Brahma Purana · Chapter 20

kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño 'bhiveṣṭitaḥ
saṃveṣṭya kṣāram udadhiṃ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ //

jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ
sa eva dviguṇo viprāḥ plakṣadvīpe 'py udāhṛtaḥ //

sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai
śreṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaram //

sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca
dhruvaś ca saptamas teṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te //

pūrvaṃ śāntabhayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ sukhadaṃ tathā
ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvam eva ca //

maryādākārakās teṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ
saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ //

gomedaś caiva candraś ca nārado dandubhis tathā
somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ //

varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ
vasanti devagandharva sahitāḥ sahitaṃ prajāḥ //

teṣu puṇyā janapadā vīrā na mriyate janaḥ
nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat //

teṣāṃ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ
nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ //

anutaptā śikhā caiva viprāśā tridivā kramuḥ
amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ //

ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitā dvijāḥ
kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ //

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te
avasarpiṇī nadī teṣāṃ na caivotsarpiṇī dvijāḥ //

na teṣv asti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu
tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva dvijottamāḥ //

plakṣadvīpādike viprāḥ śākadvīpāntikeṣu vai
pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ //

dharmaś caturvidhas teṣu varṇāśramavibhāgajaḥ
varṇāś ca tatra catvāras tān budhāḥ pravadāmi vaḥ //

āryakāḥ kuravaś caiva viviśvā bhāvinaś ca ye
viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattamāḥ //

jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahātaruḥ
plakṣas tannāmasaṃjño 'yaṃ plakṣadvīpo dvijottamāḥ //

ijyate tatra bhagavāṃs tair varṇair āryakādibhiḥ
somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ //

plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ
tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā //

ity etad vo muniśreṣṭhāḥ plakṣadvīpa udāhṛtaḥ
saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ taṃ nibodhata //

śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṃs tatsutā dvijāḥ
teṣāṃ tu nāma saṃjñāni saptavarṣāṇi tāni vai //

śveto 'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā
vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca dvijottamāḥ //

śālmanaś ca samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ
vistārād dviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ //

tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ
varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ //

kumudaś connataś caiva tṛtīyas tu balāhakaḥ
droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ //

kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā
kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāny ato dvijāḥ //

śroṇī toyā vitṛṣṇā ca candrā śukrā vimocanī
nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ //

śvetaṃ ca lohitaṃ caiva jīmūtaṃ haritaṃ tathā
vaidyutaṃ mānasaṃ caiva suprabhaṃ nāma saptamam //

saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni ca
varṇāś ca śālmale ye ca vasanty eṣu dvijottamāḥ //

kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam //

bhagavantaṃ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam
vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhair yajvāno yajñasaṃsthitam //

devānām atra sāṃnidhyam atīva sumanohare
śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāmanirvṛttikārakaḥ //

eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ
vistārāc chālmaleś caiva samena tu samantataḥ //

surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ
śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ //

jyotiṣmataḥ kuśadvīpe śṛṇudhvaṃ tasya putrakān
udbhido veṇumāṃś caiva svairatho randhano dhṛtiḥ //

prabhākaro 'tha kapilas tannāmnā varṣapaddhatiḥ
tasyāṃ vasanti manujaiḥ saha daiteyadānavāḥ //

tathaiva devagandharvā yakṣakiṃpuruṣādayaḥ
varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ //

daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā māndahāś ca dvijottamāḥ
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ //

yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te
tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam //

yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam
vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣṭimāṃs tathā //

kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ
varṣācalās tu saptaite dvīpe tatra dvijottamāḥ //

nadyaś ca sapta tāsāṃ tu vakṣye nāmāny anukramāt
dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatis tathā //

vidyud ambho mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ
anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ //

kuśadvīpe kuśastambaḥ saṃjñayā tasya tat smṛtam
tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ //

ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ
krauñcadvīpo muniśreṣṭhāḥ śrūyatāṃ cāparo mahān //

kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ
krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ //

tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahāmanāḥ
kuśago mandagaś coṣṇaḥ pīvaro 'thāndhakārakaḥ //

muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā dvijāḥ
tatrāpi devagandharva sevitāḥ sumanoramāḥ //

varṣācalā muniśreṣṭhās teṣāṃ nāmāni bho dvijāḥ
krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ //

devavrato dhamaś caiva tathānyaḥ puṇḍarīkavān
dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam //

dvīpād dvīpeṣu ye śailās tathā dvīpāni te tathā
varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca //

nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ
puṣkalā puṣkarā dhanyās te khyātāś ca dvijottamāḥ //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ
tatra nadyo muniśreṣṭhā yāḥ pibanti tu te sadā //

sapta pradhānāḥ śataśas tathānyāḥ kṣudranimnagāḥ
gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrir manojavā //

khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ
tatrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ //

dhyānayogai rudrarūpa ījyate yajñasaṃnidhau
krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu //

