બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકા · અધ્યાય 3

યદાર્યકાન્તં વિજ્ઞપ્રશસ્તં ન ભવતિ તદભદ્રકં ગર્હિતમ્ અનાર્યં કર્મેત્યુચ્યતે । તદદ્યપ્રભૃતિ જાનતા પશ્યતા બુદ્ધિપૂર્વકં સંચિન્ત્ય પુનર્મયા ન કર્તવ્યમ્ । આયત્યાં પુનરકરણસંવરમાપત્સ્યે ઇત્યર્થઃ । એતચ્ચ ત્રિસ્કન્ધપ્રવર્તનપ્રસ્તાવે [બોધે, 5.98-99] વ્યક્તીકરિષ્યતે ॥
ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં પાપદેશના નામ દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ ॥
3. બોધિચિત્તપરિગ્રહો નામ તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ ।
અધુના પાપદેશનાનન્તરં પુણ્યાનુમોદનામાહ-
અપાયદુઃખવિશ્રામં સર્વસત્ત્વૈઃ કૃતં શુભમ્ ।
અનુમોદે પ્રમોદેન સુખં તિષ્ઠન્તુ દુઃખિતાઃ

નરકાદિગતૌ દુઃખમનુભવન્તો હિ પરિશ્રાન્તાઃ સુકૃતવિપાકમધિગમ્ય પ્રતિલબ્ધસુખા વિશ્રામ્યન્તિ કિયત્કાલમ્ । અનુમોદે પ્રસાદેન ઇતિ સંપ્રહર્ષયામિ પ્રસન્નચિત્તઃ । અનુમોદનાપિ ત્રિવિધામનસા કાયેન વાચા ચ । તત્ર પ્રસન્નચિત્તઃ સંપ્રહર્ષયતિ મનસા, કાયેન રોમહર્ષશ્રુપાતગાત્રકમ્પાદિકમનુભવન્, વાચા ચ સંપ્રહૃષ્ટચેતનઃ તથાવિધામેવ વાચમુચ્ચારયન્, સાધુ કૃતં ભદ્રકં કૃતમિતિ । સુખં તિષ્ઠન્તુ દુઃખિતા ઇતિ યદર્થં તૈસ્તત્કર્મ કૃતમ્, તદપિ તેષાં સમૃધ્યતુ ઇતિ ભાવઃ ॥
લૌકિકં કર્માનુમોદ્ય લોકોત્તરમનુમોદમાનઃ પ્રાહ-
સંસારદુઃખનિર્મોક્ષમનુમોદે શરીરિણામ્ ।
બોધિસત્ત્વત્વબુદ્ધત્વમનુમોદે ચ તાયિનામ્

દુઃખનિર્મોક્ષમિતિ શ્રાવકબોધિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધબોધિર્વા । ચિત્તં વા તદર્થમુત્પાદિતં તથોચ્યતે । તદા બોધિત્રયમપિ તદ્ગાહઃ । શરીરિણામિતિ પ્રાણિનામ્ । બોધિસત્ત્વત્વબુદ્ધત્વમિતિ બોધિસત્ત્વત્વં ભગવતાં હેત્વવસ્થામ્, બુદ્ધત્વં ફલાવસ્થામિતિ । તાયિનામિતિ સ્વાધિગતમાર્ગદેશકાનામ્ । યદુક્તમ્- તાયઃ સ્વદૃષ્ટમાર્ગોક્તિઃ ઇતિ । તદ્વિદ્યતે યેષામિતિ । અથવા- તાયઃ સંતાનાર્થઃ આસંસારમપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણતયાવસ્થાયિનામ્ ॥
બોધિસત્ત્વાનાં પુણ્યાનુમોદનાં કુર્વન્નાહ-
ચિત્તોત્પાદસમુદ્રાંશ્ચ સર્વસત્ત્વસુખાવહાન્ ।
સર્વસત્ત્વહિતાધાનાનનુમોદે ચ શાસિનામ્

