Bodhicaryāvatārapañjikā · Chapter 3
yadāryakāntaṃ vijñapraśastaṃ na bhavati tadabhadrakaṃ garhitam anāryaṃ karmetyucyate / tadadyaprabhṛti jānatā paśyatā buddhipūrvakaṃ saṃcintya punarmayā na kartavyam / āyatyāṃ punarakaraṇasaṃvaramāpatsye ityarthaḥ / etacca triskandhapravartanaprastāve [bodhe, 5.98-99] vyaktīkariṣyate //
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ pāpadeśanā nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ //
3. bodhicittaparigraho nāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ /
adhunā pāpadeśanānantaraṃ puṇyānumodanāmāha-
apāyaduḥkhaviśrāmaṃ sarvasattvaiḥ kṛtaṃ śubham /
anumode pramodena sukhaṃ tiṣṭhantu duḥkhitāḥ
narakādigatau duḥkhamanubhavanto hi pariśrāntāḥ sukṛtavipākamadhigamya pratilabdhasukhā viśrāmyanti kiyatkālam / anumode prasādena iti saṃpraharṣayāmi prasannacittaḥ / anumodanāpi trividhāmanasā kāyena vācā ca / tatra prasannacittaḥ saṃpraharṣayati manasā, kāyena romaharṣaśrupātagātrakampādikamanubhavan, vācā ca saṃprahṛṣṭacetanaḥ tathāvidhāmeva vācamuccārayan, sādhu kṛtaṃ bhadrakaṃ kṛtamiti / sukhaṃ tiṣṭhantu duḥkhitā iti yadarthaṃ taistatkarma kṛtam, tadapi teṣāṃ samṛdhyatu iti bhāvaḥ //
laukikaṃ karmānumodya lokottaramanumodamānaḥ prāha-
saṃsāraduḥkhanirmokṣamanumode śarīriṇām /
bodhisattvatvabuddhatvamanumode ca tāyinām
duḥkhanirmokṣamiti śrāvakabodhiḥ pratyekabuddhabodhirvā / cittaṃ vā tadarthamutpāditaṃ tathocyate / tadā bodhitrayamapi tadgāhaḥ / śarīriṇāmiti prāṇinām / bodhisattvatvabuddhatvamiti bodhisattvatvaṃ bhagavatāṃ hetvavasthām, buddhatvaṃ phalāvasthāmiti / tāyināmiti svādhigatamārgadeśakānām / yaduktam- tāyaḥ svadṛṣṭamārgoktiḥ iti / tadvidyate yeṣāmiti / athavā- tāyaḥ saṃtānārthaḥ āsaṃsāramapratiṣṭhitanirvāṇatayāvasthāyinām //
bodhisattvānāṃ puṇyānumodanāṃ kurvannāha-
cittotpādasamudrāṃśca sarvasattvasukhāvahān /
sarvasattvahitādhānānanumode ca śāsinām
cittotpādāḥ pratikṣaṇabhāvino 'paryantāgādhatayā samudrā iva samudrāḥ tān / kiṃbhūtān? sarvasattvasukhāvahān sarvasattvānāṃ sukhamāvahantīti tadrasaikanimnasvabhāvānityarthaḥ / sarvasattvahitādhānāniti hitavidhāyakān / śāsināmiti śāsanaṃ śāsaḥ buddhatvopāyābhyāsaḥ, tadarthatvādupacārāt / tadvidyate yeṣāmiti śāsino bodhisattvāḥ / taduktam-
upāyābhyāsa evāyaṃ tādarthyācchāsanaṃ matam /
iti //
athavā- śāsituṃ śīlaṃ yeṣāmiti śāsinaḥ / bodhisattvā hi dānādibhiḥ saṃgrahavastubhiḥ sattvān saṃgṛhya sanmārge 'vatārayanti //
etāvatā anumodanā kathitā / adhyeṣaṇāṃ kathayannāha-