āvṛtaḥ sarvataḥ krauñca dvīpatulyena mānataḥ
dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ //

krauñcadvīpasya vistāra dviguṇena dvijottamāḥ
śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ //

saptaiva tanayās teṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ
jaladaś ca kumāraś ca sukumāro manīrakaḥ //

kusamodaś ca modākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ
tatsaṃjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt //

tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakārakāḥ
pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ //

tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvijāḥ
āstikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ //

śākaś cātra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ
yatpattravātasaṃsparśād āhlādo jāyate paraḥ //

tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ
nivasanti mahātmāno nirātaṅkā nirāmayāḥ //

nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ
sukumārī kumārī ca nalinī reṇukā ca yā //

ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā
anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo dvijottamāḥ //

mahīdharās tathā santi śataśo 'tha sahasraśaḥ
tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ //

varṣeṣu ye janapadāś caturthārthasamanvitāḥ
nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ svargād abhyetya medinīm //

dharmahānir na teṣv asti na saṃharṣo na śuk tathā
maryādāvyutkramaś cāpi teṣu deśeṣu saptasu //

magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā
magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te //

vaiśyās tu mānasās teṣāṃ śūdrā jñeyās tu mandagāḥ
śākadvīpe sthitair viṣṇuḥ sūryarūpadharo hariḥ //

yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ
śākadvīpas tato viprāḥ kṣīrodena samantataḥ //

śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ
kṣīrābdhiḥ sarvato viprāḥ puṣkarākhyena veṣṭitaḥ //

dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ
puṣkare savanasyāpi mahāvīto 'bhavat sutaḥ //

dhātakiś ca tayos tadvad dve varṣe nāmasaṃjñite
mahāvītaṃ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasaṃjñitam //

ekaś cātra mahābhāgāḥ prakhyāto varṣaparvataḥ
mānasottarasaṃjño vai madhyato valayākṛtiḥ //

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśad ucchritaḥ
tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ //

puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajann iva
sthito 'sau tena vicchinnaṃ jātaṃ varṣadvayaṃ hi tat //

valayākāram ekaikaṃ tayor madhye mahāgiriḥ
daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ //

nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ
adhamottamau na teṣv āstāṃ na vadhyavadhakau dvijāḥ //

nerṣyāsūyā bhayaṃ roṣo doṣo lobhādikaṃ na ca
mahāvītaṃ bahir varṣaṃ dhātakīkhaṇḍam antataḥ //

mānasottaraśailasya devadaityādisevitam
satyānṛte na tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasaṃjñite //

na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite
tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ //

varṇāśramācārahīnaṃ dharmāharaṇavarjitam
trayīvārttādaṇḍanīti śuśrūṣārahitaṃ ca tat //

varṣadvayaṃ tato viprā bhaumasvargo 'yam uttamaḥ
sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogavivarjitaḥ //

puṣkare dhātakīkhaṇḍe mahāvīte ca vai dvijāḥ
nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam //

tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ
svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ //

samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā
evaṃ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ //

dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau
payāṃsi sarvadā sarva samudreṣu samāni vai //

nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācin naiva jāyate
sthālīstham agnisaṃyogād udreki salilaṃ yathā //

tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattamāḥ
anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca //

udayāstamane tv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṃ śatāni ca //

apāṃ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ dvijottamāḥ
bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam //

bhuñjanti ṣaḍrasaṃ viprāḥ prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi
svādūdakasya parito dṛśyate lokasaṃsthitiḥ //

dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā
lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ //

ucchrayeṇāpi tāvanti sahasrāṇy āvalohi saḥ
tatas tamaḥ samāvṛtya taṃ śailaṃ sarvataḥ sthitam //

tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam
pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī dvijottamāḥ //

sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpā samahīdharā
seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā
ādhārabhūtā jagatāṃ sarveṣāṃ sā dvijottamāḥ //