Brahma Purana · Chapter 217

śrutvaivaṃ yamamārgaṃ te narakeṣu ca yātanām
papracchuś ca punar vyāsaṃ saṃśayaṃ munisattamāḥ //

bhagavan sarvadharmajña sarvaśāstraviśārada
martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ //

jñātisaṃbandhivargaś ca mitravargas tathaiva ca
gṛhaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ
gacchanty amutra loke vai kaś ca tān anugacchati //

ekaḥ prasūyate viprā eka eva hi naśyati
ekas tarati durgāṇi gacchaty ekas tu durgatim //

asahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ
jñātisaṃbandhivargaś ca mitravargas tathaiva ca //

mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ
muhūrtam iva roditvā tato yānti parāṅmukhāḥ //

tais tac charīram utsṛṣṭaṃ dharma eko 'nugacchati
tasmād dharmaḥ sahāyaś ca sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥ //

prāṇī dharmasamāyukto gacchet svargagatiṃ parām
tathaivādharmasaṃyukto narakaṃ copapadyate //

tasmāt pāpāgatair arthair nānurajyeta paṇḍitaḥ
dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ parikīrtitaḥ //

lobhān mohād anukrośād bhayād vātha bahuśrutaḥ
naraḥ karoty akāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ //

dharmaś cārthaś ca kāmaś ca tritayaṃ jīvataḥ phalam
etat trayam avāptavyam adharmaparivarjitam //

śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam
śarīranicayaṃ jñātuṃ buddhir no 'tra prajāyate //

mṛtaṃ śarīraṃ hi nṛṇāṃ sūkṣmam avyaktatāṃ gatam
acakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo 'nugacchati //

pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotir manontaram
buddhir ātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā //

prāṇinām iha sarveṣāṃ sākṣibhūtā divāniśam
etaiś ca saha dharmo hi taṃ jīvam anugacchati //

tvag asthi māṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca dvijottamāḥ
śarīraṃ varjayanty ete jīvitena vivarjitam //

tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukham edhate
ihaloke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi vaḥ //

tad darśitaṃ bhagavatā yathā dharmo 'nugacchati
etat tu jñātum icchāmaḥ kathaṃ retaḥ pravartate //

annam aśnanti ye devāḥ śarīrasthā dvijottamāḥ
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotir manas tathā //

tatas tṛpteṣu bho viprās teṣu bhūteṣu pañcasu
manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmā retaḥ saṃpadyate mahat //

tato garbhaḥ saṃbhavati śleṣmā strīpuṃsayor dvijāḥ
etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchatha //

ākhyātaṃ no bhagavatā garbhaḥ saṃjāyate yathā
yathā jātas tu puruṣaḥ prapadyate tad ucyatām //

āsannamātrapuruṣas tair bhūtair abhibhūyate
viprayuktas tu tair bhūtaiḥ punar yāty aparāṃ gatim //

sa ca bhūtasamāyuktaḥ prāpnoti jīvam eva hi
tato 'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham
devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchatha //

tvag asthi māṃsam utsṛjya tais tu bhūtair vivarjitaḥ
jīvaḥ sa bhagavan kvasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute //

jīvaḥ karmasamāyuktaḥ śīghraṃ retaḥsamāgataḥ
strīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya tataḥ kālena bho dvijāḥ //

yamasya puruṣaiḥ kleśo yamasya puruṣair vadhaḥ
duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ ca vindati //

iha loke sa tu prāṇī janmaprabhṛti bho dvijāḥ
sukṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalam āśritaḥ //

yadi dharmaṃ samāyujya janmaprabhṛti sevate
tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate nityadā sukham //

athāntarāntaraṃ dharmam adharmam upasevate
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo 'py adhigacchati //

adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥ
mahāduḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate //

karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyate
jīvo mohasamāyuktas tan me śṛṇuta sāṃpratam //

yad etad ucyate śāstraiḥ setihāsaiś ca chandasi
yamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyalokaṃ pravartate //

