બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 20

ક્ષારોદેન યથા દ્વીપો જમ્બૂસંજ્ઞો ઽભિવેષ્ટિતઃ
સંવેષ્ટ્ય ક્ષારમ્ ઉદધિં પ્લક્ષદ્વીપસ્ તથા સ્થિતઃ ॥

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારઃ શતસાહસ્રસંમિતઃ
સ એવ દ્વિગુણો વિપ્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપે ઽપ્ય્ ઉદાહૃતઃ ॥

સપ્ત મેધાતિથેઃ પુત્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરસ્ય વૈ
શ્રેષ્ઠઃ શાન્તભયો નામ શિશિરસ્ તદનન્તરમ્ ॥

સુખોદયસ્ તથાનન્દઃ શિવઃ ક્ષેમક એવ ચ
ધ્રુવશ્ ચ સપ્તમસ્ તેષાં પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરા હિ તે ॥

પૂર્વં શાન્તભયં વર્ષં શિશિરં સુખદં તથા
આનન્દં ચ શિવં ચૈવ ક્ષેમકં ધ્રુવમ્ એવ ચ ॥

મર્યાદાકારકાસ્ તેષાં તથાન્યે વર્ષપર્વતાઃ
સપ્તૈવ તેષાં નામાનિ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ ॥

ગોમેદશ્ ચૈવ ચન્દ્રશ્ ચ નારદો દન્દુભિસ્ તથા
સોમકઃ સુમનાઃ શૈલો વૈભ્રાજશ્ ચૈવ સપ્તમઃ ॥

વર્ષાચલેષુ રમ્યેષુ વર્ષેષ્વ્ એતેષુ ચાનઘાઃ
વસન્તિ દેવગન્ધર્વ સહિતાઃ સહિતં પ્રજાઃ ॥

તેષુ પુણ્યા જનપદા વીરા ન મ્રિયતે જનઃ
નાધયો વ્યાધયો વાપિ સર્વકાલસુખં હિ તત્ ॥

તેષાં નદ્યશ્ ચ સપ્તૈવ વર્ષાણાં તુ સમુદ્રગાઃ
નામતસ્ તાઃ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુતાઃ પાપં હરન્તિ યાઃ ॥

અનુતપ્તા શિખા ચૈવ વિપ્રાશા ત્રિદિવા ક્રમુઃ
અમૃતા સુકૃતા ચૈવ સપ્તૈતાસ્ તત્ર નિમ્નગાઃ ॥

એતે શૈલાસ્ તથા નદ્યઃ પ્રધાનાઃ કથિતા દ્વિજાઃ
ક્ષુદ્રનદ્યસ્ તથા શૈલાસ્ તત્ર સન્તિ સહસ્રશઃ ॥

તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્ જનપદાસ્ તુ તે
અવસર્પિણી નદી તેષાં ન ચૈવોત્સર્પિણી દ્વિજાઃ ॥

ન તેષ્વ્ અસ્તિ યુગાવસ્થા તેષુ સ્થાનેષુ સપ્તસુ
ત્રેતાયુગસમઃ કાલઃ સર્વદૈવ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

પ્લક્ષદ્વીપાદિકે વિપ્રાઃ શાકદ્વીપાન્તિકેષુ વૈ
પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ જના જીવન્ત્ય્ અનામયાઃ ॥

ધર્મશ્ ચતુર્વિધસ્ તેષુ વર્ણાશ્રમવિભાગજઃ
વર્ણાશ્ ચ તત્ર ચત્વારસ્ તાન્ બુધાઃ પ્રવદામિ વઃ ॥

આર્યકાઃ કુરવશ્ ચૈવ વિવિશ્વા ભાવિનશ્ ચ યે
વિપ્રક્ષત્રિયવૈશ્યાસ્ તે શૂદ્રાશ્ ચ મુનિસત્તમાઃ ॥

જમ્બૂવૃક્ષપ્રમાણસ્ તુ તન્મધ્યે સુમહાતરુઃ
પ્લક્ષસ્ તન્નામસંજ્ઞો ઽયં પ્લક્ષદ્વીપો દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ઇજ્યતે તત્ર ભગવાંસ્ તૈર્ વર્ણૈર્ આર્યકાદિભિઃ
સોમરૂપી જગત્સ્રષ્ટા સર્વઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ ॥

