બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 175

ત્રિદૈવત્યાં સુરેશાન ગઙ્ગાં બ્રૂષે સુરેશ્વર
બ્રાહ્મણેનાહૃતાં પુણ્યાં જગતઃ પાવનીં શુભામ્ ॥

આદિમધ્યાવસાને ચ ઉભયોસ્ તીરયોર્ અપિ
યા વ્યાપ્તા વિષ્ણુનેશેન ત્વયા ચ સુરસત્તમ
પુનઃ સંક્ષેપતો બ્રૂહિ ન મે તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે ॥

કમણ્ડલુસ્થિતા પૂર્વં તતો વિષ્ણુપદાનુગા
મહેશ્વરજટાજૂટે સ્થિતા સૈવ નમસ્કૃતા ॥

બ્રહ્મતેજઃપ્રભાવેણ શિવમ્ આરાધ્ય યત્નતઃ
તતઃ પ્રાપ્તા ગિરિં પુણ્યં તતઃ પૂર્વાર્ણવં પ્રતિ ॥

આગત્ય સંગતા દેવી સર્વતીર્થમયી નૃણામ્
ઈપ્સિતાનાં તથા દાત્રી પ્રભાવો ઽસ્યા વિશિષ્યતે ॥

એતસ્યા નાધિકં મન્યે કિંચિત્ તીર્થં જગત્ત્રયે
અસ્યાશ્ ચૈવ પ્રભાવેણ ભાવ્યં યચ્ ચ મનઃસ્થિતમ્ ॥

અદ્યાપ્ય્ અસ્યા હિ માહાત્મ્યં વક્તું કૈશ્ચિન્ ન શક્યતે
ભક્તિતો વક્ષ્યતે નિત્યં યા બ્રહ્મ પરમાર્થતઃ ॥

તસ્યાઃ પરતરં તીર્થં ન સ્યાદ્ ઇતિ મતિર્ મમ
અન્યતીર્થેન સાધર્મ્યં ન યુજ્યેત કથંચન ॥

શ્રુત્વા મદ્વાક્યપીયૂષૈર્ ગઙ્ગાયા ગુણકીર્તનમ્
સર્વેષાં ન મતિઃ કસ્માત્ તત્રૈવોપરતિં ગતા
ઇતિ ભાતિ વિચિત્રં મે મુને ખલુ જગત્ત્રયે ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં ત્વં વેત્તા ચોપદેશકઃ
છન્દાંસિ સરહસ્યાનિ પુરાણસ્મૃતયો ઽપિ ચ ॥

ધર્મશાસ્ત્રાણિ યચ્ ચાન્યત્ તવ વાક્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્
તીર્થાનામ્ અથ દાનાનાં યજ્ઞાનાં તપસાં તથા ॥

દેવતામન્ત્રસેવાનામ્ અધિકં કિં વદ પ્રભો
યદ્ બ્રૂષે ભગવન્ ભક્ત્યા તથા ભાવ્યં ન ચાન્યથા ॥

એતં મે સંશયં બ્રહ્મન્ વાક્યાત્ ત્વં છેત્તુમ્ અર્હસિ
ઇષ્ટં મનોગતં શ્રુત્વા તસ્માદ્ વિસ્મયમ્ આગતઃ ॥

શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ રહસ્યં ધર્મમ્ ઉત્તમમ્
ચતુર્વિધાનિ તીર્થાનિ તાવન્ત્ય્ એવ યુગાનિ ચ ॥

ગુણાસ્ ત્રયશ્ ચ પુરુષાસ્ ત્રયો દેવાઃ સનાતનાઃ
વેદાશ્ ચ સ્મૃતિભિર્ યુક્તાશ્ ચત્વારસ્ તે પ્રકીર્તિતાઃ ॥

પુરુષાર્થાશ્ ચ ચત્વારો વાણી ચાપિ ચતુર્વિધા
ગુણા હ્ય્ અપિ તુ ચત્વારઃ સમત્વેનેતિ નારદ ॥