ચિત્તોત્પાદાઃ પ્રતિક્ષણભાવિનો ઽપર્યન્તાગાધતયા સમુદ્રા ઇવ સમુદ્રાઃ તાન્ । કિંભૂતાન્? સર્વસત્ત્વસુખાવહાન્ સર્વસત્ત્વાનાં સુખમાવહન્તીતિ તદ્રસૈકનિમ્નસ્વભાવાનિત્યર્થઃ । સર્વસત્ત્વહિતાધાનાનિતિ હિતવિધાયકાન્ । શાસિનામિતિ શાસનં શાસઃ બુદ્ધત્વોપાયાભ્યાસઃ, તદર્થત્વાદુપચારાત્ । તદ્વિદ્યતે યેષામિતિ શાસિનો બોધિસત્ત્વાઃ । તદુક્તમ્-
ઉપાયાભ્યાસ એવાયં તાદર્થ્યાચ્છાસનં મતમ્ ।
ઇતિ ॥
અથવા- શાસિતું શીલં યેષામિતિ શાસિનઃ । બોધિસત્ત્વા હિ દાનાદિભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિઃ સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ય સન્માર્ગે ઽવતારયન્તિ ॥
એતાવતા અનુમોદના કથિતા । અધ્યેષણાં કથયન્નાહ-
સર્વાસુ દિક્ષુ સંબુદ્ધાન્ પ્રાર્થયામિ કૃતાઞ્જલિઃ ।
ધર્મપ્રદીપં કુર્વન્તુ મોહાદ્દુઃખપ્રપાતિનામ્

( બ્ચ્પ્ 38 ) ધર્મપ્રદીપં કુર્વન્ત્વિતિ અજ્ઞાનતમોવૃતાનાં સત્ત્વાનાં માર્ગામાર્ગવિશેષપરિજ્ઞાનવિકલાનાં ધર્મદેશનાત્મકમાલોકં કુર્વન્તુ ॥
એતાવતા અધ્યેષણા કથિતા । યાચનામુપદર્શયન્નાહ-
નિર્વાતુકામાંશ્ચ જિનાન્ યાચયામિ કૃતાઞ્જલિઃ ।
કલ્પાનનન્તાંસ્તિષ્ઠન્તુ મા ભુદન્ધમિદં જગત્

કૃતકૃત્યતયા પરિનિર્વાણં ગન્તુમનસઃ । અપર્યન્તકલ્પાન્ સ્થિતયે યાચયામિ । મા ભૂદન્ધમિતિ પૂર્વવન્માર્ગાજ્ઞાનનિશ્ચેતનં મા ભૂત્ । અનેનાપિ યાચના પ્રોક્તા ॥
યાચનાનાન્તરમિદાનીં પરિણામનામાહ-
એવં સર્વમિદં કૃત્વા યન્મયાસાદિતં શુભમ્ ।
તેન સ્યાં સર્વસત્ત્વાનાં સર્વદુઃખપ્રશાન્તિકૃત્

એવમુક્તક્રમેણ સર્વમિદં પૂજાપાપદેશનાપુણ્યાનુમોદનાદિ કૃત્વા વિધાય યન્મયા આસાદિતં પ્રાપ્તં શુભં સુકૃતં તેન શુભેન સ્યાં ભવેયં સર્વસત્ત્વાનાં સમસ્તપ્રાણભૃતાં સર્વદુઃખપ્રશાન્તિકૃદિતિ નિઃશેષવ્યસનપ્રશમનસમર્થો ભવેયમ્ ॥
ઇતિ સામાન્યેન પરિણમય્ય પુનર્વિશેષેણાહ-
ગ્લાનાનામસ્મિ ભૈષજ્યં ભવેયં વૈદ્ય એવ ચ ।
તદુપસ્થાયકશ્ચૈવ યાવદ્રોગાપુનર્ભવઃ

તેનેતિ સર્વત્ર યથાયોગં સંબન્ધનીયમ્ । ગ્લાનાનામિતિ વ્યાધિપીડિતાનામ્ । ભૈષજ્યમિતિ ઔષધમ્ । વૈદ્યશ્ચિકિત્સકઃ । તદુપસ્થાયકઃ તસ્ય ગ્લાનસ્ય પરિચારકઃ । રોગાપુનર્ભવ ઇતિ યાવદ્ વ્યાધિનિવૃત્તિઃ સ્યાત્ ॥
ક્ષુત્પિપાસાવ્યથાં હન્યામન્નપાનપ્રવર્ષણૈઃ ।
દુર્ભિક્ષાન્તરકલ્પેષુ ભવેયં પાનભોજનમ્