iha sthānāni puṇyāni devatulyāni bho dvijāḥ
tiryagyonyatiriktāni gatimanti ca sarvaśaḥ //

yamasya bhavane divye brahmalokasame guṇaiḥ
karmabhir niyatair baddho jantur duḥkhāny upāśnute //

yena yena hi bhāvena yena vai karmaṇā gatim
prayāti puruṣo ghorāṃ tathā vakṣyāmy ataḥ param //

adhītya caturo vedān dvijo mohasamanvitaḥ
patitāt pratigṛhyātha kharayonau prajāyate //

kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ
kharo mṛto balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati //

balīvardo mṛtaś cāpi jāyate brahmarākṣasaḥ
brahmarakṣas tu māsāṃs trīṃs tato jāyeta brāhmaṇaḥ //

patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyate
tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ //

krimibhāvād vinirmuktas tato jāyeta gardabhaḥ
gardabhaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi śūkaraḥ //

kukkuṭaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi jambukaḥ
śvā varṣam ekaṃ bhavati tato jāyeta mānavaḥ //

upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryād abuddhimān
sa janmānīha saṃsāre trīn āpnoti na saṃśayaḥ //

prāk śvā bhavati bho viprās tataḥ kravyāt tataḥ kharaḥ
pretya ca parikliṣṭeṣu paścāj jāyeta brāhmaṇaḥ //

manasāpi guror bhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛt
udagrān praiti saṃsārān adharmeṇeha cetasā //

śvayonau tu sa saṃbhūtas trīṇi varṣāṇi jīvati
tatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ krimiyonau prajāyate //

kṛmibhāvam anuprāpto varṣam ekaṃ tu jīvati
tatas tu nidhanaṃ prāpya brahmayonau prajāyate //

yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gurur hanyād akāraṇam
ātmanaḥ kāmakāreṇa so 'pi hiṃsraḥ prajāyate //

pitaraṃ mātaraṃ caiva yas tu putro 'vamanyate
so 'pi viprā mṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyeta gardabhaḥ //

gardabhatvaṃ tu saṃprāpya daśa varṣāṇi jīvati
saṃvatsaraṃ tu kumbhīras tato jāyeta mānavaḥ //

putrasya mātāpitarau yasya ruṣṭāv ubhāv api
gurvapadhyānataḥ so 'pi mṛto jāyeta gardabhaḥ //

kharo jīvati māsāṃś ca daśa cāpi caturdaśa
biḍālaḥ sapta māsāṃs tu tato jāyeta mānavaḥ //

mātāpitarāv ākruśya sārīkaḥ saṃprajāyate
tāḍayitvā tu tāv eva jāyate kacchapo dvijāḥ //

kacchapo daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥ
vyālo bhūtvā tu ṣaṇ māsāṃs tato jāyeta mānuṣaḥ //

bhartṛpiṇḍam upāśnīno rājadviṣṭāni sevate
so 'pi mohasamāpanno mṛto jāyeta vānaraḥ //

vānaro daśa varṣāṇi sapta varṣāṇi mūṣakaḥ
śvā ca bhūtvā tu ṣaṇ māsāṃs tato jāyeta mānavaḥ //

nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥ
saṃsārāṇāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate //

tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ
duṣkṛtasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyeta mānuṣaḥ //

asūyako naraś cāpi mṛto jāyeta śārṅgakaḥ
viśvāsahartā ca naro mīno jāyeta durmatiḥ //

bhūtvā mīno 'ṣṭa varṣāṇi mṛgo jāyeta bho dvijāḥ
mṛgas tu caturo māsāṃs tataś chāgaḥ prajāyate //

chāgas tu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ
kīṭaḥ saṃjāyate jantus tato jāyeta mānuṣaḥ //

dhānyān yavāṃs tilān māṣān kulitthān sarṣapāṃś caṇān
kalāyān atha mudgāṃś ca godhūmān atasīs tathā //

sasyāny anyāni hartā ca martyo mohād acetanaḥ
saṃjāyate muniśreṣṭhā mūṣiko nirapatrapaḥ //

tataḥ pretya muniśreṣṭhā mṛto jāyeta śūkaraḥ
śūkaro jātamātras tu rogeṇa mriyate punaḥ //