sarvāsu dikṣu saṃbuddhān prārthayāmi kṛtāñjaliḥ /
dharmapradīpaṃ kurvantu mohādduḥkhaprapātinām
( Bcp 38 ) dharmapradīpaṃ kurvantviti ajñānatamovṛtānāṃ sattvānāṃ mārgāmārgaviśeṣaparijñānavikalānāṃ dharmadeśanātmakamālokaṃ kurvantu //
etāvatā adhyeṣaṇā kathitā / yācanāmupadarśayannāha-
nirvātukāmāṃśca jinān yācayāmi kṛtāñjaliḥ /
kalpānanantāṃstiṣṭhantu mā bhudandhamidaṃ jagat
kṛtakṛtyatayā parinirvāṇaṃ gantumanasaḥ / aparyantakalpān sthitaye yācayāmi / mā bhūdandhamiti pūrvavanmārgājñānaniścetanaṃ mā bhūt / anenāpi yācanā proktā //
yācanānāntaramidānīṃ pariṇāmanāmāha-
evaṃ sarvamidaṃ kṛtvā yanmayāsāditaṃ śubham /
tena syāṃ sarvasattvānāṃ sarvaduḥkhapraśāntikṛt
evamuktakrameṇa sarvamidaṃ pūjāpāpadeśanāpuṇyānumodanādi kṛtvā vidhāya yanmayā āsāditaṃ prāptaṃ śubhaṃ sukṛtaṃ tena śubhena syāṃ bhaveyaṃ sarvasattvānāṃ samastaprāṇabhṛtāṃ sarvaduḥkhapraśāntikṛditi niḥśeṣavyasanapraśamanasamartho bhaveyam //
iti sāmānyena pariṇamayya punarviśeṣeṇāha-
glānānāmasmi bhaiṣajyaṃ bhaveyaṃ vaidya eva ca /
tadupasthāyakaścaiva yāvadrogāpunarbhavaḥ
teneti sarvatra yathāyogaṃ saṃbandhanīyam / glānānāmiti vyādhipīḍitānām / bhaiṣajyamiti auṣadham / vaidyaścikitsakaḥ / tadupasthāyakaḥ tasya glānasya paricārakaḥ / rogāpunarbhava iti yāvad vyādhinivṛttiḥ syāt //
kṣutpipāsāvyathāṃ hanyāmannapānapravarṣaṇaiḥ /
durbhikṣāntarakalpeṣu bhaveyaṃ pānabhojanam
kṣud bubhukṣā / pipāsā tṛṣṇā / tayorvyathā, tābhyāṃ vā vyathā / tāṃ hanyāṃ nivarteyam / annapānapravarṣaṇaiḥ prabandhāhārapānasaṃpādanaiḥ / durbhikṣāntarakalpeṣviti-
kalpasya śastrarogābhyāṃ durbhikṣeṇa ca nirgamaḥ / iti //
tatra daśavarṣāyuṣi prajāyāmantarakalpaparyante durbhikṣeṇa saṃvartaḥ prādurbhavati varṣān sapta, māsān sapta, divasānapi saptaiva / yaduktam-
kalpasya śastrarogābhyāṃ durbhikṣeṇa vinirgamaḥ /
divasān sapta māsāṃśca varṣāścaiva yathākramam //
iti /
tatra annapānābhāvādanyonyamāṃsāsthibhakṣaṇameva āhāraḥ / tadapi kecidalabhamānā āhāravaikalyācca mriyante / tatra bhaveyaṃ pānabhojanam //
daridrāṇāṃ ca sattvānāṃ nidhiḥ syāmahamakṣayaḥ /
nānopakaraṇākārairupatiṣṭheyamagrataḥ
( Bcp 39 ) daridrāṇāmiti dhanavikalānām / akṣaya iti ākṛṣyamāṇadhano 'pi yo na kṣīyate / nānopakaraṇākārairiti śayanāsanavasanabhojanābharaṇavilepanaprabhṛti yadyadabhilaṣanti sattvāḥ, taistairupakaraṇaviśeṣākāraiḥ ahameva upatiṣṭheyaṃ pratyupasthito bhaveyam / teṣāṃ daridrāṇāṃ sattvānāmagrataḥ purataḥ / idaṃ ca pariṇāmanamāryavajradhvajasūtre vistareṇa pratipāditam / tatredamuktam-