પ્લક્ષદ્વીપપ્રમાણેન પ્લક્ષદ્વીપઃ સમાવૃતઃ
તથૈવેક્ષુરસોદેન પરિવેષાનુકારિણા ॥

ઇત્ય્ એતદ્ વો મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પ્લક્ષદ્વીપ ઉદાહૃતઃ
સંક્ષેપેણ મયા ભૂયઃ શાલ્મલં તં નિબોધત ॥

શાલ્મલસ્યેશ્વરો વીરો વપુષ્માંસ્ તત્સુતા દ્વિજાઃ
તેષાં તુ નામ સંજ્ઞાનિ સપ્તવર્ષાણિ તાનિ વૈ ॥

શ્વેતો ઽથ હરિતશ્ ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્ તથા
વૈદ્યુતો માનસશ્ ચૈવ સુપ્રભશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

શાલ્મનશ્ ચ સમુદ્રો ઽસૌ દ્વીપેનેક્ષુરસોદકઃ
વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેનાથ સર્વતઃ સંવૃતઃ સ્થિતઃ ॥

તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ
વર્ષાભિવ્યઞ્જકાસ્ તે તુ તથા સપ્તૈવ નિમ્નગાઃ ॥

કુમુદશ્ ચોન્નતશ્ ચૈવ તૃતીયસ્ તુ બલાહકઃ
દ્રોણો યત્ર મહૌષધ્યઃ સ ચતુર્થો મહીધરઃ ॥

કઙ્કસ્ તુ પઞ્ચમઃ ષષ્ઠો મહિષઃ સપ્તમસ્ તથા
કકુદ્માન્ પર્વતવરઃ સરિન્નામાન્ય્ અતો દ્વિજાઃ ॥

શ્રોણી તોયા વિતૃષ્ણા ચ ચન્દ્રા શુક્રા વિમોચની
નિવૃત્તિઃ સપ્તમી તાસાં સ્મૃતાસ્ તાઃ પાપશાન્તિદાઃ ॥

શ્વેતં ચ લોહિતં ચૈવ જીમૂતં હરિતં તથા
વૈદ્યુતં માનસં ચૈવ સુપ્રભં નામ સપ્તમમ્ ॥

સપ્તૈતાનિ તુ વર્ષાણિ ચાતુર્વર્ણ્યયુતાનિ ચ
વર્ણાશ્ ચ શાલ્મલે યે ચ વસન્ત્ય્ એષુ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

કપિલાશ્ ચારુણાઃ પીતાઃ કૃષ્ણાશ્ ચૈવ પૃથક્ પૃથક્
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચૈવ યજન્તિ તમ્ ॥

ભગવન્તં સમસ્તસ્ય વિષ્ણુમ્ આત્માનમ્ અવ્યયમ્
વાયુભૂતં મખશ્રેષ્ઠૈર્ યજ્વાનો યજ્ઞસંસ્થિતમ્ ॥

દેવાનામ્ અત્ર સાંનિધ્યમ્ અતીવ સુમનોહરે
શાલ્મલિશ્ ચ મહાવૃક્ષો નામનિર્વૃત્તિકારકઃ ॥

એષ દ્વીપઃ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમાવૃતઃ
વિસ્તારાચ્ છાલ્મલેશ્ ચૈવ સમેન તુ સમન્તતઃ ॥

સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ
શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ॥

જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે શૃણુધ્વં તસ્ય પુત્રકાન્
ઉદ્ભિદો વેણુમાંશ્ ચૈવ સ્વૈરથો રન્ધનો ધૃતિઃ ॥

પ્રભાકરો ઽથ કપિલસ્ તન્નામ્ના વર્ષપદ્ધતિઃ
તસ્યાં વસન્તિ મનુજૈઃ સહ દૈતેયદાનવાઃ ॥

તથૈવ દેવગન્ધર્વા યક્ષકિંપુરુષાદયઃ
વર્ણાસ્ તત્રાપિ ચત્વારો નિજાનુષ્ઠાનતત્પરાઃ ॥

દમિનઃ શુષ્મિણઃ સ્નેહા માન્દહાશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચાનુક્રમોદિતાઃ ॥

યથોક્તકર્મકર્તૃત્વાત્ સ્વાધિકારક્ષયાય તે
તત્ર તે તુ કુશદ્વીપે બ્રહ્મરૂપં જનાર્દનમ્ ॥

