બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 237

યદ્ય્ એવં વેદવચનં કુરુ કર્મ ત્યજેતિ ચ
કાં દિશં વિદ્યયા યાન્તિ કાં ચ ગચ્છન્તિ કર્મણા ॥

એતદ્ વૈ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામસ્ તદ્ ભવાન્ પ્રબ્રવીતુ નઃ
એતદ્ અન્યોન્યવૈરૂપ્યં વર્તતે પ્રતિકૂલતઃ ॥

શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલા યત્ પૃચ્છધ્વં સમાસતઃ
કર્મવિદ્યામયૌ ચોભૌ વ્યાખ્યાસ્યામિ ક્ષરાક્ષરૌ ॥

યાં દિશં વિદ્યયા યાન્તિ યાં ગચ્છન્તિ ચ કર્મણા
શૃણુધ્વં સાંપ્રતં વિપ્રા ગહનં હ્ય્ એતદ્ ઉત્તરમ્ ॥

અસ્તિ ધર્મ ઇતિ યુક્તં નાસ્તિ તત્રૈવ યો વદેત્
યક્ષસ્ય સાદૃશ્યમ્ ઇદં યક્ષસ્યેદં ભવેદ્ અથ ॥

દ્વાવ્ ઇમાવ્ અથ પન્થાનૌ યત્ર વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ
પ્રવૃત્તિલક્ષણો ધર્મો નિવૃત્તો વા વિભાષિતઃ ॥

કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્ વિદ્યયા ચ વિમુચ્યતે
તસ્માત્ કર્મ ન કુર્વન્તિ યતયઃ પારદર્શિનઃ ॥

કર્મણા જાયતે પ્રેત્ય મૂર્તિમાન્ ષોડશાત્મકઃ
વિદ્યયા જાયતે નિત્યમ્ અવ્યક્તં હ્ય્ અક્ષરાત્મકમ્ ॥

કર્મ ત્વ્ એકે પ્રશંસન્તિ સ્વલ્પબુદ્ધિરતા નરાઃ
તેન તે દેહજાલેન રમયન્ત ઉપાસતે ॥

યે તુ બુદ્ધિં પરાં પ્રાપ્તા ધર્મનૈપુણ્યદર્શિનઃ
ન તે કર્મ પ્રશંસન્તિ કૂપં નદ્યાં પિબન્ન્ ઇવ ॥

કર્મણાં ફલમ્ આપ્નોતિ સુખદુઃખે ભવાભવૌ
વિદ્યયા તદ્ અવાપ્નોતિ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ॥

ન મ્રિયતે યત્ર ગત્વા યત્ર ગત્વા ન જાયતે
ન જીર્યતે યત્ર ગત્વા યત્ર ગત્વા ન વર્ધતે ॥

યત્ર તદ્ બ્રહ્મ પરમમ્ અવ્યક્તમ્ અચલં ધ્રુવમ્
અવ્યાકૃતમ્ અનાયામમ્ અમૃતં ચાધિયોગવિત્ ॥

દ્વંદ્વૈર્ ન યત્ર બાધ્યન્તે માનસેન ચ કર્મણા
સમાઃ સર્વત્ર મૈત્રાશ્ ચ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ॥

વિદ્યામયો ઽન્યઃ પુરુષો દ્વિજાઃ કર્મમયો ઽપરઃ
વિપ્રાશ્ ચન્દ્રસમસ્પર્શઃ સૂક્ષ્મયા કલયા સ્થિતઃ ॥

તદ્ એતદ્ ઋષિણા પ્રોક્તં વિસ્તરેણાનુગીયતે
ન વક્તું શક્યતે દ્રષ્ટું ચક્રતન્તુમ્ ઇવામ્બરે ॥

એકાદશવિકારાત્મા કલાસંભારસંભૃતઃ
મૂર્તિમાન્ ઇતિ તં વિદ્યાદ્ વિપ્રાઃ કર્મગુણાત્મકમ્ ॥

દેવો યઃ સંશ્રિતસ્ તસ્મિન્ બુદ્ધીન્દુર્ ઇવ પુષ્કરે
ક્ષેત્રજ્ઞં તં વિજાનીયાન્ નિત્યં યોગજિતાત્મકમ્ ॥

