Brahma Purana · Chapter 175

tridaivatyāṃ sureśāna gaṅgāṃ brūṣe sureśvara
brāhmaṇenāhṛtāṃ puṇyāṃ jagataḥ pāvanīṃ śubhām //

ādimadhyāvasāne ca ubhayos tīrayor api
yā vyāptā viṣṇuneśena tvayā ca surasattama
punaḥ saṃkṣepato brūhi na me tṛptiḥ prajāyate //

kamaṇḍalusthitā pūrvaṃ tato viṣṇupadānugā
maheśvarajaṭājūṭe sthitā saiva namaskṛtā //

brahmatejaḥprabhāveṇa śivam ārādhya yatnataḥ
tataḥ prāptā giriṃ puṇyaṃ tataḥ pūrvārṇavaṃ prati //

āgatya saṃgatā devī sarvatīrthamayī nṛṇām
īpsitānāṃ tathā dātrī prabhāvo 'syā viśiṣyate //

etasyā nādhikaṃ manye kiṃcit tīrthaṃ jagattraye
asyāś caiva prabhāveṇa bhāvyaṃ yac ca manaḥsthitam //

adyāpy asyā hi māhātmyaṃ vaktuṃ kaiścin na śakyate
bhaktito vakṣyate nityaṃ yā brahma paramārthataḥ //

tasyāḥ parataraṃ tīrthaṃ na syād iti matir mama
anyatīrthena sādharmyaṃ na yujyeta kathaṃcana //

śrutvā madvākyapīyūṣair gaṅgāyā guṇakīrtanam
sarveṣāṃ na matiḥ kasmāt tatraivoparatiṃ gatā
iti bhāti vicitraṃ me mune khalu jagattraye //

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ tvaṃ vettā copadeśakaḥ
chandāṃsi sarahasyāni purāṇasmṛtayo 'pi ca //

dharmaśāstrāṇi yac cānyat tava vākye pratiṣṭhitam
tīrthānām atha dānānāṃ yajñānāṃ tapasāṃ tathā //

devatāmantrasevānām adhikaṃ kiṃ vada prabho
yad brūṣe bhagavan bhaktyā tathā bhāvyaṃ na cānyathā //

etaṃ me saṃśayaṃ brahman vākyāt tvaṃ chettum arhasi
iṣṭaṃ manogataṃ śrutvā tasmād vismayam āgataḥ //

śṛṇu nārada vakṣyāmi rahasyaṃ dharmam uttamam
caturvidhāni tīrthāni tāvanty eva yugāni ca //

guṇās trayaś ca puruṣās trayo devāḥ sanātanāḥ
vedāś ca smṛtibhir yuktāś catvāras te prakīrtitāḥ //

puruṣārthāś ca catvāro vāṇī cāpi caturvidhā
guṇā hy api tu catvāraḥ samatveneti nārada //

sarvatra dharmaḥ sāmānyo yato dharmaḥ sanātanaḥ
sādhyasādhanabhāvena sa eva bahudhā mataḥ //

tasyāśrayaś ca dvividho deśaḥ kālaś ca sarvadā
kālāśrayaś ca yo dharmo hīyate vardhate sadā //

yugānām anurūpeṇa pādaḥ pādo 'sya hīyate
dharmasyeti mahāprājña deśāpekṣā tathobhayam //

kālena cāśrito dharmo deśe nityaṃ pratiṣṭhitaḥ
yugeṣu kṣīyamāṇeṣu na deśeṣu sa hīyate //

ubhayatra vihīne ca dharmasya syād abhāvatā
tasmād deśāśrito dharmaś catuṣpāt supratiṣṭhitaḥ //

sa cāpi dharmo deśeṣu tīrtharūpeṇa tiṣṭhati
kṛte deśaṃ ca kālaṃ ca dharmo 'vaṣṭabhya tiṣṭhati //

tretāyāṃ pādahīnena sa tu pādaḥ pradeśataḥ
dvāpare cārdhataḥ kāle dharmo deśe samāsthitaḥ //

kalau pādena caikena dharmaś calati saṃkaṭam
evaṃvidhaṃ tu yo dharmaṃ vetti tasya na hīyate //

yugānām anubhāvena jātibhedāś ca saṃsthitāḥ
guṇebhyo guṇakartṛbhyo vicitrā dharmasaṃsthitiḥ //

guṇānām anubhāvena udbhavābhibhavau tathā
tīrthānām api varṇānāṃ vedānāṃ svargamokṣayoḥ //

tādṛgrūpapravṛttyā tu tad eva ca viśiṣyate
kālo 'bhivyañjakaḥ prokto deśo 'bhivyaṅgya ucyate //

yadā yadā abhivyaktiṃ kālo dhatte tadā tadā
tad eva vyañjanaṃ brahmaṃs tasmān nāsty atra saṃśayaḥ //

yugānurūpā mūrtiḥ syād devānāṃ vaidikī tathā
karmaṇām api tīrthānāṃ jātīnām āśramasya tu //

tridaivatyaṃ satyayuge tīrthaṃ lokeṣu pūjyate
dvidaivatyaṃ yuge 'nyasmin dvāpare caikadaivikam //

kalau na kiṃcid vijñeyam athānyad api tac chṛṇu
daivaṃ kṛtayuge tīrthaṃ tretāyām āsuraṃ viduḥ //