sa tāni kuśalamūlāni pariṇāmayan evaṃ pariṇāmayati- anenāhaṃ kuśalamūlena sarvasattvānāṃ layanaṃ bhaveyaṃ sarvaduḥkhaskandhavinivartanatayā / sarvasattvānāṃ trāṇaṃ bhaveyaṃ sarvakleśaparimocanatayā / sarvasattvānāṃ śaraṇaṃ bhaveyaṃ sarvabhayārakṣaṇatayā / sarvasattvānāṃ gatirbhaveyaṃ sarvabhūmyanugamanatayā / sarvasattvānāṃ parāyaṇaṃ bhaveyamatyantayogakṣemapratilambhanatayā / sarvasattvānāmāloko bhaveyaṃ vitimirajñānasaṃdarśanatayā / sarvasattvānāmulkā bhaveyamavidyātamondhakāravinivartanatayā / ityādi vistaraḥ / idamuktvā punaridamāha- tatrādhyāśayataḥ pariṇamayatio na vacanamātreṇa / taccodagracittaḥ pariṇamayati / hṛṣṭacittaḥ pariṇamayati / prasannacittaḥ pariṇamayati / pramuditacittaḥ strigdhacittaḥ pariṇamayati / maitracittaḥ premacitto 'nugrahacitto hitacittaḥ sukhacittaḥ pariṇamayati / iti vistaraḥ //
idānīmātmabhāvādiparityāgaṃ kurvannāha-
ātmabhāvāṃstathā bhogān sarvatryadhvagataṃ śubham /
nirapekṣastyajāmyeṣa sarvasattvārthasiddhaye
ātmabhāvāniti sarvagaticyutyupapattiṣu sarvakāyān / nirapekṣaḥ sarvaprakāreṇa nirāsaṅga ityarthaḥ / tyajāmi utsṛjāmi / dadāmītyarthaḥ / bhogāniti upabhogyavastūni hayagajarathaprāsādādyāśrayastrakcandanavastrābharaṇakanyādīni / sarvatryadhvagataṃ śubhamiti sarvatraidhātukasaṃgṛhītaṃ puṇyāneñjayasvabhāvam / yadi vā dānaśīlādiprasūtaṃ bhāvanāmayaṃ ca / tryadhvagatam atītānāgatapratyutpannam / syādetat- anāgatasya asatsvabhāvasya ko 'yamutsargo nāma? satyam / kiṃ tu tatsaṃbhavakāle tatrāsaṅganivāraṇārthamevamucyate, idānīmeva tatparityāgāt, āśayasya viśuddhivardhanārthaṃ ca / etadevāha- nirapekṣa iti / tadvipākasya svārthe 'napekṣaḥ / kimarthamevamanuṣṭhīyate ityāha- sarvasattvārthasiddhaye iti / sarvasattvānāṃ traidhātukavartināmabhyudayaniḥśreyasalakṣaṇārthaniṣpattaye / atītānāgataśubhotsargastu āryākṣayamatisūtre 'bhihitaḥ / yaduktam-
kuśalānāṃ ca cittacaitasikānāmanusmṛtiḥ, anusmṛtya ca bodhipariṇāmanā, ida matītakauśalyam / yā anāgatānāṃ kuśalamūlānāṃ nidhyaptirbodherāmukhīkarmasamanvāhāraḥ, ye ye utpatsyante kuśalāścittotpādāḥ, tānanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayiṣyāmi / idamanāgatakauśalyam / iti vistaraḥ / sarvatyāgādhimuktiṃ paripūrye parityāgacittavegāt tena kāyaprayogeṇa utsṛṣṭasarvaparigrahaḥ / sarvaparigrahamūlādbhavaduḥkhādvimukto mukta ityucyate / iti vistaraḥ //
( Bcp 40 ) nanu ca ātmārthamapi kiṃcidrakṣitumucitamiti mātsaryaṃ nirākurvannāha-