યજન્તઃ ક્ષપયન્ત્ય્ ઉગ્રમ્ અધિકારફલપ્રદમ્
વિદ્રુમો હેમશૈલશ્ ચ દ્યુતિમાન્ પુષ્ટિમાંસ્ તથા ॥

કુશેશયો હરિશ્ ચૈવ સપ્તમો મન્દરાચલઃ
વર્ષાચલાસ્ તુ સપ્તૈતે દ્વીપે તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ ॥

નદ્યશ્ ચ સપ્ત તાસાં તુ વક્ષ્યે નામાન્ય્ અનુક્રમાત્
ધૂતપાપા શિવા ચૈવ પવિત્રા સંમતિસ્ તથા ॥

વિદ્યુદ્ અમ્ભો મહી ચાન્યા સર્વપાપહરાસ્ ત્વ્ ઇમાઃ
અન્યાઃ સહસ્રશસ્ તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યસ્ તથાચલાઃ ॥

કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બઃ સંજ્ઞયા તસ્ય તત્ સ્મૃતમ્
તત્પ્રમાણેન સ દ્વીપો ઘૃતોદેન સમાવૃતઃ ॥

ઘૃતોદશ્ ચ સમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ
ક્રૌઞ્ચદ્વીપો મુનિશ્રેષ્ઠાઃ શ્રૂયતાં ચાપરો મહાન્ ॥

કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણો યસ્ય વિસ્તરઃ
ક્રૌઞ્ચદ્વીપે દ્યુતિમતઃ પુત્રાઃ સપ્ત મહાત્મનઃ ॥

તન્નામાનિ ચ વર્ષાણિ તેષાં ચક્રે મહામનાઃ
કુશગો મન્દગશ્ ચોષ્ણઃ પીવરો ઽથાન્ધકારકઃ ॥

મુનિશ્ ચ દુન્દુભિશ્ ચૈવ સપ્તૈતે તત્સુતા દ્વિજાઃ
તત્રાપિ દેવગન્ધર્વ સેવિતાઃ સુમનોરમાઃ ॥

વર્ષાચલા મુનિશ્રેષ્ઠાસ્ તેષાં નામાનિ ભો દ્વિજાઃ
ક્રૌઞ્ચશ્ ચ વામનશ્ ચૈવ તૃતીયશ્ ચાન્ધકારકઃ ॥

દેવવ્રતો ધમશ્ ચૈવ તથાન્યઃ પુણ્ડરીકવાન્
દુન્દુભિશ્ ચ મહાશૈલો દ્વિગુણાસ્ તે પરસ્પરમ્ ॥

દ્વીપાદ્ દ્વીપેષુ યે શૈલાસ્ તથા દ્વીપાનિ તે તથા
વર્ષેષ્વ્ એતેષુ રમ્યેષુ વર્ષશૈલવરેષુ ચ ॥

નિવસન્તિ નિરાતઙ્કાઃ સહ દેવગણૈઃ પ્રજાઃ
પુષ્કલા પુષ્કરા ધન્યાસ્ તે ખ્યાતાશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચાનુક્રમોદિતાઃ
તત્ર નદ્યો મુનિશ્રેષ્ઠા યાઃ પિબન્તિ તુ તે સદા ॥

સપ્ત પ્રધાનાઃ શતશસ્ તથાન્યાઃ ક્ષુદ્રનિમ્નગાઃ
ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સંધ્યા રાત્રિર્ મનોજવા ॥

ખ્યાતિશ્ ચ પુણ્ડરીકા ચ સપ્તૈતા વર્ષનિમ્નગાઃ
તત્રાપિ વર્ણૈર્ ભગવાન્ પુષ્કરાદ્યૈર્ જનાર્દનઃ ॥

ધ્યાનયોગૈ રુદ્રરૂપ ઈજ્યતે યજ્ઞસંનિધૌ
ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન તુ ॥

આવૃતઃ સર્વતઃ ક્રૌઞ્ચ દ્વીપતુલ્યેન માનતઃ
દધિમણ્ડોદકશ્ ચાપિ શાકદ્વીપેન સંવૃતઃ ॥

ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તાર દ્વિગુણેન દ્વિજોત્તમાઃ
શાકદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ ભવ્યસ્ય સુમહાત્મનઃ ॥

