બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 223

સર્વજ્ઞસ્ ત્વં મહાભાગ સર્વભૂતહિતે રતઃ
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ ન તે ઽસ્ત્ય્ અવિદિતં મુને ॥

કર્મણા કેન વર્ણાનામ્ અધમા જાયતે ગતિઃ
ઉત્તમા ચ ભવેત્ કેન બ્રૂહિ તેષાં મહામતે ॥

શૂદ્રસ્ તુ કર્મણા કેન બ્રાહ્મણત્વં ચ ગચ્છતિ
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે કેન બ્રાહ્મણઃ શૂદ્રતામ્ ઇયાત્ ॥

હિમવચ્છિખરે રમ્યે નાનાધાતુવિભૂષિતે
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણે નાનાશ્ચર્યસમન્વિતે ॥

તત્ર સ્થિતં મહાદેવં ત્રિપુરઘ્નં ત્રિલોચનમ્
શૈલરાજસુતા દેવી પ્રણિપત્ય સુરેશ્વરમ્ ॥

ઇમં પ્રશ્નં પુરા વિપ્રા અપૃચ્છચ્ ચારુલોચના
તદ્ અહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં મમ સત્તમાઃ ॥

ભગવન્ ભગનેત્રઘ્ન પૂષ્ણો દન્તવિનાશન
દક્ષક્રતુહર ત્ર્યક્ષ સંશયો મે મહાન્ અયમ્ ॥

ચાતુર્વર્ણ્યં ભગવતા પૂર્વં સૃષ્ટં સ્વયંભુવા
કેન કર્મવિપાકેન વૈશ્યો ગચ્છતિ શૂદ્રતામ્ ॥

વૈશ્યો વા ક્ષત્રિયઃ કેન દ્વિજો વા ક્ષત્રિયો ભવેત્
પ્રતિલોમે કથં દેવ શક્યો ધર્મો નિવર્તિતુમ્ ॥

કેન વા કર્મણા વિપ્રઃ શૂદ્રયોનૌ પ્રજાયતે
ક્ષત્રિયઃ શૂદ્રતામ્ એતિ કેન વા કર્મણા વિભો ॥

એતં મે સંશયં દેવ વદ ભૂતપતે ઽનઘ
ત્રયો વર્ણાઃ પ્રકૃત્યેહ કથં બ્રાહ્મણ્યમ્ આપ્નુયુઃ ॥

બ્રાહ્મણ્યં દેવિ દુષ્પ્રાપં નિસર્ગાદ્ બ્રાહ્મણઃ શુભે
ક્ષત્રિયો વૈશ્યશૂદ્રૌ વા નિસર્ગાદ્ ઇતિ મે મતિઃ ॥

કર્મણા દુષ્કૃતેનેહ સ્થાનાદ્ ભ્રશ્યતિ સ દ્વિજઃ
શ્રેષ્ઠં વર્ણમ્ અનુપ્રાપ્ય તસ્માદ્ આક્ષિપ્યતે પુનઃ ॥

સ્થિતો બ્રાહ્મણધર્મેણ બ્રાહ્મણ્યમ્ ઉપજીવતિ
ક્ષત્રિયો વાથ વૈશ્યો વા બ્રહ્મભૂયં સ ગચ્છતિ ॥

યશ્ ચ વિપ્રત્વમ્ ઉત્સૃજ્ય ક્ષત્રધર્માન્ નિષેવતે
બ્રાહ્મણ્યાત્ સ પરિભ્રષ્ટઃ ક્ષત્રયોનૌ પ્રજાયતે ॥

વૈશ્યકર્મ ચ યો વિપ્રો લોભમોહવ્યપાશ્રયઃ
બ્રાહ્મણ્યં દુર્લભં પ્રાપ્ય કરોત્ય્ અલ્પમતિઃ સદા ॥

સ દ્વિજો વૈશ્યતામ્ એતિ વૈશ્યો વા શૂદ્રતામ્ ઇયાત્
સ્વધર્માત્ પ્રચ્યુતો વિપ્રસ્ તતઃ શૂદ્રત્વમ્ આપ્નુયાત્ ॥