તમો રજશ્ ચ સત્ત્વં ચ જ્ઞેયં જીવગુણાત્મકમ્
જીવમ્ આત્મગુણં વિદ્યાદ્ આત્માનં પરમાત્મનઃ ॥

સચેતનં જીવગુણં વદન્તિ સ ચેષ્ટતે જીવગુણં ચ સર્વમ્
તતઃ પરં ક્ષેત્રવિદો વદન્તિ પ્રકલ્પયન્તો ભુવનાનિ સપ્ત

પ્રકૃત્યાસ્ તુ વિકારા યે ક્ષેત્રજ્ઞાસ્ તે પરિશ્રુતાઃ
તે ચૈનં ન પ્રજાનન્તિ ન જાનાતિ સ તાન્ અપિ ॥

તૈશ્ ચૈવ કુરુતે કાર્યં મનઃષષ્ઠૈર્ ઇહેન્દ્રિયૈઃ
સુદાન્તૈર્ ઇવ સંયન્તા દૃઢઃ પરમવાજિભિઃ ॥

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્ય્ અર્થા અર્થેભ્યઃ પરમં મનઃ
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ બુદ્ધેર્ આત્મા મહાન્ પરઃ ॥

મહતઃ પરમ્ અવ્યક્તમ્ અવ્યક્તાત્ પરતો ઽમૃતમ્
અમૃતાન્ ન પરં કિંચિત્ સા કાષ્ઠા પરમા ગતિઃ ॥

એવં સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢાત્મા ન પ્રકાશતે
દૃશ્યતે ત્વ્ અગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ ॥

અન્તરાત્મનિ સંલીય મનઃષષ્ઠાનિ મેધયા
ઇન્દ્રિયૈર્ ઇન્દ્રિયાર્થાંશ્ ચ બહુચિત્તમ્ અચિન્તયન્ ॥

ધ્યાને ઽપિ પરમં કૃત્વા વિદ્યાસંપાદિતં મનઃ
અનીશ્વરઃ પ્રશાન્તાત્મા તતો ગચ્છેત્ પરં પદમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં તુ સર્વેષાં વશ્યાત્મા ચલિતસ્મૃતિઃ
આત્મનઃ સંપ્રદાનેન મર્ત્યો મૃત્યુમ્ ઉપાશ્નુતે ॥

વિહત્ય સર્વસંકલ્પાન્ સત્ત્વે ચિત્તં નિવેશયેત્
સત્ત્વે ચિત્તં સમાવેશ્ય તતઃ કાલઞ્જરો ભવેત્ ॥

ચિત્તપ્રસાદેન યતિર્ જહાતીહ શુભાશુભમ્
પ્રસન્નાત્માત્મનિ સ્થિત્વા સુખમ્ અત્યન્તમ્ અશ્નુતે ॥

લક્ષણં તુ પ્રસાદસ્ય યથા સ્વપ્ને સુખં ભવેત્
નિર્વાતે વા યથા દીપો દીપ્યમાનો ન કમ્પતે ॥

એવં પૂર્વાપરે રાત્રે યુઞ્જન્ન્ આત્માનમ્ આત્મના
લઘ્વાહારો વિશુદ્ધાત્મા પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ ॥

રહસ્યં સર્વવેદાનામ્ અનૈતિહ્યમ્ અનાગમમ્
આત્મપ્રત્યાયકં શાસ્ત્રમ્ ઇદં પુત્રાનુશાસનમ્ ॥

ધર્માખ્યાનેષુ સર્વેષુ સત્યાખ્યાનેષુ યદ્ વસુ
દશવર્ષસહસ્રાણિ નિર્મથ્યામૃતમ્ ઉદ્ધૃતમ્ ॥

નવનીતં યથા દધ્નઃ કાષ્ઠાદ્ અગ્નિર્ યથૈવ ચ
તથૈવ વિદુષાં જ્ઞાનં મુક્તિહેતોઃ સમુદ્ધૃતમ્ ॥

સ્નાતકાનામ્ ઇદં શાસ્ત્રં વાચ્યં પુત્રાનુશાસનમ્
તદ્ ઇદં નાપ્રશાન્તાય નાદાન્તાય તપસ્વિને ॥