સપ્તૈવ તનયાસ્ તેષાં દદૌ વર્ષાણિ સપ્ત સઃ
જલદશ્ ચ કુમારશ્ ચ સુકુમારો મનીરકઃ ॥

કુસમોદશ્ ચ મોદાકિઃ સપ્તમશ્ ચ મહાદ્રુમઃ
તત્સંજ્ઞાન્ય્ એવ તત્રાપિ સપ્ત વર્ષાણ્ય્ અનુક્રમાત્ ॥

તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વર્ષવિચ્છેદકારકાઃ
પૂર્વસ્ તત્રોદયગિરિર્ જલધારસ્ તથાપરઃ ॥

તથા રૈવતકઃ શ્યામસ્ તથૈવામ્ભોગિરિર્ દ્વિજાઃ
આસ્તિકેયસ્ તથા રમ્યઃ કેસરી પર્વતોત્તમઃ ॥

શાકશ્ ચાત્ર મહાવૃક્ષઃ સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતઃ
યત્પત્ત્રવાતસંસ્પર્શાદ્ આહ્લાદો જાયતે પરઃ ॥

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ
નિવસન્તિ મહાત્માનો નિરાતઙ્કા નિરામયાઃ ॥

નદ્યશ્ ચાત્ર મહાપુણ્યાઃ સર્વપાપભયાપહાઃ
સુકુમારી કુમારી ચ નલિની રેણુકા ચ યા ॥

ઇક્ષુશ્ ચ ધેનુકા ચૈવ ગભસ્તી સપ્તમી તથા
અન્યાસ્ ત્વ્ અયુતશસ્ તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યો દ્વિજોત્તમાઃ ॥

મહીધરાસ્ તથા સન્તિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
તાઃ પિબન્તિ મુદા યુક્તા જલદાદિષુ યે સ્થિતાઃ ॥

વર્ષેષુ યે જનપદાશ્ ચતુર્થાર્થસમન્વિતાઃ
નદ્યશ્ ચાત્ર મહાપુણ્યાઃ સ્વર્ગાદ્ અભ્યેત્ય મેદિનીમ્ ॥

ધર્મહાનિર્ ન તેષ્વ્ અસ્તિ ન સંહર્ષો ન શુક્ તથા
મર્યાદાવ્યુત્ક્રમશ્ ચાપિ તેષુ દેશેષુ સપ્તસુ ॥

મગાશ્ ચ માગધાશ્ ચૈવ માનસા મન્દગાસ્ તથા
મગા બ્રાહ્મણભૂયિષ્ઠા માગધાઃ ક્ષત્રિયાસ્ તુ તે ॥

વૈશ્યાસ્ તુ માનસાસ્ તેષાં શૂદ્રા જ્ઞેયાસ્ તુ મન્દગાઃ
શાકદ્વીપે સ્થિતૈર્ વિષ્ણુઃ સૂર્યરૂપધરો હરિઃ ॥

યથોક્તૈર્ ઇજ્યતે સમ્યક્ કર્મભિર્ નિયતાત્મભિઃ
શાકદ્વીપસ્ તતો વિપ્રાઃ ક્ષીરોદેન સમન્તતઃ ॥

શાકદ્વીપપ્રમાણેન વલયેનેવ વેષ્ટિતઃ
ક્ષીરાબ્ધિઃ સર્વતો વિપ્રાઃ પુષ્કરાખ્યેન વેષ્ટિતઃ ॥

દ્વીપેન શાકદ્વીપાત્ તુ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ
પુષ્કરે સવનસ્યાપિ મહાવીતો ઽભવત્ સુતઃ ॥

ધાતકિશ્ ચ તયોસ્ તદ્વદ્ દ્વે વર્ષે નામસંજ્ઞિતે
મહાવીતં તથૈવાન્યદ્ ધાતકીખણ્ડસંજ્ઞિતમ્ ॥

એકશ્ ચાત્ર મહાભાગાઃ પ્રખ્યાતો વર્ષપર્વતઃ
માનસોત્તરસંજ્ઞો વૈ મધ્યતો વલયાકૃતિઃ ॥

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદ્ ઉચ્છ્રિતઃ
તાવદ્ એવ ચ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ ॥

પુષ્કરદ્વીપવલયં મધ્યેન વિભજન્ન્ ઇવ
સ્થિતો ઽસૌ તેન વિચ્છિન્નં જાતં વર્ષદ્વયં હિ તત્ ॥

વલયાકારમ્ એકૈકં તયોર્ મધ્યે મહાગિરિઃ
દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જીવન્તિ માનવાઃ ॥