તત્રાસૌ નિરયં પ્રાપ્તો વર્ણભ્રષ્ટો બહિષ્કૃતઃ
બ્રહ્મલોકાત્ પરિભ્રષ્ટઃ શૂદ્રયોનૌ પ્રજાયતે ॥

ક્ષત્રિયો વા મહાભાગે વૈશ્યો વા ધર્મચારિણિ
સ્વાનિ કર્માણ્ય્ અપાકૃત્ય શૂદ્રકર્મ નિષેવતે ॥

સ્વસ્થાનાત્ સ પરિભ્રષ્ટો વર્ણસંકરતાં ગતઃ
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રત્વં યાતિ તાદૃશઃ ॥

યસ્ તુ શૂદ્રઃ સ્વધર્મેણ જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાઞ્ શુચિઃ
ધર્મજ્ઞો ધર્મનિરતઃ સ ધર્મફલમ્ અશ્નુતે ॥

ઇદં ચૈવાપરં દેવિ બ્રહ્મણા સમુદાહૃતમ્
અધ્યાત્મં નૈષ્ઠિકી સિદ્ધિર્ ધર્મકામૈર્ નિષેવ્યતે ॥

ઉગ્રાન્નં ગર્હિતં દેવિ ગણાન્નં શ્રાદ્ધસૂતકમ્
ઘુષ્ટાન્નં નૈવ ભોક્તવ્યં શૂદ્રાન્નં નૈવ વા ક્વચિત્ ॥

શૂદ્રાન્નં ગર્હિતં દેવિ સદા દેવૈર્ મહાત્મભિઃ
પિતામહમુખોત્સૃષ્ટં પ્રમાણમ્ ઇતિ મે મતિઃ ॥

શૂદ્રાન્નેનાવશેષેણ જઠરે મ્રિયતે દ્વિજઃ
આહિતાગ્નિસ્ તથા યજ્વા સ શૂદ્રગતિભાગ્ ભવેત્ ॥

તેન શૂદ્રાન્નશેષેણ બ્રહ્મસ્થાનાદ્ અપાકૃતઃ
બ્રાહ્મણઃ શૂદ્રતામ્ એતિ નાસ્તિ તત્ર વિચારણા ॥

યસ્યાન્નેનાવશેષેણ જઠરે મ્રિયતે દ્વિજઃ
તાં તાં યોનિં વ્રજેદ્ વિપ્રો યસ્યાન્નમ્ ઉપજીવતિ ॥

બ્રાહ્મણત્વં સુખં પ્રાપ્ય દુર્લભં યો ઽવમન્યતે
અભોજ્યાન્નાનિ વાશ્નાતિ સ દ્વિજત્વાત્ પતેત વૈ ॥

સુરાપો બ્રહ્મહા સ્તેયી ચૌરો ભગ્નવ્રતો ઽશુચિઃ
સ્વાધ્યાયવર્જિતઃ પાપો લુબ્ધો નૈકૃતિકઃ શઠઃ ॥

અવ્રતી વૃષલીભર્તા કુણ્ડાશી સોમવિક્રયી
વિહીનસેવી વિપ્રો હિ પતતે બ્રહ્મયોનિતઃ ॥

ગુરુતલ્પી ગુરુદ્વેષી ગુરુકુત્સારતિશ્ ચ યઃ
બ્રહ્મદ્વિડ્ વાપિ પતતિ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મયોનિતઃ ॥

એભિસ્ તુ કર્મભિર્ દેવિ શુભૈર્ આચરિતૈસ્ તથા
શૂદ્રો બ્રાહ્મણતાં ગચ્છેદ્ વૈશ્યઃ ક્ષત્રિયતાં વ્રજેત્ ॥

શૂદ્રઃ કર્માણિ સર્વાણિ યથાન્યાયં યથાવિધિ
સર્વાતિથ્યમ્ ઉપાતિષ્ઠઞ્ શેષાન્નકૃતભોજનઃ ॥