ક્ષુદ્ બુભુક્ષા । પિપાસા તૃષ્ણા । તયોર્વ્યથા, તાભ્યાં વા વ્યથા । તાં હન્યાં નિવર્તેયમ્ । અન્નપાનપ્રવર્ષણૈઃ પ્રબન્ધાહારપાનસંપાદનૈઃ । દુર્ભિક્ષાન્તરકલ્પેષ્વિતિ-
કલ્પસ્ય શસ્ત્રરોગાભ્યાં દુર્ભિક્ષેણ ચ નિર્ગમઃ । ઇતિ ॥
તત્ર દશવર્ષાયુષિ પ્રજાયામન્તરકલ્પપર્યન્તે દુર્ભિક્ષેણ સંવર્તઃ પ્રાદુર્ભવતિ વર્ષાન્ સપ્ત, માસાન્ સપ્ત, દિવસાનપિ સપ્તૈવ । યદુક્તમ્-
કલ્પસ્ય શસ્ત્રરોગાભ્યાં દુર્ભિક્ષેણ વિનિર્ગમઃ ।
દિવસાન્ સપ્ત માસાંશ્ચ વર્ષાશ્ચૈવ યથાક્રમમ્ ॥
ઇતિ ।
તત્ર અન્નપાનાભાવાદન્યોન્યમાંસાસ્થિભક્ષણમેવ આહારઃ । તદપિ કેચિદલભમાના આહારવૈકલ્યાચ્ચ મ્રિયન્તે । તત્ર ભવેયં પાનભોજનમ્ ॥
દરિદ્રાણાં ચ સત્ત્વાનાં નિધિઃ સ્યામહમક્ષયઃ ।
નાનોપકરણાકારૈરુપતિષ્ઠેયમગ્રતઃ

( બ્ચ્પ્ 39 ) દરિદ્રાણામિતિ ધનવિકલાનામ્ । અક્ષય ઇતિ આકૃષ્યમાણધનો ઽપિ યો ન ક્ષીયતે । નાનોપકરણાકારૈરિતિ શયનાસનવસનભોજનાભરણવિલેપનપ્રભૃતિ યદ્યદભિલષન્તિ સત્ત્વાઃ, તૈસ્તૈરુપકરણવિશેષાકારૈઃ અહમેવ ઉપતિષ્ઠેયં પ્રત્યુપસ્થિતો ભવેયમ્ । તેષાં દરિદ્રાણાં સત્ત્વાનામગ્રતઃ પુરતઃ । ઇદં ચ પરિણામનમાર્યવજ્રધ્વજસૂત્રે વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતમ્ । તત્રેદમુક્તમ્-
સ તાનિ કુશલમૂલાનિ પરિણામયન્ એવં પરિણામયતિ- અનેનાહં કુશલમૂલેન સર્વસત્ત્વાનાં લયનં ભવેયં સર્વદુઃખસ્કન્ધવિનિવર્તનતયા । સર્વસત્ત્વાનાં ત્રાણં ભવેયં સર્વક્લેશપરિમોચનતયા । સર્વસત્ત્વાનાં શરણં ભવેયં સર્વભયારક્ષણતયા । સર્વસત્ત્વાનાં ગતિર્ભવેયં સર્વભૂમ્યનુગમનતયા । સર્વસત્ત્વાનાં પરાયણં ભવેયમત્યન્તયોગક્ષેમપ્રતિલમ્ભનતયા । સર્વસત્ત્વાનામાલોકો ભવેયં વિતિમિરજ્ઞાનસંદર્શનતયા । સર્વસત્ત્વાનામુલ્કા ભવેયમવિદ્યાતમોન્ધકારવિનિવર્તનતયા । ઇત્યાદિ વિસ્તરઃ । ઇદમુક્ત્વા પુનરિદમાહ- તત્રાધ્યાશયતઃ પરિણમયતિઓ ન વચનમાત્રેણ । તચ્ચોદગ્રચિત્તઃ પરિણમયતિ । હૃષ્ટચિત્તઃ પરિણમયતિ । પ્રસન્નચિત્તઃ પરિણમયતિ । પ્રમુદિતચિત્તઃ સ્ત્રિગ્ધચિત્તઃ પરિણમયતિ । મૈત્રચિત્તઃ પ્રેમચિત્તો ઽનુગ્રહચિત્તો હિતચિત્તઃ સુખચિત્તઃ પરિણમયતિ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
ઇદાનીમાત્મભાવાદિપરિત્યાગં કુર્વન્નાહ-
આત્મભાવાંસ્તથા ભોગાન્ સર્વત્ર્યધ્વગતં શુભમ્ ।
નિરપેક્ષસ્ત્યજામ્યેષ સર્વસત્ત્વાર્થસિદ્ધયે

