર્શનમ્
યદુપાયેન સર્વાર્થાન્ મૃગયધ્વં સદાનઘાઃ ॥

ઘટોપકરણે બુદ્ધિર્ ઘટોત્પત્તૌ ન સા મતા
એવં ધર્માદ્યુપાયાર્થે નાન્યધર્મેષુ કારણમ્ ॥

પૂર્વે સમુદ્રે યઃ પન્થા ન સ ગચ્છતિ પશ્ચિમમ્
એકઃ પન્થા હિ મોક્ષસ્ય તચ્ છૃણુધ્વં મમાનઘાઃ ॥

ક્ષમયા ક્રોધમ્ ઉચ્છિન્દ્યાત્ કામં સંકલ્પવર્જનાત્
સત્ત્વસંસેવનાદ્ ધીરો નિદ્રામ્ ઉચ્છેત્તુમ્ અર્હતિ ॥

અપ્રમાદાદ્ ભયં રક્ષેદ્ રક્ષેત્ ક્ષેત્રં ચ સંવિદમ્
ઇચ્છાં દ્વેષં ચ કામં ચ ધૈર્યેણ વિનિવર્તયેત્ ॥

નિદ્રાં ચ પ્રતિભાં ચૈવ જ્ઞાનાભ્યાસેન તત્ત્વવિત્
ઉપદ્રવાંસ્ તથા યોગી હિતજીર્ણમિતાશનાત્ ॥

લોભં મોહં ચ સંતોષાદ્ વિષયાંસ્ તત્ત્વદર્શનાત્
અનુક્રોશાદ્ અધર્મં ચ જયેદ્ ધર્મમ્ ઉપેક્ષયા ॥

આયત્યા ચ જયેદ્ આશાં સામર્થ્યં સઙ્ગવર્જનાત્
અનિત્યત્વેન ચ સ્નેહં ક્ષુધાં યોગેન પણ્ડિતઃ ॥

કારુણ્યેનાત્મનાત્માનં તૃષ્ણાં ચ પરિતોષતઃ
ઉત્થાનેન જયેત્ તન્દ્રાં વિતર્કં નિશ્ચયાજ્ જયેત્ ॥

મૌનેન બહુભાષાં ચ શૌર્યેણ ચ ભયં જયેત્
યચ્છેદ્ વાઙ્મનસી બુદ્ધ્યા તાં યચ્છેજ્ જ્ઞાનચક્ષુષા ॥

જ્ઞાનમ્ આત્મા મહાન્ યચ્છેત્ તં યચ્છેચ્ છાન્તિર્ આત્મનઃ
તદ્ એતદ્ ઉપશાન્તેન બોદ્ધવ્યં શુચિકર્મણા ॥

યોગદોષાન્ સમુચ્છિદ્ય પઞ્ચ યાન્ કવયો વિદુઃ
કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ ભયં સ્વપ્નં ચ પઞ્ચમમ્ ॥

પરિત્યજ્ય નિષેવેત યથાવદ્ યોગસાધનાત્
ધ્યાનમ્ અધ્યયનં દાનં સત્યં હ્રીર્ આર્જવં ક્ષમા ॥

શૌચમ્ આચારતઃ શુદ્ધિર્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ સંયમઃ
એતૈર્ વિવર્ધતે તેજઃ પાપ્માનમ્ ઉપહન્તિ ચ ॥

સિધ્યન્તિ ચાસ્ય સંકલ્પા વિજ્ઞાનં ચ પ્રવર્તતે
ધૂતપાપઃ સ તેજસ્વી લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

કામક્રોધૌ વશે કૃત્વા નિર્વિશેદ્ બ્રહ્મણઃ પદમ્
અમૂઢત્વમ્ અસઙ્ગિત્વં કામક્રોધવિવર્જનમ્ ॥

અદૈન્યમ્ અનુદીર્ણત્વમ્ અનુદ્વેગો હ્ય્ અવસ્થિતિઃ
એષ માર્ગો હિ મોક્ષસ્ય પ્રસન્નો વિમલઃ શુચિઃ
તથા વાક્કાયમનસાં નિયમાઃ કામતો ઽવ્યયાઃ ॥