sarvatyāgaśca nirvāṇaṃ nirvāṇārthi ca me manaḥ /
tyaktavyaṃ cenmayā sarva varaṃ sattveṣu dīyatām
sarveṣāṃ sāsravātmabhāvādīnāṃ nirvāṇaṃ mokṣaḥ / tadarthi ca me manaḥ, tadarthi ca mama cittam / tyaktavyaṃ cediti / nirvāṇasamaye yadi sarvamātmabhāvādi avaśyaṃ parityajya yātavyaṃ mayā, tadā varaṃ sattveṣu dīyatām, kimanena mātsaryahetunā vidhṛteneti bhāvaḥ //
tasmādidamihānurūpamityāha-
yaścāsukhīkṛtaścātmā mayāyaṃ sarvadehinām /
yathākāmaṃgamakāritāyāṃ niyukto mayāyamātmā kāyaḥ / sarvadehināṃ sarvasattvānāṃ kṛte / etadeva darśayannāha-
ghrantu nindantu vā nityamākirantu ca pāṃsubhiḥ
krīḍantu mama kāyena hasantu vilasantu ca /
dattastebhyo mayā kāyaścintayā kiṃ mamānayā
kārayantu ca karmāṇi yāni teṣāṃ sukhāvaham /
daṇḍādibhistāḍayantu vā, avarṇavādairjugupsantu, ākirantu ca pāṃsubhiḥ, dhūlibhiravakirantu / dattastebhyo mayā kāya iti, sarvaḥ sarveṇa mayā teṣāṃ parityaktaḥ, kiṃ mama samaviṣamacintayā? kārayantu karmāṇīti anavadyāni / etadevāha-
anarthaḥ kasyacinmā bhūnmāmālambya kadācana
aniṣṭaṃ kasyacitprāṇino mā bhūt, māmāśritya kadācana, iha paratra vā //
yeṣāṃ kruddhāprasannā vā māmālambya matirbhavet /
teṣāṃ sa eva hetuḥ syānnityaṃ sarvārthasiddhaye
yeṣāṃ kruddhā yeṣāmaprasannā vā matiścittaṃ bhavet, teṣāṃ kruddhāprasannamatīnāṃ sa eva hetuḥ syāt, kruddhā aprasannā matireva / puṃstvaṃ tu tacchabdasya hetusamānādhikaraṇatayā / sarvārthasiddhaya iti ātmaparābhyudayaniḥśreyasaniṣpattaye //
abhyākhyāsyanti māṃ ye ca ye cānye 'pyapakāriṇaḥ /
utprāsakāstathānye 'pi sarve syurbodhibhāginaḥ
abhyākhyāsyanti iti mithyāropitadoṣeṇa dūṣayiṣyanti / anye 'pi ye kāyikaṃ mānasikaṃ vā apakāraṃ kariṣyanti / utprāsakā iti upahāsakāḥ, viḍambakāriṇo vā / tathā anye 'pi udāsīnāḥ prasannāśca / sarve bhaveyurbuddhatvalābhinaḥ //
anāthānāmahaṃ nāthaḥ sārthabāhaśca yāyinām /
pārepsūnāṃ ca naubhūtaḥ setuḥ saṃkrama eva ca
( Bcp 41 ) anāthānāmiti sāṃnāyyānveṣiṇām / sārthavāhaśca yāyināmiti sārthamukhyo mārgaprapannānām / pārepsūnāmiti nadyādīnāṃ pārimakūlaṃ gantukāmānām //
dīpārthināmahaṃ dīpaḥ śayyā śayyārthināmaham /
dāsārthināmahaṃ dāso bhaveyaṃ sarvadehinām
dīpārthināmiti andhakārāvasthitānām / śayyārthināmiti śayanābhilāṣiṇām / dāsārthināmiti upasthānārthaṃ ye bhṛtyakarmakarādīnicchanti //
cintāmaṇirbhadraghaṭaḥ siddhavidyā mahauṣadhiḥ /
bhaveyaṃ kalpavṛkṣaśca kāmadhenuśca dehinām