આત્મભાવાનિતિ સર્વગતિચ્યુત્યુપપત્તિષુ સર્વકાયાન્ । નિરપેક્ષઃ સર્વપ્રકારેણ નિરાસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ । ત્યજામિ ઉત્સૃજામિ । દદામીત્યર્થઃ । ભોગાનિતિ ઉપભોગ્યવસ્તૂનિ હયગજરથપ્રાસાદાદ્યાશ્રયસ્ત્રક્ચન્દનવસ્ત્રાભરણકન્યાદીનિ । સર્વત્ર્યધ્વગતં શુભમિતિ સર્વત્રૈધાતુકસંગૃહીતં પુણ્યાનેઞ્જયસ્વભાવમ્ । યદિ વા દાનશીલાદિપ્રસૂતં ભાવનામયં ચ । ત્ર્યધ્વગતમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ । સ્યાદેતત્- અનાગતસ્ય અસત્સ્વભાવસ્ય કો ઽયમુત્સર્ગો નામ? સત્યમ્ । કિં તુ તત્સંભવકાલે તત્રાસઙ્ગનિવારણાર્થમેવમુચ્યતે, ઇદાનીમેવ તત્પરિત્યાગાત્, આશયસ્ય વિશુદ્ધિવર્ધનાર્થં ચ । એતદેવાહ- નિરપેક્ષ ઇતિ । તદ્વિપાકસ્ય સ્વાર્થે ઽનપેક્ષઃ । કિમર્થમેવમનુષ્ઠીયતે ઇત્યાહ- સર્વસત્ત્વાર્થસિદ્ધયે ઇતિ । સર્વસત્ત્વાનાં ત્રૈધાતુકવર્તિનામભ્યુદયનિઃશ્રેયસલક્ષણાર્થનિષ્પત્તયે । અતીતાનાગતશુભોત્સર્ગસ્તુ આર્યાક્ષયમતિસૂત્રે ઽભિહિતઃ । યદુક્તમ્-
કુશલાનાં ચ ચિત્તચૈતસિકાનામનુસ્મૃતિઃ, અનુસ્મૃત્ય ચ બોધિપરિણામના, ઇદ મતીતકૌશલ્યમ્ । યા અનાગતાનાં કુશલમૂલાનાં નિધ્યપ્તિર્બોધેરામુખીકર્મસમન્વાહારઃ, યે યે ઉત્પત્સ્યન્તે કુશલાશ્ચિત્તોત્પાદાઃ, તાનનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિષ્યામિ । ઇદમનાગતકૌશલ્યમ્ । ઇતિ વિસ્તરઃ । સર્વત્યાગાધિમુક્તિં પરિપૂર્યે પરિત્યાગચિત્તવેગાત્ તેન કાયપ્રયોગેણ ઉત્સૃષ્ટસર્વપરિગ્રહઃ । સર્વપરિગ્રહમૂલાદ્ભવદુઃખાદ્વિમુક્તો મુક્ત ઇત્યુચ્યતે । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
( બ્ચ્પ્ 40 ) નનુ ચ આત્માર્થમપિ કિંચિદ્રક્ષિતુમુચિતમિતિ માત્સર્યં નિરાકુર્વન્નાહ-
સર્વત્યાગશ્ચ નિર્વાણં નિર્વાણાર્થિ ચ મે મનઃ ।
ત્યક્તવ્યં ચેન્મયા સર્વ વરં સત્ત્વેષુ દીયતામ્

