Bodhicaryāvatārapañjikā · Chapter 4
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ bodhicittaparigraho nāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ //
4. bodhicittāpramādo nāma caturthaḥ paricchedaḥ /
evaṃ gṛhītvā sudṛḍhaṃ bodhicittaṃ jinātmajaḥ /
śikṣānatikrame yatnaṃ kuryānnityamatandritaḥ
sahasā yatsamārabdhaṃ samyag yadavicāritam /
tatra kuryānna vetyevaṃ pratijñāyāpi yujyate
vicāritaṃ tu yadbuddhairmahāprājñaiśca tatsutaiḥ /
mayāpi ca yathāśakti tatra kiṃ parilambyate
yadi caivaṃ pratijñāya sādhayeyaṃ na karmaṇā /
etāṃ sarvāṃ visaṃvādya kā gatirme bhaviṣyati
manasā cintayitvāpi yo na dadyātpunarnaraḥ /
sa preto bhavatītyuktamalpamātre 'pi vastuni
kimutānuttaraṃ saukhyamuccairuddhuṣya bhāvataḥ /
jagatsarvaṃ visaṃvādya kā gatirme bhaviṣyati
vetti sarvajña evaitāmacintyāṃ karmaṇo gatim /
yadbodhicittatyāge 'pi mocayatyeva tāṃ narān
bodhisattvasya tenaivaṃ sarvāpattirgarīyasī /
yasmādāpadyamāno 'sau sarvasattvārthahānikṛt
yo 'pyanyaḥ kṣaṇamapyasya puṇyavighnaṃ kariṣyati /
tasya durgatiparyanto nāsti sattvārthaghātinaḥ
ekasyāpi hi sattvasya hitaṃ hatvā hato bhavet /
aśeṣākāśaparyantavāsināṃ kimu dehinām
evamāpattibalato bodhicittabalena ca /
dolāyamānaḥ saṃsāre bhūmiprāptau cirāyate
tasmādyathāpratijñātaṃ sādhanīyaṃ mayādarāt /
nādya cetkriyate yatnastalenāsmi talaṃ gataḥ
aprameyā gatā buddhāḥ sarvasattvagaveṣakāḥ /
naiṣāmahaṃ svadoṣeṇa cikitsāgocaraṃ gataḥ
adyāpi cettathaiva syāṃ yathaivāhaṃ punaḥ punaḥ /
durgativyādhimaraṇacchedabhedādyavāpnuyām
kadā tathāgatotpādaṃ śraddhāṃ mānuṣyameva ca /
kuśalābhyāsayogyatvamevaṃ lapsye 'tidurlabham
( Bcp 45 ) ārogyaṃ divasaṃ cedaṃ sabhaktaṃ nirupadravam /
āyuḥkṣaṇaṃ visaṃvādi kāyopācitakopamaḥ
na hīdṛśairmaccaritairmānuṣyaṃ labhyate punaḥ /
alabhyamāne mānuṣye pāpameva kutaḥ śubham
yadā kuśalayogyo 'pi kuśalaṃ na karomyaham /
apāyaduḥkhaiḥ saṃmūḍhaḥ kiṃ kariṣyāmyahaṃ tadā
akurvataśca kuśalaṃ pāpaṃ cāpyupacinvataḥ /
hataḥ sugatiśabdo 'pi kalpakoṭiśatairapi
ata evāha bhagavānmānuṣyamatidurlabham /
mahārṇavayugacchidrakūrmagrīvārpaṇopamam
ekakṣaṇakṛtāt pāpādavīcau kalpamāsyate /
anādikālopacitāt pāpāt kā sugatau kathā
na ca tanmātramevāsau vedayitvā vimucyate /
tasmāttadvedayanneva pāpamanyat prasūyate
nātaḥ parā vañcanāsti na ca moho 'styataḥ paraḥ /
yadīdṛśaṃ kṣaṇaṃ prāpya nābhyastaṃ kuśalaṃ mayā
yadi caivaṃ vimṛṣyāmi punaḥ sīdāmi mohitaḥ /
śociṣyāmi ciraṃ bhūyo yamadūtaiḥ pracoditaḥ
ciraṃ dhakṣyati me kāyaṃ nārakāgniḥ suduḥsahaḥ /
paścāttāpānalaścittaṃ ciraṃ dhakṣyatyaśikṣitam
kathaṃcidapi saṃprāpto hitabhūmiṃ sudurlabhām /
jānannapi ca nīye 'haṃ tāneva narakān punaḥ
atra me cetanā nāsti mantrairiva vimohitaḥ /
na jāne kena muhyāmi ko 'trāntarmama tiṣṭhati
hastapādādirahitāstṛṣṇādveṣādiśatravaḥ /
na śūrā na ca te prājñāḥ kathaṃ dāsīkṛto 'smi taiḥ
maccittāvasthitā eva ghnanti māmeva susthitāḥ /
tatrāpyahaṃ na kupyāmi dhigasthānasahiṣṇutām
sarve devā manuṣyāśca yadi syurmama śatravaḥ /
te 'pi nāvīcikaṃ banhiṃ samudānayituṃ kṣamāḥ
( Bcp 46 ) merorapi yadāsaṅgānna bhasmāpyupalabhyate /
kṣaṇāt kṣipanti māṃ tatra balinaḥ kleśaśatravaḥ
na hi sarvānyaśatrūṇāṃ dīrghamāyurapīdṛśam /
anādyantaṃ mahādīrghaṃ yanmama kleśavairiṇām
sarve hitāya kalpante ānukūlyena sevitāḥ /
sevyamānāstvamī kleśāḥ sutarāṃ duḥkhakārakāḥ
iti saṃtatadīrghavairiṣu vyasanaughaprasavaikahetuṣu /
hṛdaye nivasatsu nirbhayaṃ mama saṃsāraratiḥ kathaṃ bhavet
bhavacārakapālakā ime narakādiṣvapi vadhyaghātakāḥ /