નિરામયા વિશોકાશ્ ચ રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ
અધમોત્તમૌ ન તેષ્વ્ આસ્તાં ન વધ્યવધકૌ દ્વિજાઃ ॥

નેર્ષ્યાસૂયા ભયં રોષો દોષો લોભાદિકં ન ચ
મહાવીતં બહિર્ વર્ષં ધાતકીખણ્ડમ્ અન્તતઃ ॥

માનસોત્તરશૈલસ્ય દેવદૈત્યાદિસેવિતમ્
સત્યાનૃતે ન તત્રાસ્તાં દ્વીપે પુષ્કરસંજ્ઞિતે ॥

ન તત્ર નદ્યઃ શૈલા વા દ્વીપે વર્ષદ્વયાન્વિતે
તુલ્યવેષાસ્ તુ મનુજા દેવૈસ્ તત્રૈકરૂપિણઃ ॥

વર્ણાશ્રમાચારહીનં ધર્માહરણવર્જિતમ્
ત્રયીવાર્ત્તાદણ્ડનીતિ શુશ્રૂષારહિતં ચ તત્ ॥

વર્ષદ્વયં તતો વિપ્રા ભૌમસ્વર્ગો ઽયમ્ ઉત્તમઃ
સર્વસ્ય સુખદઃ કાલો જરારોગવિવર્જિતઃ ॥

પુષ્કરે ધાતકીખણ્ડે મહાવીતે ચ વૈ દ્વિજાઃ
ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે બ્રહ્મણઃ સ્થાનમ્ ઉત્તમમ્ ॥

તસ્મિન્ નિવસતિ બ્રહ્મા પૂજ્યમાનઃ સુરાસુરૈઃ
સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવેષ્ટિતઃ ॥

સમેન પુષ્કરસ્યૈવ વિસ્તારાન્ મણ્ડલાત્ તથા
એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્ તુ સપ્ત સપ્તભિર્ આવૃતાઃ ॥

દ્વીપશ્ ચૈવ સમુદ્રશ્ ચ સમાનૌ દ્વિગુણૌ પરૌ
પયાંસિ સર્વદા સર્વ સમુદ્રેષુ સમાનિ વૈ ॥

ન્યૂનાતિરિક્તતા તેષાં કદાચિન્ નૈવ જાયતે
સ્થાલીસ્થમ્ અગ્નિસંયોગાદ્ ઉદ્રેકિ સલિલં યથા ॥

તથેન્દુવૃદ્ધૌ સલિલમ્ અમ્ભોધૌ મુનિસત્તમાઃ
અન્યૂનાનતિરિક્તાશ્ ચ વર્ધન્ત્ય્ આપો હ્રસન્તિ ચ ॥

ઉદયાસ્તમને ત્વ્ ઇન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ
દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ અઙ્ગુલાનાં શતાનિ ચ ॥

અપાં વૃદ્ધિક્ષયૌ દૃષ્ટૌ સામુદ્રીણાં દ્વિજોત્તમાઃ
ભોજનં પુષ્કરદ્વીપે તત્ર સ્વયમ્ ઉપસ્થિતમ્ ॥

ભુઞ્જન્તિ ષડ્રસં વિપ્રાઃ પ્રજાઃ સર્વાઃ સદૈવ હિ
સ્વાદૂદકસ્ય પરિતો દૃશ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ ॥

દ્વિગુણા કાઞ્ચની ભૂમિઃ સર્વજન્તુવિવર્જિતા
લોકાલોકસ્ તતઃ શૈલો યોજનાયુતવિસ્તૃતઃ ॥

ઉચ્છ્રયેણાપિ તાવન્તિ સહસ્રાણ્ય્ આવલોહિ સઃ
તતસ્ તમઃ સમાવૃત્ય તં શૈલં સર્વતઃ સ્થિતમ્ ॥

તમશ્ ચાણ્ડકટાહેન સમન્તાત્ પરિવેષ્ટિતમ્
પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તારા સેયમ્ ઉર્વી દ્વિજોત્તમાઃ ॥

સહૈવાણ્ડકટાહેન સદ્વીપા સમહીધરા
સેયં ધાત્રી વિધાત્રી ચ સર્વભૂતગુણાધિકા
આધારભૂતા જગતાં સર્વેષાં સા દ્વિજોત્તમાઃ ॥