સર્વત્ર ધર્મઃ સામાન્યો યતો ધર્મઃ સનાતનઃ
સાધ્યસાધનભાવેન સ એવ બહુધા મતઃ ॥

તસ્યાશ્રયશ્ ચ દ્વિવિધો દેશઃ કાલશ્ ચ સર્વદા
કાલાશ્રયશ્ ચ યો ધર્મો હીયતે વર્ધતે સદા ॥

યુગાનામ્ અનુરૂપેણ પાદઃ પાદો ઽસ્ય હીયતે
ધર્મસ્યેતિ મહાપ્રાજ્ઞ દેશાપેક્ષા તથોભયમ્ ॥

કાલેન ચાશ્રિતો ધર્મો દેશે નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતઃ
યુગેષુ ક્ષીયમાણેષુ ન દેશેષુ સ હીયતે ॥

ઉભયત્ર વિહીને ચ ધર્મસ્ય સ્યાદ્ અભાવતા
તસ્માદ્ દેશાશ્રિતો ધર્મશ્ ચતુષ્પાત્ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

સ ચાપિ ધર્મો દેશેષુ તીર્થરૂપેણ તિષ્ઠતિ
કૃતે દેશં ચ કાલં ચ ધર્મો ઽવષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ ॥

ત્રેતાયાં પાદહીનેન સ તુ પાદઃ પ્રદેશતઃ
દ્વાપરે ચાર્ધતઃ કાલે ધર્મો દેશે સમાસ્થિતઃ ॥

કલૌ પાદેન ચૈકેન ધર્મશ્ ચલતિ સંકટમ્
એવંવિધં તુ યો ધર્મં વેત્તિ તસ્ય ન હીયતે ॥

યુગાનામ્ અનુભાવેન જાતિભેદાશ્ ચ સંસ્થિતાઃ
ગુણેભ્યો ગુણકર્તૃભ્યો વિચિત્રા ધર્મસંસ્થિતિઃ ॥

ગુણાનામ્ અનુભાવેન ઉદ્ભવાભિભવૌ તથા
તીર્થાનામ્ અપિ વર્ણાનાં વેદાનાં સ્વર્ગમોક્ષયોઃ ॥

તાદૃગ્રૂપપ્રવૃત્ત્યા તુ તદ્ એવ ચ વિશિષ્યતે
કાલો ઽભિવ્યઞ્જકઃ પ્રોક્તો દેશો ઽભિવ્યઙ્ગ્ય ઉચ્યતે ॥

યદા યદા અભિવ્યક્તિં કાલો ધત્તે તદા તદા
તદ્ એવ વ્યઞ્જનં બ્રહ્મંસ્ તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ ॥

યુગાનુરૂપા મૂર્તિઃ સ્યાદ્ દેવાનાં વૈદિકી તથા
કર્મણામ્ અપિ તીર્થાનાં જાતીનામ્ આશ્રમસ્ય તુ ॥

ત્રિદૈવત્યં સત્યયુગે તીર્થં લોકેષુ પૂજ્યતે
દ્વિદૈવત્યં યુગે ઽન્યસ્મિન્ દ્વાપરે ચૈકદૈવિકમ્ ॥

કલૌ ન કિંચિદ્ વિજ્ઞેયમ્ અથાન્યદ્ અપિ તચ્ છૃણુ
દૈવં કૃતયુગે તીર્થં ત્રેતાયામ્ આસુરં વિદુઃ ॥

આર્ષં ચ દ્વાપરે પ્રોક્તં કલૌ માનુષમ્ ઉચ્યતે
અથાન્યદ્ અપિ વક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ કારણમ્ ॥

ગૌતમ્યાં યત્ ત્વયા પૃષ્ટં તત્ તે વક્ષ્યામિ વિસ્તરાત્
યદા ચેયં હરશિરઃ પ્રાપ્તા ગઙ્ગા મહામુને ॥

તદા પ્રભૃતિ સા ગઙ્ગા શંભોઃ પ્રિયતરાભવત્
તદ્ દેવસ્ય મતં જ્ઞાત્વા ગજવક્ત્રમ્ ઉવાચ સા ॥

ઉમા લોકત્રયેશાના માતા ચ જગતો હિતા
શાન્તા શ્રુતિર્ ઇતિ ખ્યાતા ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિની ॥