ārṣaṃ ca dvāpare proktaṃ kalau mānuṣam ucyate
athānyad api vakṣyāmi śṛṇu nārada kāraṇam //

gautamyāṃ yat tvayā pṛṣṭaṃ tat te vakṣyāmi vistarāt
yadā ceyaṃ haraśiraḥ prāptā gaṅgā mahāmune //

tadā prabhṛti sā gaṅgā śaṃbhoḥ priyatarābhavat
tad devasya mataṃ jñātvā gajavaktram uvāca sā //

umā lokatrayeśānā mātā ca jagato hitā
śāntā śrutir iti khyātā bhuktimuktipradāyinī //

tan mātur vacanaṃ śrutvā gajavaktro 'bhyabhāṣata //

kiṃ kṛtyaṃ śādhi māṃ mātas tatkartāham asaṃśayam //

umā sutam uvācedaṃ maheśvarajaṭāsthitā
tvayāvatāryatāṃ gaṅgā satyam īśapriyā satī //

punaś ceśas tatra citram adhyāste sarvadā suta
śivo yatra surās tatra tatra vedāḥ sanātanāḥ //

tatraiva ṛṣayaḥ sarve manuṣyāḥ pitaras tathā
tasmān nivartayeśānaṃ devadevaṃ maheśvaram //

tasyā nivartite deve gaṅgāyāḥ sarva eva hi
nivṛttās te bhaviṣyanti śṛṇu cedaṃ vaco mama
nivartaya tatas tasyāḥ sarvabhāvena śaṃkaram //

mātus tad vacanaṃ śrutvā punar āha gaṇeśvaraḥ //

naiva śakyaḥ śivo devo mayā tasyā nivartitum
anivṛtte śive tasyā devā api nivartitum //

na śakyā jagatāṃ mātar athānyac cāpi kāraṇam
gaṅgāvatāritā pūrvaṃ gautamena mahātmanā //

ṛṣiṇā lokapūjyena trailokyahitakāriṇā
sāmopāyena tadvākyāt pūjyena brahmatejasā //

ārādhayitvā deveśaṃ tapobhiḥ stutibhir bhavam
tuṣṭena śaṃkareṇedam ukto 'sau gautamas tadā //

varān varaya puṇyāṃś ca priyāṃś ca manasepsitān
yad yad icchasi tat sarvaṃ dātā te 'dya mahāmate //

evam uktaḥ śivenāsau gautamo mayi śṛṇvati
idam eva tadovāca sajaṭāṃ dehi śaṃkara
gaṅgāṃ me yācate puṇyāṃ kim anyena vareṇa me //

punaḥ provāca taṃ śaṃbhuḥ sarvalokopakārakaḥ //

uktaṃ na cātmanaḥ kiṃcit tasmād yācasva duṣkaram //

gautamo 'dīnasattvas taṃ bhavam āha kṛtāñjaliḥ //

etad eva ca sarveṣāṃ duṣkaraṃ tava darśanam
mayā tad adya saṃprāptaṃ kṛpayā tava śaṃkara //

smaraṇād eva te padbhyāṃ kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ
bhavanti kiṃ punaḥ sākṣāt tvayi dṛṣṭe maheśvare //

evam ukte gautamena bhavo harṣasamanvitaḥ
trayāṇām upakārārthaṃ lokānāṃ yācitaṃ tvayā //

na cātmano mahābuddhe yācety āha śivo dvijam
evaṃ proktaḥ punar vipro dhyātvā prāha śivaṃ tathā //

vinītavad adīnātmā śivabhaktisamanvitaḥ
sarvalokopakārāya punar yācitavān idam
śṛṇvatsu lokapāleṣu jagādedaṃ sa gautamaḥ //

yāvat sāgaragā devī nisṛṣṭā brahmaṇo gireḥ
sarvatra sarvadā tasyāṃ sthātavyaṃ vṛṣabhadhvaja //

phalepsūnāṃ phalaṃ dātā tvam eva jagataḥ prabho
tīrthāny anyāni deveśa kvāpi kvāpi śubhāni ca //

yatra te saṃnidhir nityaṃ tad eva śubhadaṃ viduḥ
yatra gaṅgā tvayā dattā jaṭāmukuṭasaṃsthitā
sarvatra tava sāṃnidhyāt sarvatīrthāni śaṃkara //

tad gautamavacaḥ śrutvā punar harṣāc chivo 'bravīt //

yatra kvāpi ca yat kiṃcid yo vā bhavati bhaktitaḥ
yātrāṃ snānam atho dānaṃ pitṝṇāṃ vāpi tarpaṇam //