mativeśmani lobhapañjare yadi tiṣṭhanti kutaḥ sukhaṃ mama
tasmānna tāvadahamatra dhuraṃ kṣipāmi yāvanna śatrava ime nihatāḥ samakṣam /
svalpe 'pi tāvadapakāriṇi baddharoṣā mānonnatāstamanihatya na yānti nidrām
prakṛtimaraṇaduḥkhitāndhakārān / raṇaśirasi prasabhaṃ nihantumugrāḥ /
agaṇitaśaraśaktighātaduḥkhā na vimukhatāmupayāntyasādhayitvā
kimuta satatasarvaduḥkhahetūn prakṛtiripūnupahantumudyatasya /
bhavati mama viṣādadainyamadya vyasanaśatairapi kena hetunā vai
akāraṇenaiva ripukṣatāni gātreṣvalaṃkāravadudvahanti /
mahārthasiddhyai tu samudyatasya duḥkhāni kasmānmama bādhakāni
svajīvikāmātranibaddhacittāḥ kaivartacaṇḍālakṛṣīvalādyāḥ /
śītātapādivyasanaṃ sahante jagaddhitārthaṃ na kathaṃ sahe 'ham
daśadigvyomaparyantajagatkleśavimokṣaṇe /
pratijñāya madātmāpi na kleśebhyo vimocitaḥ
ātmapramāṇamajñātvā bruvannunmattakastadā /
anivartī bhaviṣyāmi tasmātkleśavadhe sadā
atra grahī bhaviṣyāmi baddhavairaśca vigrahī /
anyatra tadvidhātkleśāt kleśaghātānubandhinaḥ
galantvantrāṇi me kāmaṃ śiraḥ patatu nāma me /
na tvevāvanatiṃ yāmi sarvathā kleśavairiṇām
nirvāsitasyāpi tu nāma śatrordeśāntare sthānaparigrahaḥ syāt /
yataḥ punaḥ saṃbhṛtaśaktireti na kleśaśatrorgatirīdṛśī tu
( Bcp 47 ) nāya, na tu kleśaśatroḥ / na tasya itaraśatruvatsamācāro dṛśyate / kutaḥ punarevamicchayā labhyata ityāha-
kvāsau yāyānmanmanaḥstho nirastaḥ sthitvā yasmin madvadhārthaṃ yateta /
nodyogo me kevalaṃ mandabuddheḥ kleśāḥ prajñādṛṣṭisādhyā varākāḥ
mama cittānnirvāsitaḥ asau kleśaripuḥ kutra gatvā avasthānaṃ kuryāt, yatrāvasthitiṃ kṛtvā mama vadhāya yateta? naiva tatsthānamutpaśyāmi, nirmūlitasya punarutthānāyogāditi bhāvaḥ / ahameva tu kevalamanutsāhī, apaṭubuddhipracāratvāt / kleśāḥ punarime nirmūlatvāt paramārthatattvadarśanamātrapraheyāstapasvinaḥ //
etadeva prasādhayannāha-
na kleśā viṣayeṣu nendriyagaṇe nāpyantarāle sthitā
nāto 'nyatra kuha sthitāḥ punaramī mathnanti kṛtsnaṃ jagat /
manojñādiviṣayadarśane 'pi keṣāṃcitsaṃvṛtendriyāṇāṃ kleśānutpatteḥ paramāṇuśo vicāre 'pi tatrādarśanāt / na viṣayeṣu, nāpi cakṣurādīndriyagaṇe pūrvavat, dharmacintādyavasthāyāmindriyasadbhāve 'pyanupalabdheḥ / nāpi viṣayendriyayorantarāle madhye tiṣṭhanti, dṛśyānāmanupalabdhereva / na ca etebhyo 'nyasmin sthāne kvacidavasthitā niścitāḥ / ato nirmūlatayā tattvaśūnyā āgantukā eva, abhūtaparikalpamātraprasūtatvāt / tathābhūtā api jagadaśeṣaṃ mathnanti / tathā ca kimatra samucitamasti? āha-
māyaiveyamato vimuñca hṛdayaṃ trāsaṃ bhajasvodyamaṃ
prajñārthaṃ kimakāṇḍa eva narakeṣvātmānamābādhase
yathā hi māyā hastyākāratayā tadākāraśūnyāpi mantrauṣadhaprabhāvādidaṃpratyayatayā mantreṇa tattvarahitāpi pratibhāsate, tathā amī api kleśā viparyāsanimittā ayoniśomanasikārasamudbhūtā idaṃpratītyatāmātrato nistattvā eva prakāśante / ato vijahīhi hṛdaya trāsaṃ kleśebhyaḥ / ke nāma amī varākāḥ paramārthato vicāryamāṇāḥ? ato bhajasva udyamam, utsāhaṃ kuruṣva prajñārthaṃ tattvapravicayādhigamāya / kimakāṇḍa eva niṣprayojanameva narakeṣu saṃghātādiṣu kleśavaśagatayā ātmānamābādhase, pīḍayasi?
idānīṃ prāktanamarthamaśeṣamupasaṃharannāha-
evaṃ viniścitya karomi yatnaṃ yathoktaśikṣāpratipattihetoḥ /
vaidyopadeśāccalataḥ kuto 'sti bhaiṣajyasādhyasya nirāmayatvam
Original text: Bodhicaryāvatārapañjikā · Edition: P.L. Vaidya: Bodhicaryāvatāra of Śāntideva with the Commentary Pañjika of Prajñākaramati. Darbhanga : Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0