તન્ માતુર્ વચનં શ્રુત્વા ગજવક્ત્રો ઽભ્યભાષત ॥

કિં કૃત્યં શાધિ માં માતસ્ તત્કર્તાહમ્ અસંશયમ્ ॥

ઉમા સુતમ્ ઉવાચેદં મહેશ્વરજટાસ્થિતા
ત્વયાવતાર્યતાં ગઙ્ગા સત્યમ્ ઈશપ્રિયા સતી ॥

પુનશ્ ચેશસ્ તત્ર ચિત્રમ્ અધ્યાસ્તે સર્વદા સુત
શિવો યત્ર સુરાસ્ તત્ર તત્ર વેદાઃ સનાતનાઃ ॥

તત્રૈવ ઋષયઃ સર્વે મનુષ્યાઃ પિતરસ્ તથા
તસ્માન્ નિવર્તયેશાનં દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ॥

તસ્યા નિવર્તિતે દેવે ગઙ્ગાયાઃ સર્વ એવ હિ
નિવૃત્તાસ્ તે ભવિષ્યન્તિ શૃણુ ચેદં વચો મમ
નિવર્તય તતસ્ તસ્યાઃ સર્વભાવેન શંકરમ્ ॥

માતુસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા પુનર્ આહ ગણેશ્વરઃ ॥

નૈવ શક્યઃ શિવો દેવો મયા તસ્યા નિવર્તિતુમ્
અનિવૃત્તે શિવે તસ્યા દેવા અપિ નિવર્તિતુમ્ ॥

ન શક્યા જગતાં માતર્ અથાન્યચ્ ચાપિ કારણમ્
ગઙ્ગાવતારિતા પૂર્વં ગૌતમેન મહાત્મના ॥

ઋષિણા લોકપૂજ્યેન ત્રૈલોક્યહિતકારિણા
સામોપાયેન તદ્વાક્યાત્ પૂજ્યેન બ્રહ્મતેજસા ॥

આરાધયિત્વા દેવેશં તપોભિઃ સ્તુતિભિર્ ભવમ્
તુષ્ટેન શંકરેણેદમ્ ઉક્તો ઽસૌ ગૌતમસ્ તદા ॥

વરાન્ વરય પુણ્યાંશ્ ચ પ્રિયાંશ્ ચ મનસેપ્સિતાન્
યદ્ યદ્ ઇચ્છસિ તત્ સર્વં દાતા તે ઽદ્ય મહામતે ॥

એવમ્ ઉક્તઃ શિવેનાસૌ ગૌતમો મયિ શૃણ્વતિ
ઇદમ્ એવ તદોવાચ સજટાં દેહિ શંકર
ગઙ્ગાં મે યાચતે પુણ્યાં કિમ્ અન્યેન વરેણ મે ॥

પુનઃ પ્રોવાચ તં શંભુઃ સર્વલોકોપકારકઃ ॥

ઉક્તં ન ચાત્મનઃ કિંચિત્ તસ્માદ્ યાચસ્વ દુષ્કરમ્ ॥

ગૌતમો ઽદીનસત્ત્વસ્ તં ભવમ્ આહ કૃતાઞ્જલિઃ ॥

એતદ્ એવ ચ સર્વેષાં દુષ્કરં તવ દર્શનમ્
મયા તદ્ અદ્ય સંપ્રાપ્તં કૃપયા તવ શંકર ॥

સ્મરણાદ્ એવ તે પદ્ભ્યાં કૃતકૃત્યા મનીષિણઃ
ભવન્તિ કિં પુનઃ સાક્ષાત્ ત્વયિ દૃષ્ટે મહેશ્વરે ॥

એવમ્ ઉક્તે ગૌતમેન ભવો હર્ષસમન્વિતઃ
ત્રયાણામ્ ઉપકારાર્થં લોકાનાં યાચિતં ત્વયા ॥

ન ચાત્મનો મહાબુદ્ધે યાચેત્ય્ આહ શિવો દ્વિજમ્
એવં પ્રોક્તઃ પુનર્ વિપ્રો ધ્યાત્વા પ્રાહ શિવં તથા ॥