શુશ્રૂષાં પરિચર્યાં યો જ્યેષ્ઠવર્ણે પ્રયત્નતઃ
કુર્યાદ્ અવિમનાઃ શ્રેષ્ઠઃ સતતં સત્પથે સ્થિતઃ ॥

દેવદ્વિજાતિસત્કર્તા સર્વાતિથ્યકૃતવ્રતઃ
ઋતુકાલાભિગામી ચ નિયતો નિયતાશનઃ ॥

દક્ષઃ શિષ્ટજનાન્વેષી શેષાન્નકૃતભોજનઃ
વૃથા માંસં ન ભુઞ્જીત શૂદ્રો વૈશ્યત્વમ્ ઋચ્છતિ ॥

ઋતવાગ્ અનહંવાદી નિર્દ્વંદ્વઃ સામકોવિદઃ
યજતે નિત્યયજ્ઞૈશ્ ચ સ્વાધ્યાયપરમઃ શુચિઃ ॥

દાન્તો બ્રાહ્મણસત્કર્તા સર્વવર્ણાનસૂયકઃ
ગૃહસ્થવ્રતમ્ આતિષ્ઠન્ દ્વિકાલકૃતભોજનઃ ॥

શેષાશી વિજિતાહારો નિષ્કામો નિરહંવદઃ
અગ્નિહોત્રમ્ ઉપાસીનો જુહ્વાનશ્ ચ યથાવિધિ ॥

સર્વાતિથ્યમ્ ઉપાતિષ્ઠઞ્ શેષાન્નકૃતભોજનઃ
ત્રેતાગ્નિમાત્રવિહિતં વૈશ્યો ભવતિ ચ દ્વિજઃ ॥

સ વૈશ્યઃ ક્ષત્રિયકુલે શુચિર્ મહતિ જાયતે
સ વૈશ્યઃ ક્ષત્રિયો જાતો જન્મપ્રભૃતિ સંસ્કૃતઃ ॥

ઉપનીતો વ્રતપરો દ્વિજો ભવતિ સંસ્કૃતઃ
દદાતિ યજતે યજ્ઞૈઃ સમૃદ્ધૈર્ આપ્તદક્ષિણૈઃ ॥

અધીત્ય સ્વર્ગમ્ અન્વિચ્છંસ્ ત્રેતાગ્નિશરણઃ સદા
આર્દ્રહસ્તપ્રદો નિત્યં પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્ ॥

સત્યઃ સત્યાનિ કુરુતે નિત્યં યઃ શુદ્ધિદર્શનઃ
ધર્મદણ્ડેન નિર્દગ્ધો ધર્મકામાર્થસાધકઃ ॥

યન્ત્રિતઃ કાર્યકરણૈઃ ષડ્ભાગકૃતલક્ષણઃ
ગ્રામ્યધર્માન્ ન સેવેત સ્વચ્છન્દેનાર્થકોવિદઃ ॥

ઋતુકાલે તુ ધર્માત્મા પત્નીમ્ ઉપાશ્રયેત્ સદા
સદોપવાસી નિયતઃ સ્વાધ્યાયનિરતઃ શુચિઃ ॥

વહિસ્કાન્તરિતે નિત્યં શયાનો ઽસ્તિ સદા ગૃહે
સર્વાતિથ્યં ત્રિવર્ગસ્ય કુર્વાણઃ સુમનાઃ સદા ॥

શૂદ્રાણાં ચાન્નકામાનાં નિત્યં સિદ્ધમ્ ઇતિ બ્રુવન્
સ્વાર્થાદ્ વા યદિ વા કામાન્ ન કિંચિદ્ ઉપલક્ષયેત્ ॥

પિતૃદેવાતિથિકૃતે સાધનં કુરુતે ચ યત્
સ્વવેશ્મનિ યથાન્યાયમ્ ઉપાસ્તે ભૈક્ષ્યમ્ એવ ચ ॥