નાવેદવિદુષે વાચ્યં તથા નાનુગતાય ચ
નાસૂયકાયાનૃજવે ન ચાનિર્દિષ્ટકારિણે ॥

ન તર્કશાસ્ત્રદગ્ધાય તથૈવ પિશુનાય ચ
શ્લાઘિને શ્લાઘનીયાય પ્રશાન્તાય તપસ્વિને ॥

ઇદં પ્રિયાય પુત્રાય શિષ્યાયાનુગતાય તુ
રહસ્યધર્મં વક્તવ્યં નાન્યસ્મૈ તુ કથંચન ॥

યદ્ અપ્ય્ અસ્ય મહીં દદ્યાદ્ રત્નપૂર્ણામ્ ઇમાં નરઃ
ઇદમ્ એવ તતઃ શ્રેય ઇતિ મન્યેત તત્ત્વવિત્ ॥

અતો ગુહ્યતરાર્થં તદ્ અધ્યાત્મમ્ અતિમાનુષમ્
યત્ તન્ મહર્ષિભિર્ દૃષ્ટં વેદાન્તેષુ ચ ગીયતે ॥

તદ્ યુષ્મભ્યં પ્રયચ્છામિ યન્ માં પૃચ્છત સત્તમાઃ
યન્ મે મનસિ વર્તેત યસ્ તુ વો હૃદિ સંશયઃ
શ્રુતં ભવદ્ભિસ્ તત્ સર્વં કિમ્ અન્યત્ કથયામિ વઃ ॥

અધ્યાત્મં વિસ્તરેણેહ પુનર્ એવ વદસ્વ નઃ
યદ્ અધ્યાત્મં યથા વિદ્મો ભગવન્ન્ ઋષિસત્તમ ॥

અધ્યાત્મં યદ્ ઇદં વિપ્રાઃ પુરુષસ્યેહ પઠ્યતે
યુષ્મભ્યં કથયિષ્યામિ તસ્ય વ્યાખ્યાવધાર્યતામ્ ॥

ભૂમિર્ આપસ્ તથા જ્યોતિર્ વાયુર્ આકાશમ્ એવ ચ
મહાભૂતાનિ યશ્ ચૈવ સર્વભૂતેષુ ભૂતકૃત્ ॥

આકારં તુ ભવેદ્ યસ્ય યસ્મિન્ દેહં ન પશ્યતિ
આકાશાદ્યં શરીરેષુ કથં તદ્ ઉપવર્ણયેત્
ઇન્દ્રિયાણાં ગુણાઃ કેચિત્ કથં તાન્ ઉપલક્ષયેત્ ॥

એતદ્ વો વર્ણયિષ્યામિ યથાવદ્ અનુદર્શનમ્
શૃણુધ્વં તદ્ ઇહૈકાગ્ર્યા યથાતત્ત્વં યથા ચ તત્ ॥

શબ્દઃ શ્રોત્રં તથા ખાનિ ત્રયમ્ આકાશલક્ષણમ્
પ્રાણશ્ ચેષ્ટા તથા સ્પર્શ એતે વાયુગુણાસ્ ત્રયઃ ॥

રૂપં ચક્ષુર્ વિપાકશ્ ચ ત્રિધા જ્યોતિર્ વિધીયતે
રસો ઽથ રસનં સ્વેદો ગુણાસ્ ત્વ્ એતે ત્રયો ઽમ્ભસામ્ ॥

ઘ્રેયં ઘ્રાણં શરીરં ચ ભૂમેર્ એતે ગુણાસ્ ત્રયઃ
એતાવાન્ ઇન્દ્રિયગ્રામો વ્યાખ્યાતઃ પાઞ્ચભૌતિકઃ ॥

વાયોઃ સ્પર્શો રસો ઽદ્ભ્યશ્ ચ જ્યોતિષો રૂપમ્ ઉચ્યતે
આકાશપ્રભવઃ શબ્દો ગન્ધો ભૂમિગુણઃ સ્મૃતઃ ॥

મનો બુદ્ધિઃ સ્વભાવશ્ ચ ગુણા એતે સ્વયોનિજાઃ
તે ગુણાન્ અતિવર્તન્તે ગુણેભ્યઃ પરમા મતાઃ ॥

યથા કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ પ્રસાર્ય સંનિયચ્છતિ
એવમ્ એવેન્દ્રિયગ્રામં બુદ્ધિશ્રેષ્ઠો નિયચ્છતિ ॥