વિનીતવદ્ અદીનાત્મા શિવભક્તિસમન્વિતઃ
સર્વલોકોપકારાય પુનર્ યાચિતવાન્ ઇદમ્
શૃણ્વત્સુ લોકપાલેષુ જગાદેદં સ ગૌતમઃ ॥

યાવત્ સાગરગા દેવી નિસૃષ્ટા બ્રહ્મણો ગિરેઃ
સર્વત્ર સર્વદા તસ્યાં સ્થાતવ્યં વૃષભધ્વજ ॥

ફલેપ્સૂનાં ફલં દાતા ત્વમ્ એવ જગતઃ પ્રભો
તીર્થાન્ય્ અન્યાનિ દેવેશ ક્વાપિ ક્વાપિ શુભાનિ ચ ॥

યત્ર તે સંનિધિર્ નિત્યં તદ્ એવ શુભદં વિદુઃ
યત્ર ગઙ્ગા ત્વયા દત્તા જટામુકુટસંસ્થિતા
સર્વત્ર તવ સાંનિધ્યાત્ સર્વતીર્થાનિ શંકર ॥

તદ્ ગૌતમવચઃ શ્રુત્વા પુનર્ હર્ષાચ્ છિવો ઽબ્રવીત્ ॥

યત્ર ક્વાપિ ચ યત્ કિંચિદ્ યો વા ભવતિ ભક્તિતઃ
યાત્રાં સ્નાનમ્ અથો દાનં પિતૄણાં વાપિ તર્પણમ્ ॥

શ્રવણં પઠનં વાપિ સ્મરણં વાપિ ગૌતમ
યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા ગોદાવર્યા યતવ્રતઃ ॥

સપ્તદ્વીપવતી પૃથ્વી સશૈલવનકાનના
સરત્ના સૌષધી રમ્યા સાર્ણવા ધર્મભૂષિતા ॥

દત્ત્વા ભવતિ યો ધર્મઃ સ ભવેદ્ ગૌતમીસ્મૃતેઃ
એવંવિધા ઇલા વિપ્ર ગોદાનાદ્ યાભિધીયતે ॥

ચન્દ્રસૂર્યગ્રહે કાલે મત્સાંનિધ્યે યતવ્રતઃ
ભૂભૃતે વિષ્ણવે ભક્ત્યા સર્વકાલં કૃતા સુધીઃ ॥

ગાઃ સુન્દરાઃ સવત્સાશ્ ચ સંગમે લોકવિશ્રુતે
યો દદાતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ તત્ર યત્ પુણ્યમ્ આપ્નુયાત્ ॥

તસ્માદ્ વરં પુણ્યમ્ એતિ સ્નાનદાનાદિના નરઃ
ગૌતમ્યાં વિશ્વવન્દ્યાયાં મહાનદ્યાં તુ ભક્તિતઃ ॥

તસ્માદ્ ગોદાવરી ગઙ્ગા ત્વયા નીતા ભવિષ્યતિ
સર્વપાપક્ષયકરી સર્વાભીષ્ટપ્રદાયિની ॥

એતચ્ છ્રુતં મયા માતર્ વદતો ગૌતમં શિવાત્
એતસ્માત્ કારણાચ્ છંભુર્ ગઙ્ગાયાં નિયતઃ સ્થિતઃ ॥

કો નિવર્તયિતું શક્તસ્ તમ્ અમ્બ કરુણોદધિમ્
અથાપિ માતર્ એતત્ સ્યાન્ માનુષા વિઘ્નપાશકૈઃ ॥

વિનિબદ્ધા ન ગચ્છન્તિ ગોદામ્ અપ્ય્ અન્તિકસ્થિતામ્
ન નમન્તિ શિવં દેવં ન સ્મરન્તિ સ્તુવન્તિ ન ॥

તથા માતઃ કરિષ્યામિ તવ સંતોષહેતવે
સંનિરોદ્ધુમ્ અથો ક્લેશસ્ તવ વાક્યં ક્ષમસ્વ મે ॥

તતઃ પ્રભૃતિ વિઘ્નેશો માનુષાન્ પ્રતિ કિંચન
વિઘ્નમ્ આચરતે યસ્ તુ તમ્ ઉપાસ્ય પ્રવર્તતે ॥