cintāmaṇiriti cintitaphaladātā ratnaviśeṣaḥ / bhadraghaṭa iti yadyadvastu abhilaṣitamabhisaṃdhāya asmin hastaṃ prakṣipet, tatsarvaṃ saṃpadyate / siddhavidyeti siddhamantraḥ yadyatkarma tayā kriyate, tatsarvaṃ sidhyati / mahauṣadhiriti yadekaiva sarvopadravapīḍāpraśamanahetuḥ / kalpavṛkṣaśceti kalpitārthasaṃpādako vṛkṣaviśeṣaḥ / kāmadhenuśceti yā vāñchitadohaṃ duhyate //
pṛthivyādīni bhūtāni niḥśeṣākāśavāsinām /
sattvānāmaprameyāṇāṃ yathābhogānyanekadhā
evamākāśaniṣṭhasya sattvadhātoranekadhā /
bhaveyamupajīvyo 'haṃ yāvatsarve na nirvṛtāḥ
pṛthivyādīnīti pṛthivī vasaṃdharā / ādiśabdādāpastejo vāyuriti catvāri mahābhūtāni / tāni yathā śayanāśanasasyaphalamūlādyādhāratayā , tathā yānāvagāhanādihetutayā / evamanyatrāpi yojyam / anantākāśadhatuvyāpināmasaṃkhyānāṃ sattvānāṃ paribhogamupayānti, evameva ahamapi sarvasattvānāmanekaprakāreṇa upabhogyo bhaveyam / yāvatsarve na nirvṛtā iti yāvat sarve na saṃsāraduḥkhavinirmuktāḥ //
tasmādeṣāmātmabhāvādīnāmutsargaḥ kāryo bodhyarthinā / etacca dānamativistareṇa śikṣāsamuccaye pradarśitam / tadyathā tatraiva bodhisattvaprātimokṣe kathitam-
punaraparaṃ śāriputra bodhisattvaḥ sarvadharmeṣu parakīyasaṃjñāmutpādayati, na kaṃcidbhāvamupādatte / tatkasya hetoḥ? upādānaṃ hi bhayamiti /
idamuktvā tatraiva punaridamuktam-
tathā cittaśūrāḥ khalu punaḥ śāriputra bodhisattvā bhavanti / yāvat svahastaparityāgī bhavati, pādaparityāgī nāsāparityāgī śīrṣaparityāgī aṅgapratyaṅgaparityāgī, yāvat sarvasvaparityāgīti //
evaṃ nārāyaṇaparipṛcchāyāmapyabhihitam-
na taddhastu upādātavyaṃ yasmin vastuni nāsya tyāgacittamutpadyeta, na tyāgabuddhiḥ krameta, ( Bcp 42 ) iti yāvat, api tu khalu punaḥ kulaputra bodhisattvena mahāsattvena evaṃ cittamutpādayitavyam- ayaṃ mamātmabhāvaḥ sarvasattvebhya utsṛṣṭaḥ parityaktaḥ, prāgeva bāhyāni vastūni / iti vistaraḥ //
tathā āryākṣayamatisūtre 'pi deśitam-
ayaṃ mayā kāyaḥ sarvasattvānāṃ kiṃkaraṇīyeṣu kṣapitavyaḥ / tadyathā imāni catvāri mahābhūtāni pṛthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhātuśca nānāsukhaiḥ nānāparyāyaiḥ nānārambaṇaiḥ nānopakaraṇaiḥ nānāparibhogaiḥ sattvānāmupabhogaṃ gacchanti, evameva ahamimaṃ caturmahābhūtasamucchrayaṃ kāyaṃ nānāsukhaiḥ nānāparyāyaiḥ nānārambaṇaiḥ nānopakaraṇaiḥ nānāparibhogairvistareṇa sarvasattvānāmupajīvyaṃ kariṣyāmīti vistaraḥ //
taccittaratnentyārabhya sarvamidaṃ pūrvakaṃ bodhicittasaṃvaragrahaṇāya prayogo veditavyaḥ / tadevaṃ pūjādi vidhāya ātmabhāvādidānamutsṛjya pratipannabodhicittānuśaṃsaḥ kṣaṇasaṃpadaṃ paramadurlabhāmavetya śraddhāmūlaṃ dṛḍhamupasthāpya sattvānatrāṇānaparāyaṇān karuṇāyamānaḥ svasukhanirapekṣaḥ paraduḥkhaduḥkhī tatsamuddharaṇāśayābhiprāyo buddhatvameva tadupāyaṃ samutpaśyan tatra baddhasaṃnāhaḥ-