યદ્ ઊર્ધ્વં પાદતલયોર્ અવાર્કોર્ધ્વં ચ પશ્યતિ
એતસ્મિન્ન્ એવ કૃત્યે સા વર્તતે બુદ્ધિર્ ઉત્તમા ॥

ગુણૈસ્ તુ નીયતે બુદ્ધિર્ બુદ્ધિર્ એવેન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ
મનઃષષ્ઠાનિ સર્વાણિ બુદ્ધ્યા ભાવાત્ કુતો ગુણાઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ નરૈઃ પઞ્ચ ષષ્ઠં તન્ મન ઉચ્યતે
સપ્તમીં બુદ્ધિમ્ એવાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞં વિદ્ધિ ચાષ્ટમમ્ ॥

ચક્ષુર્ આલોકનાયૈવ સંશયં કુરુતે મનઃ
બુદ્ધિર્ અધ્યવસાનાય સાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥

રજસ્ તમશ્ ચ સત્ત્વં ચ ત્રય એતે સ્વયોનિજાઃ
સમાઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ તાન્ ગુણાન્ ઉપલક્ષયેત્ ॥

તત્ર યત્ પ્રીતિસંયુક્તં કિંચિદ્ આત્મનિ લક્ષયેત્
પ્રશાન્તમ્ ઇવ સંયુક્તં સત્ત્વં તદ્ ઉપધારયેત્ ॥

યત્ તુ સંતાપસંયુક્તં કાયે મનસિ વા ભવેત્
પ્રવૃત્તં રજ ઇત્ય્ એવં તત્ર ચાપ્ય્ ઉપલક્ષયેત્ ॥

યત્ તુ સંમોહસંયુક્તમ્ અવ્યક્તં વિષમં ભવેત્
અપ્રતર્ક્યમ્ અવિજ્ઞેયં તમસ્ તદ્ ઉપધારયેત્ ॥

પ્રહર્ષઃ પ્રીતિર્ આનન્દં સ્વામ્યં સ્વસ્થાત્મચિત્તતા
અકસ્માદ્ યદિ વા કસ્માદ્ વદન્તિ સાત્ત્વિકાન્ ગુણાન્ ॥

અભિમાનો મૃષાવાદો લોભો મોહસ્ તથાક્ષમા
લિઙ્ગાનિ રજસસ્ તાનિ વર્તન્તે હેતુતત્ત્વતઃ ॥

તથા મોહઃ પ્રમાદશ્ ચ તન્દ્રી નિદ્રાપ્રબોધિતા
કથંચિદ્ અભિવર્તન્તે વિજ્ઞેયાસ્ તામસા ગુણાઃ ॥

મનઃ પ્રસૃજતે ભાવં બુદ્ધિર્ અધ્યવસાયિની
હૃદયં પ્રિયમ્ એવેહ ત્રિવિધા કર્મચોદના ॥

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્ય્ અર્થા અર્થેભ્યશ્ ચ પરં મનઃ
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ બુદ્ધેર્ આત્મા પરઃ સ્મૃતઃ ॥

બુદ્ધિર્ આત્મા મનુષ્યસ્ય બુદ્ધિર્ એવાત્મનાયિકા
યદા વિકુરુતે ભાવં તદા ભવતિ સા મનઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં પૃથગ્ભાવાદ્ બુદ્ધિર્ વિકુરુતે હ્ય્ અનુ
શૃણ્વતી ભવતિ શ્રોત્રં સ્પૃશતી સ્પર્શ ઉચ્યતે ॥

પશ્યન્તી ચ ભવેદ્ દૃષ્ટી રસન્તી રસના ભવેત્
જિઘ્રન્તી ભવતિ ઘ્રાણં બુદ્ધિર્ વિકુરુતે પૃથક્ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ તુ તાન્ય્ આહુસ્ તેષાં વૃત્ત્યા વિતિષ્ઠતિ
તિષ્ઠતિ પુરુષે બુદ્ધિર્ બુદ્ધિભાવવ્યવસ્થિતા ॥