દ્વિકાલમ્ અગ્નિહોત્રં ચ જુહ્વાનો વૈ યથાવિધિ
ગોબ્રાહ્મણહિતાર્થાય રણે ચાભિમુખો હતઃ ॥

ત્રેતાગ્નિમન્ત્રપૂતેન સમાવિશ્ય દ્વિજો ભવેત્
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંપન્નઃ સંસ્કૃતો વેદપારગઃ ॥

વૈશ્યો ભવતિ ધર્માત્મા ક્ષત્રિયઃ સ્વેન કર્મણા
એતૈઃ કર્મફલૈર્ દેવિ ન્યૂનજાતિકુલોદ્ભવઃ ॥

શૂદ્રો ઽપ્ય્ આગમસંપન્નો દ્વિજો ભવતિ સંસ્કૃતઃ
બ્રાહ્મણો વાપ્ય્ અસદ્વૃત્તઃ સર્વસંકરભોજનઃ ॥

સ બ્રાહ્મણ્યં સમુત્સૃજ્ય શૂદ્રો ભવતિ તાદૃશઃ
કર્મભિઃ શુચિભિર્ દેવી શુદ્ધાત્મા વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥

શૂદ્રો ઽપિ દ્વિજવત્ સેવ્ય ઇતિ બ્રહ્માબ્રવીત્ સ્વયમ્
સ્વભાવકર્મણા ચૈવ યત્ર શૂદ્રો ઽધિતિષ્ઠતિ ॥

વિશુદ્ધઃ સ દ્વિજાતિભ્યો વિજ્ઞેય ઇતિ મે મતિઃ
ન યોનિર્ નાપિ સંસ્કારો ન શ્રુતિર્ ન ચ સંતતિઃ ॥

કારણાનિ દ્વિજત્વસ્ય વૃત્તમ્ એવ તુ કારણમ્
સર્વો ઽયં બ્રાહ્મણો લોકે વૃત્તેન તુ વિધીયતે ॥

વૃત્તે સ્થિતશ્ ચ શૂદ્રો ઽપિ બ્રાહ્મણત્વં ચ ગચ્છતિ
બ્રહ્મસ્વભાવઃ સુશ્રોણિ સમઃ સર્વત્ર મે મતઃ ॥

નિર્ગુણં નિર્મલં બ્રહ્મ યત્ર તિષ્ઠતિ સ દ્વિજઃ
એતે યે વિમલા દેવિ સ્થાનભાવનિદર્શકાઃ ॥

સ્વયં ચ વરદેનોક્તા બ્રહ્મણા સૃજતા પ્રજાઃ
બ્રહ્મણો હિ મહત્ ક્ષેત્રં લોકે ચરતિ પાદવત્ ॥

યત્ તત્ર બીજં પતતિ સા કૃષિઃ પ્રેત્ય ભાવિની
સંતુષ્ટેન સદા ભાવ્યં સત્પથાલમ્બિના સદા ॥

બ્રાહ્મં હિ માર્ગમ્ આક્રમ્ય વર્તિતવ્યં બુભૂષતા
સંહિતાધ્યાયિના ભાવ્યં ગૃહે વૈ ગૃહમેધિના ॥

નિત્યં સ્વાધ્યાયયુક્તેન ન ચાધ્યયનજીવિના
એવંભૂતો હિ યો વિપ્રઃ સતતં સત્પથે સ્થિતઃ ॥

આહિતાગ્નિર્ અધીયાનો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે
બ્રાહ્મણ્યં દેવિ સંપ્રાપ્ય રક્ષિતવ્યં યતાત્મના ॥

યોનિપ્રતિગ્રહાદાનૈઃ કર્મભિશ્ ચ શુચિસ્મિતે
એતત્ તે ગુહ્યમ્ આખ્યાતં યથા શૂદ્રો ભવેદ્ દ્વિજઃ
બ્રાહ્મણો વા ચ્યુતો ધર્માદ્ યથા શૂદ્રત્વમ્ આપ્નુયાત્ ॥