śravaṇaṃ paṭhanaṃ vāpi smaraṇaṃ vāpi gautama
yaḥ karoti naro bhaktyā godāvaryā yatavrataḥ //

saptadvīpavatī pṛthvī saśailavanakānanā
saratnā sauṣadhī ramyā sārṇavā dharmabhūṣitā //

dattvā bhavati yo dharmaḥ sa bhaved gautamīsmṛteḥ
evaṃvidhā ilā vipra godānād yābhidhīyate //

candrasūryagrahe kāle matsāṃnidhye yatavrataḥ
bhūbhṛte viṣṇave bhaktyā sarvakālaṃ kṛtā sudhīḥ //

gāḥ sundarāḥ savatsāś ca saṃgame lokaviśrute
yo dadāti dvijaśreṣṭha tatra yat puṇyam āpnuyāt //

tasmād varaṃ puṇyam eti snānadānādinā naraḥ
gautamyāṃ viśvavandyāyāṃ mahānadyāṃ tu bhaktitaḥ //

tasmād godāvarī gaṅgā tvayā nītā bhaviṣyati
sarvapāpakṣayakarī sarvābhīṣṭapradāyinī //

etac chrutaṃ mayā mātar vadato gautamaṃ śivāt
etasmāt kāraṇāc chaṃbhur gaṅgāyāṃ niyataḥ sthitaḥ //

ko nivartayituṃ śaktas tam amba karuṇodadhim
athāpi mātar etat syān mānuṣā vighnapāśakaiḥ //

vinibaddhā na gacchanti godām apy antikasthitām
na namanti śivaṃ devaṃ na smaranti stuvanti na //

tathā mātaḥ kariṣyāmi tava saṃtoṣahetave
saṃniroddhum atho kleśas tava vākyaṃ kṣamasva me //

tataḥ prabhṛti vighneśo mānuṣān prati kiṃcana
vighnam ācarate yas tu tam upāsya pravartate //

atho vighnam anādṛtya gautamīṃ yāti bhaktitaḥ
sa kṛtārtho bhavel loke na kṛtyam avaśiṣyate //

vighnāny anekāni bhavanti gehān nirgantukāmasya narādhamasya
nidhāya tanmūrdhni padaṃ prayāti gaṅgāṃ na kiṃ tena phalaṃ pralabdham

asyāḥ prabhāvaṃ ko brūyād api sākṣāt sadāśivaḥ
saṃkṣepeṇa mayā proktam itihāsapadānugam //

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ sādhanaṃ yac carācare
tad atra vidyate sarvam itihāse savistare //

vedoditaṃ śrutisakalarahasyam uktaṃ satkāraṇaṃ samabhidhānam idaṃ sadaiva
samyak ca dṛṣṭaṃ jagatāṃ hitāya proktaṃ purāṇaṃ bahudharmayuktam

asya ślokaṃ padaṃ vāpi bhaktitaḥ śṛṇuyāt paṭhet
gaṅgā gaṅgeti vā vākyaṃ sa tu puṇyam avāpnuyāt //

kalikalaṅkavināśanadakṣam idaṃ sakalasiddhikaraṃ śubhadaṃ śivam
jagati pūjyam abhīṣṭaphalapradaṃ gāṅgam etad udīritam uttamam

sādhu gautama bhadraṃ te ko 'nyo 'sti sadṛśas tvayā
ya enāṃ gautamīṃ gaṅgāṃ daṇḍakāraṇyam āpnuyāt //

gaṅgā gaṅgeti yo brūyād yojanānāṃ śatair api
mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati //

tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭī ca tīrthāni bhuvanatraye
tāni snātuṃ samāyānti gaṅgāyāṃ siṃhage gurau //

ṣaṣṭir varṣasahasrāṇi bhāgīrathyavagāhanam
sakṛd godāvarīsnānaṃ siṃhayukte bṛhaspatau //

iyaṃ tu gautamī putra yatra kvāpi mamājñayā
sarveṣāṃ sarvadā nṝṇāṃ snānān muktiṃ pradāsyati //

aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca
kṛtvā yat phalam āpnoti tad asya śravaṇād bhavet //

yasyaitat tiṣṭhati gṛhe purāṇaṃ brahmaṇoditam
na bhayaṃ vidyate tasya kalikālasya nārada //

yasya kasyāpi nākhyeyaṃ purāṇam idam uttamam
śraddadhānāya śāntāya vaiṣṇavāya mahātmane //

idaṃ kīrtyaṃ bhuktimukti dāyakaṃ pāpanāśakam
etacchravaṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhaven naraḥ //

likhitvā pustakam idaṃ brāhmaṇāya prayacchati
sarvapāpavinirmuktaḥ punar garbhaṃ na saṃviśet //