સર્વેષાં સાસ્રવાત્મભાવાદીનાં નિર્વાણં મોક્ષઃ । તદર્થિ ચ મે મનઃ, તદર્થિ ચ મમ ચિત્તમ્ । ત્યક્તવ્યં ચેદિતિ । નિર્વાણસમયે યદિ સર્વમાત્મભાવાદિ અવશ્યં પરિત્યજ્ય યાતવ્યં મયા, તદા વરં સત્ત્વેષુ દીયતામ્, કિમનેન માત્સર્યહેતુના વિધૃતેનેતિ ભાવઃ ॥
તસ્માદિદમિહાનુરૂપમિત્યાહ-
યશ્ચાસુખીકૃતશ્ચાત્મા મયાયં સર્વદેહિનામ્ ।
યથાકામંગમકારિતાયાં નિયુક્તો મયાયમાત્મા કાયઃ । સર્વદેહિનાં સર્વસત્ત્વાનાં કૃતે । એતદેવ દર્શયન્નાહ-
ઘ્રન્તુ નિન્દન્તુ વા નિત્યમાકિરન્તુ ચ પાંસુભિઃ

ક્રીડન્તુ મમ કાયેન હસન્તુ વિલસન્તુ ચ ।
દત્તસ્તેભ્યો મયા કાયશ્ચિન્તયા કિં મમાનયા

કારયન્તુ ચ કર્માણિ યાનિ તેષાં સુખાવહમ્ ।
દણ્ડાદિભિસ્તાડયન્તુ વા, અવર્ણવાદૈર્જુગુપ્સન્તુ, આકિરન્તુ ચ પાંસુભિઃ, ધૂલિભિરવકિરન્તુ । દત્તસ્તેભ્યો મયા કાય ઇતિ, સર્વઃ સર્વેણ મયા તેષાં પરિત્યક્તઃ, કિં મમ સમવિષમચિન્તયા? કારયન્તુ કર્માણીતિ અનવદ્યાનિ । એતદેવાહ-
અનર્થઃ કસ્યચિન્મા ભૂન્મામાલમ્બ્ય કદાચન

અનિષ્ટં કસ્યચિત્પ્રાણિનો મા ભૂત્, મામાશ્રિત્ય કદાચન, ઇહ પરત્ર વા ॥
યેષાં ક્રુદ્ધાપ્રસન્ના વા મામાલમ્બ્ય મતિર્ભવેત્ ।
તેષાં સ એવ હેતુઃ સ્યાન્નિત્યં સર્વાર્થસિદ્ધયે

યેષાં ક્રુદ્ધા યેષામપ્રસન્ના વા મતિશ્ચિત્તં ભવેત્, તેષાં ક્રુદ્ધાપ્રસન્નમતીનાં સ એવ હેતુઃ સ્યાત્, ક્રુદ્ધા અપ્રસન્ના મતિરેવ । પુંસ્ત્વં તુ તચ્છબ્દસ્ય હેતુસમાનાધિકરણતયા । સર્વાર્થસિદ્ધય ઇતિ આત્મપરાભ્યુદયનિઃશ્રેયસનિષ્પત્તયે ॥
અભ્યાખ્યાસ્યન્તિ માં યે ચ યે ચાન્યે ઽપ્યપકારિણઃ ।
ઉત્પ્રાસકાસ્તથાન્યે ઽપિ સર્વે સ્યુર્બોધિભાગિનઃ