અથો વિઘ્નમ્ અનાદૃત્ય ગૌતમીં યાતિ ભક્તિતઃ
સ કૃતાર્થો ભવેલ્ લોકે ન કૃત્યમ્ અવશિષ્યતે ॥

વિઘ્નાન્ય્ અનેકાનિ ભવન્તિ ગેહાન્ નિર્ગન્તુકામસ્ય નરાધમસ્ય
નિધાય તન્મૂર્ધ્નિ પદં પ્રયાતિ ગઙ્ગાં ન કિં તેન ફલં પ્રલબ્ધમ્

અસ્યાઃ પ્રભાવં કો બ્રૂયાદ્ અપિ સાક્ષાત્ સદાશિવઃ
સંક્ષેપેણ મયા પ્રોક્તમ્ ઇતિહાસપદાનુગમ્ ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સાધનં યચ્ ચરાચરે
તદ્ અત્ર વિદ્યતે સર્વમ્ ઇતિહાસે સવિસ્તરે ॥

વેદોદિતં શ્રુતિસકલરહસ્યમ્ ઉક્તં સત્કારણં સમભિધાનમ્ ઇદં સદૈવ
સમ્યક્ ચ દૃષ્ટં જગતાં હિતાય પ્રોક્તં પુરાણં બહુધર્મયુક્તમ્

અસ્ય શ્લોકં પદં વાપિ ભક્તિતઃ શૃણુયાત્ પઠેત્
ગઙ્ગા ગઙ્ગેતિ વા વાક્યં સ તુ પુણ્યમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

કલિકલઙ્કવિનાશનદક્ષમ્ ઇદં સકલસિદ્ધિકરં શુભદં શિવમ્
જગતિ પૂજ્યમ્ અભીષ્ટફલપ્રદં ગાઙ્ગમ્ એતદ્ ઉદીરિતમ્ ઉત્તમમ્

સાધુ ગૌતમ ભદ્રં તે કો ઽન્યો ઽસ્તિ સદૃશસ્ ત્વયા
ય એનાં ગૌતમીં ગઙ્ગાં દણ્ડકારણ્યમ્ આપ્નુયાત્ ॥

ગઙ્ગા ગઙ્ગેતિ યો બ્રૂયાદ્ યોજનાનાં શતૈર્ અપિ
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ ॥

તિસ્રઃ કોટ્યો ઽર્ધકોટી ચ તીર્થાનિ ભુવનત્રયે
તાનિ સ્નાતું સમાયાન્તિ ગઙ્ગાયાં સિંહગે ગુરૌ ॥

ષષ્ટિર્ વર્ષસહસ્રાણિ ભાગીરથ્યવગાહનમ્
સકૃદ્ ગોદાવરીસ્નાનં સિંહયુક્તે બૃહસ્પતૌ ॥

ઇયં તુ ગૌતમી પુત્ર યત્ર ક્વાપિ મમાજ્ઞયા
સર્વેષાં સર્વદા નૄણાં સ્નાનાન્ મુક્તિં પ્રદાસ્યતિ ॥

અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ
કૃત્વા યત્ ફલમ્ આપ્નોતિ તદ્ અસ્ય શ્રવણાદ્ ભવેત્ ॥

યસ્યૈતત્ તિષ્ઠતિ ગૃહે પુરાણં બ્રહ્મણોદિતમ્
ન ભયં વિદ્યતે તસ્ય કલિકાલસ્ય નારદ ॥

યસ્ય કસ્યાપિ નાખ્યેયં પુરાણમ્ ઇદમ્ ઉત્તમમ્
શ્રદ્દધાનાય શાન્તાય વૈષ્ણવાય મહાત્મને ॥

ઇદં કીર્ત્યં ભુક્તિમુક્તિ દાયકં પાપનાશકમ્
એતચ્છ્રવણમાત્રેણ કૃતકૃત્યો ભવેન્ નરઃ ॥

લિખિત્વા પુસ્તકમ્ ઇદં બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છતિ
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પુનર્ ગર્ભં ન સંવિશેત્ ॥