yadātmanaḥ pareṣāṃ ca bhayaṃ duḥkhaṃ ca na priyam /
tadātmanaḥ ko viśeṣo yattaṃ rakṣāmi netaram //
iti / [śikṣa.sa.kārikā-1]
tena ātmanaḥ sattvadhātośca-
duḥkhāntaṃ kartukāmena sukhāntaṃ gantumicchatā /
śraddhāmūlaṃ dṛḍhīkṛtya bodhau kāryā matirdṛḍhā //
iti // [śikṣa.sa.kārikā-2]
samyaksaṃbodhicittamutpādayitumupakramate-
yathā gṛhītaṃ sugatairbodhicittaṃ purātanaiḥ /
te bodhisattvaśikṣāyāmānupūrvyā yathā sthitāḥ
yenāśayena sarvasattvānāṃ sarvaduḥkhaprahāṇārtham / yadi vā yathā gṛhītaṃ tadeva bhagavanto jānanti / bodhicittamiti bodhirbuddhatvaṃ sarvāvaraṇaprahāṇāt sarvadharmaniḥsvabhāvatādhigamaḥ / etacca sapracayaṃ prajñāparicchede vakṣyāmaḥ / tatra cittamadhyāśayena tatprāptaye manasikāraḥ buddho bhaveyaṃ sarvasattvahitasukhasaṃpādanāyetyarthaḥ // iti pūrvārdhena bodhicittotpādaṃ pratipādya śikṣāsaṃvaragrahaṇaṃ pratipādayannāha- te bodhisattvetyādi / bodhisattvaśikṣā yadutpāditabodhicittena bodhisattvena sadā karaṇīyam, tatretyarthaḥ / ānupūrvīti anu..........
( Bcp 43 ) tadvadutpādayāmyeṣa bodhicittaṃ jagaddhite /
tadvadeva ca tāḥ śikṣāḥ śikṣiṣyāmi yathākramam
evaṃ gṛhītvā matimān bodhicittaṃ prasādataḥ /
punaḥ puṣṭasya puṣṭayarthaṃ cittamevaṃ praharṣayet
adya me saphalaṃ janma sulabdho mānuṣo bhavaḥ /
adya buddhakule jāto buddhaputro 'smi sāṃpratam
tathādhunā mayā kāryaṃ svakulocitakāriṇām /
nirmalasya kulasyāsya kalaṅko na bhavedyathā
andhaḥ saṃkārakūṭebhyo yathā ratnamavāpnuyāt /
tathā kathaṃcidapyetad bodhicittaṃ mamoditam
jaganmṛtyuvināśāya jātametadrasāyanam /
jagaddāridyaśamanaṃ nidhānamidamakṣayam
jagadvayādhipraśamanaṃ bhaiṣajyamidamuttamam /
bhavādhvabhramaṇaśrāntajagadviśrāmapādapaḥ
durgatyuttaraṇe setuḥ sāmānyaḥ sarvayāyinām /
jagatkleśopaśamana uditaścittacandramāḥ
jagadajñānatimiraprotsāraṇamahāraviḥ /
saddharmakṣīramathanānnavanītaṃ samutthitam
sukhabhogabubhukṣitasya vā janasārthasya bhavādhvacāriṇaḥ /
sukhasatramidaṃ hyupasthitaṃ sakalā bhyāgatasattvatarpaṇam
jagadadya nimantritaṃ mayā sugatatvena sukhena cāntarā /
purataḥ khalu sarvatāyināmabhinandantu surāsurādayaḥ
Original text: Bodhicaryāvatārapañjikā · Edition: P.L. Vaidya: Bodhicaryāvatāra of Śāntideva with the Commentary Pañjika of Prajñākaramati. Darbhanga : Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0