કદાચિલ્ લભતે પ્રીતિં કદાચિદ્ અપિ શોચતિ
ન સુખેન ચ દુઃખેન કદાચિદ્ ઇહ મુહ્યતે ॥

સ્વયં ભાવાત્મિકા ભાવાંસ્ ત્રીન્ એતાન્ અતિવર્તતે
સરિતાં સાગરો ભર્તા મહાવેલામ્ ઇવોર્મિમાન્ ॥

યદા પ્રાર્થયતે કિંચિત્ તદા ભવતિ સા મનઃ
અધિષ્ઠાને ચ વૈ બુદ્ધ્યા પૃથગ્ એતાનિ સંસ્મરેત્ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ ચ મેધ્યાનિ વિચેતવ્યાનિ કૃત્સ્નશઃ
સર્વાણ્ય્ એવાનુપૂર્વેણ યદ્ યદા ચ વિધીયતે ॥

અવિભાગમના બુદ્ધિર્ ભાવો મનસિ વર્તતે
પ્રવર્તમાનસ્ તુ રજઃ સત્ત્વમ્ અપ્ય્ અતિવર્તતે ॥

યે વૈ ભાવેન વર્તન્તે સર્વેષ્વ્ એતેષુ તે ત્રિષુ
અન્વ્ અર્થાન્ સંપ્રવર્તન્તે રથનેમિમ્ અરા ઇવ ॥

પ્રદીપાર્થં મનઃ કુર્યાદ્ ઇન્દ્રિયૈર્ બુદ્ધિસત્તમૈઃ
નિશ્ચરદ્ભિર્ યથાયોગમ્ ઉદાસીનૈર્ યદૃચ્છયા ॥

એવંસ્વભાવમ્ એવેદમ્ ઇતિ બુદ્ધ્વા ન મુહ્યતિ
અશોચન્ સંપ્રહૃષ્યંશ્ ચ નિત્યં વિગતમત્સરઃ ॥

ન હ્ય્ આત્મા શક્યતે દ્રષ્ટુમ્ ઇન્દ્રિયૈઃ કામગોચરૈઃ
પ્રવર્તમાનૈર્ અનેકૈર્ દુર્ધરૈર્ અકૃતાત્મભિઃ ॥

તેષાં તુ મનસા રશ્મીન્ યદા સમ્યઙ્ નિયચ્છતિ
તદા પ્રકાશતે શ્યાત્મા દીપદીપ્તા યથાકૃતિઃ ॥

સર્વેષામ્ એવ ભૂતાનાં તમસ્ય્ ઉપગતે યથા
પ્રકાશં ભવતે સર્વં તથૈવમ્ ઉપધાર્યતામ્ ॥

યથા વારિચરઃ પક્ષી ન લિપ્યતિ જલે ચરન્
વિમુક્તાત્મા તથા યોગી ગુણદોષૈર્ ન લિપ્યતે ॥

એવમ્ એવ કૃતપ્રજ્ઞો ન દોષૈર્ વિષયાંશ્ ચરન્
અસજ્જમાનઃ સર્વેષુ ન કથંચિત્ પ્રલિપ્યતે ॥

ત્યક્ત્વા પૂર્વકૃતં કર્મ રતિર્ યસ્ય સદાત્મનિ
સર્વભૂતાત્મભૂતસ્ય ગુણસઙ્ગેન સજ્જતઃ ॥

સ્વયમ્ આત્મા પ્રસવતિ ગુણેષ્વ્ અપિ કદાચન
ન ગુણા વિદુર્ આત્માનં ગુણાન્ વેદ સ સર્વદા ॥

પરિદધ્યાદ્ ગુણાનાં સ દ્રષ્ટા ચૈવ યથાતથમ્
સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞયોર્ એવમ્ અન્તરં લક્ષયેન્ નરઃ ॥

સૃજતે તુ ગુણાન્ એક એકો ન સૃજતે ગુણાન્
પૃથગ્ભૂતૌ પ્રકૃત્યૈતૌ સંપ્રયુક્તૌ ચ સર્વદા ॥

યથાશ્મના હિરણ્યસ્ય સંપ્રયુક્તૌ તથૈવ તૌ
મશકોદુમ્બરૌ વાપિ સંપ્રયુક્તૌ યથા સહ ॥

ઇષિકા વા યથા મુઞ્જે પૃથક્ ચ સહ ચૈવ હ
તથૈવ સહિતાવ્ એતૌ અન્યોન્યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતૌ ॥