અભ્યાખ્યાસ્યન્તિ ઇતિ મિથ્યારોપિતદોષેણ દૂષયિષ્યન્તિ । અન્યે ઽપિ યે કાયિકં માનસિકં વા અપકારં કરિષ્યન્તિ । ઉત્પ્રાસકા ઇતિ ઉપહાસકાઃ, વિડમ્બકારિણો વા । તથા અન્યે ઽપિ ઉદાસીનાઃ પ્રસન્નાશ્ચ । સર્વે ભવેયુર્બુદ્ધત્વલાભિનઃ ॥
અનાથાનામહં નાથઃ સાર્થબાહશ્ચ યાયિનામ્ ।
પારેપ્સૂનાં ચ નૌભૂતઃ સેતુઃ સંક્રમ એવ ચ

( બ્ચ્પ્ 41 ) અનાથાનામિતિ સાંનાય્યાન્વેષિણામ્ । સાર્થવાહશ્ચ યાયિનામિતિ સાર્થમુખ્યો માર્ગપ્રપન્નાનામ્ । પારેપ્સૂનામિતિ નદ્યાદીનાં પારિમકૂલં ગન્તુકામાનામ્ ॥
દીપાર્થિનામહં દીપઃ શય્યા શય્યાર્થિનામહમ્ ।
દાસાર્થિનામહં દાસો ભવેયં સર્વદેહિનામ્

દીપાર્થિનામિતિ અન્ધકારાવસ્થિતાનામ્ । શય્યાર્થિનામિતિ શયનાભિલાષિણામ્ । દાસાર્થિનામિતિ ઉપસ્થાનાર્થં યે ભૃત્યકર્મકરાદીનિચ્છન્તિ ॥
ચિન્તામણિર્ભદ્રઘટઃ સિદ્ધવિદ્યા મહૌષધિઃ ।
ભવેયં કલ્પવૃક્ષશ્ચ કામધેનુશ્ચ દેહિનામ્

ચિન્તામણિરિતિ ચિન્તિતફલદાતા રત્નવિશેષઃ । ભદ્રઘટ ઇતિ યદ્યદ્વસ્તુ અભિલષિતમભિસંધાય અસ્મિન્ હસ્તં પ્રક્ષિપેત્, તત્સર્વં સંપદ્યતે । સિદ્ધવિદ્યેતિ સિદ્ધમન્ત્રઃ યદ્યત્કર્મ તયા ક્રિયતે, તત્સર્વં સિધ્યતિ । મહૌષધિરિતિ યદેકૈવ સર્વોપદ્રવપીડાપ્રશમનહેતુઃ । કલ્પવૃક્ષશ્ચેતિ કલ્પિતાર્થસંપાદકો વૃક્ષવિશેષઃ । કામધેનુશ્ચેતિ યા વાઞ્છિતદોહં દુહ્યતે ॥
પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ નિઃશેષાકાશવાસિનામ્ ।
સત્ત્વાનામપ્રમેયાણાં યથાભોગાન્યનેકધા