śvā tato jāyate mūkaḥ karmaṇā tena mānavaḥ
bhūtvā śvā pañca varṣāṇi tato jāyeta mānavaḥ //

paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyeta vai vṛkaḥ
śvā śṛgālas tato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakas tathā //

bhrātur bhāryāṃ tu pāpātmā yo dharṣayati mohitaḥ
puṃskokilatvam āpnoti so 'pi saṃvatsaraṃ dvijāḥ //

sakhibhāryāṃ guror bhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca
pradharṣayitvā kāmātmā mṛto jāyeta śūkaraḥ //

śūkaraḥ pañca varṣāṇi daśa varṣāṇi vai bakaḥ
pipīlikas tu māsāṃs trīn kīṭaḥ syān māsam eva ca //

etān āsādya saṃsārān kṛmiyonau prajāyate
tatra jīvati māsāṃs tu kṛmiyonau caturdaśa //

naro 'dharmakṣayaṃ kṛtvā tato jāyeta mānuṣaḥ
pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye dātum icchati //

so 'pi viprā mṛto jantuḥ krimiyonau prajāyate
tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa dvijottamāḥ //

adharmasaṃkṣaye muktas tato jāyeta mānuṣaḥ
devakāryam akṛtvā tu pitṛkāryam athāpi vā //

anirvāpya pitṝn devān mṛto jāyeta vāyasaḥ
vāyasaḥ śatavarṣāṇi tato jāyeta kukkuṭaḥ //

jāyate vyālakaś cāpi māsaṃ tasmāt tu mānuṣaḥ
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo 'vamanyate //

so 'pi mṛtyum upāgamya krauñcayonau prajāyate
krauñco jīvati varṣāṇi daśa jāyeta jīvakaḥ //

tato nidhanam āpnoti mānuṣatvam avāpnuyāt
vṛṣalo brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate //

tataḥ saṃprāpya nidhanaṃ jāyate śūkaraḥ punaḥ
śūkaro jātamātras tu rogeṇa mriyate dvijāḥ //

śvā ca vai jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena bho dvijāḥ
śvā bhūtvā kṛtakarmāsau jāyate mānuṣas tataḥ //

tatrāpatyaṃ samutpādya mṛto jāyeta mūṣikaḥ
kṛtaghnas tu mṛto viprā yamasya viṣayaṃ gataḥ //

yamasya viṣaye krūrair baddhaḥ prāpnoti vedanām
daṇḍakaṃ mudgaraṃ śūlam agnidaṇḍaṃ ca dāruṇam //

asipattravanaṃ ghoraṃ vālukāṃ kūṭaśālmalīm
etāś cānyāś ca bahavo yamasya viṣayaṃ gatāḥ //

yātanāḥ prāpya ghorās tu tato yāti ca bho dvijāḥ
saṃsāracakram āsādya krimiyonau prajāyate //

krimir bhavati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ
tato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate naraḥ //

tato garbhaśatair jantur bahuśaḥ saṃprapadyate
saṃsārān subahūn gatvā tatas tiryak prajāyate //

tato duḥkham anuprāpya bahuvarṣagaṇāni vai
sa punarbhavasaṃyuktas tataḥ kūrmaḥ prajāyate //

dadhi hṛtvā bakaś cāpi plavo matsyān asaṃskṛtān
corayitvā tu durbuddhir madhudaṃśaḥ prajāyate //

phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā pūpaṃ vāpi pipīlikaḥ
corayitvā tu niṣpāvaṃ jāyate phalamūṣakaḥ //

pāyasaṃ corayitvā tu tittiratvam avāpnuyāt
hṛtvā piṣṭamayaṃ pūpaṃ kumbholūkaḥ prajāyate //

apo hṛtvā tu durbuddhir vāyaso jāyate naraḥ
kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbuddhir hārīto jāyate naraḥ //

rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ saṃprajāyate
hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate //

pattrorṇaṃ corayitvā tu kuraratvaṃ niyacchati
kośakāraṃ tato hṛtvā naro jāyeta nartakaḥ //

aṃśukaṃ corayitvā tu śuko jāyeta mānavaḥ
corayitvā dukūlaṃ tu mṛto haṃsaḥ prajāyate //

krauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyeta mānavaḥ
corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tv āvikaṃ caiva bho dvijāḥ //

kṣaumaṃ ca vastram āhṛtya śaśo jantuḥ prajāyate
cūrṇaṃ tu hṛtvā puruṣo mṛto jāyeta barhiṇaḥ //

hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ
varṇakādīṃs tathā gandhāṃś corayitveha mānavaḥ //

cucchundaritvam āpnoti vipro lobhaparāyaṇaḥ
tatra jīvati varṣāṇi tato daśa ca pañca ca //

adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyeta mānavaḥ
corayitvā payaś cāpi balākā saṃprajāyate //

yas tu corayate tailaṃ naro mohasamanvitaḥ
so 'pi viprā mṛto jantus tailapāyī prajāyate //

aśastraṃ puruṣaṃ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥ
arthārthaṃ yadi vā vairī mṛto jāyeta vai kharaḥ //

kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyate
sa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno 'bhijāyate //

mṛgo vidhyeta śastreṇa gate saṃvatsare tataḥ
hato mṛgas tato mīnaḥ so 'pi jālena badhyate //

māse caturthe saṃprāpte śvāpadaḥ saṃprajāyate
śvāpado daśa varṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca //

tatas tu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥ
adharmasya kṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvam avāpnuyāt //

vādyaṃ hṛtvā tu puruṣo lomaśaḥ saṃprajāyate
tathā piṇyākasaṃmiśram annaṃ yaś corayen naraḥ //

sa jāyate babhrusaṭo dāruṇo mūṣiko naraḥ
daśan vai mānuṣān nityaṃ pāpātmā sa dvijottamāḥ //

ghṛtaṃ hṛtvā tu durbuddhiḥ kāko madguḥ prajāyate
matsyamāṃsam atho hṛtvā kāko jāyeta mānavaḥ //

lavaṇaṃ corayitvā tu cirikākaḥ prajāyate
viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo 'panihnoti mānavaḥ //

sa gatāyur naras tena matsyayonau prajāyate
matsyayonim anuprāpya mṛto jāyeta mānuṣaḥ //

mānuṣatvam anuprāpya kṣīṇāyur upajāyate
pāpāni tu naraḥ kṛtvā tiryag jāyeta bho dvijāḥ //

na cātmanaḥ pramāṇaṃ tu dharmaṃ jānāti kiṃcana
ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadā //

sukhaduḥkhasamāyuktā vyādhimanto bhavanty uta
asaṃvītāḥ prajāyante mlecchāś cāpi na saṃśayaḥ //

narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ
varjayanti hi pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ //

arogā rūpavantaś ca dhaninas te bhavanty uta
striyo 'py etena kalpena kṛtvā pāpam avāpnuyuḥ //

eteṣām eva pāpānāṃ bhāryātvam upayānti tāḥ
prāyeṇa haraṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ //

etad vai leśamātreṇa kathitaṃ vo dvijarṣabhāḥ
aparasmin kathāyoge bhūyaḥ śroṣyatha bho dvijāḥ //

etan mayā mahābhāgā brahmaṇo vadataḥ purā
surarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaṃ cāpi yathā tathā //

mayāpi tubhyaṃ kārtsnyena yathāvad anuvarṇitam
etac chrutvā muniśreṣṭhā dharme kuruta mānasam //