એવમાકાશનિષ્ઠસ્ય સત્ત્વધાતોરનેકધા ।
ભવેયમુપજીવ્યો ઽહં યાવત્સર્વે ન નિર્વૃતાઃ

પૃથિવ્યાદીનીતિ પૃથિવી વસંધરા । આદિશબ્દાદાપસ્તેજો વાયુરિતિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । તાનિ યથા શયનાશનસસ્યફલમૂલાદ્યાધારતયા , તથા યાનાવગાહનાદિહેતુતયા । એવમન્યત્રાપિ યોજ્યમ્ । અનન્તાકાશધતુવ્યાપિનામસંખ્યાનાં સત્ત્વાનાં પરિભોગમુપયાન્તિ, એવમેવ અહમપિ સર્વસત્ત્વાનામનેકપ્રકારેણ ઉપભોગ્યો ભવેયમ્ । યાવત્સર્વે ન નિર્વૃતા ઇતિ યાવત્ સર્વે ન સંસારદુઃખવિનિર્મુક્તાઃ ॥
તસ્માદેષામાત્મભાવાદીનામુત્સર્ગઃ કાર્યો બોધ્યર્થિના । એતચ્ચ દાનમતિવિસ્તરેણ શિક્ષાસમુચ્ચયે પ્રદર્શિતમ્ । તદ્યથા તત્રૈવ બોધિસત્ત્વપ્રાતિમોક્ષે કથિતમ્-
પુનરપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વઃ સર્વધર્મેષુ પરકીયસંજ્ઞામુત્પાદયતિ, ન કંચિદ્ભાવમુપાદત્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉપાદાનં હિ ભયમિતિ ।
ઇદમુક્ત્વા તત્રૈવ પુનરિદમુક્તમ્-
તથા ચિત્તશૂરાઃ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વા ભવન્તિ । યાવત્ સ્વહસ્તપરિત્યાગી ભવતિ, પાદપરિત્યાગી નાસાપરિત્યાગી શીર્ષપરિત્યાગી અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપરિત્યાગી, યાવત્ સર્વસ્વપરિત્યાગીતિ ॥
એવં નારાયણપરિપૃચ્છાયામપ્યભિહિતમ્-
ન તદ્ધસ્તુ ઉપાદાતવ્યં યસ્મિન્ વસ્તુનિ નાસ્ય ત્યાગચિત્તમુત્પદ્યેત, ન ત્યાગબુદ્ધિઃ ક્રમેત, ( બ્ચ્પ્ 42 ) ઇતિ યાવત્, અપિ તુ ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્- અયં મમાત્મભાવઃ સર્વસત્ત્વેભ્ય ઉત્સૃષ્ટઃ પરિત્યક્તઃ, પ્રાગેવ બાહ્યાનિ વસ્તૂનિ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
તથા આર્યાક્ષયમતિસૂત્રે ઽપિ દેશિતમ્-
અયં મયા કાયઃ સર્વસત્ત્વાનાં કિંકરણીયેષુ ક્ષપિતવ્યઃ । તદ્યથા ઇમાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પૃથિવીધાતુરબ્ધાતુસ્તેજોધાતુર્વાયુધાતુશ્ચ નાનાસુખૈઃ નાનાપર્યાયૈઃ નાનારમ્બણૈઃ નાનોપકરણૈઃ નાનાપરિભોગૈઃ સત્ત્વાનામુપભોગં ગચ્છન્તિ, એવમેવ અહમિમં ચતુર્મહાભૂતસમુચ્છ્રયં કાયં નાનાસુખૈઃ નાનાપર્યાયૈઃ નાનારમ્બણૈઃ નાનોપકરણૈઃ નાનાપરિભોગૈર્વિસ્તરેણ સર્વસત્ત્વાનામુપજીવ્યં કરિષ્યામીતિ વિસ્તરઃ ॥
તચ્ચિત્તરત્નેન્ત્યારભ્ય સર્વમિદં પૂર્વકં બોધિચિત્તસંવરગ્રહણાય પ્રયોગો વેદિતવ્યઃ । તદેવં પૂજાદિ વિધાય આત્મભાવાદિદાનમુત્સૃજ્ય પ્રતિપન્નબોધિચિત્તાનુશંસઃ ક્ષણસંપદં પરમદુર્લભામવેત્ય શ્રદ્ધામૂલં દૃઢમુપસ્થાપ્ય સત્ત્વાનત્રાણાનપરાયણાન્ કરુણાયમાનઃ સ્વસુખનિરપેક્ષઃ પરદુઃખદુઃખી તત્સમુદ્ધરણાશયાભિપ્રાયો બુદ્ધત્વમેવ તદુપાયં સમુત્પશ્યન્ તત્ર બદ્ધસંનાહઃ-
યદાત્મનઃ પરેષાં ચ ભયં દુઃખં ચ ન પ્રિયમ્ ।
તદાત્મનઃ કો વિશેષો યત્તં રક્ષામિ નેતરમ્ ॥
ઇતિ । [શિક્ષ.સ.કારિકા-1]
તેન આત્મનઃ સત્ત્વધાતોશ્ચ-
દુઃખાન્તં કર્તુકામેન સુખાન્તં ગન્તુમિચ્છતા ।
શ્રદ્ધામૂલં દૃઢીકૃત્ય બોધૌ કાર્યા મતિર્દૃઢા ॥
ઇતિ ॥ [શિક્ષ.સ.કારિકા-2]
સમ્યક્સંબોધિચિત્તમુત્પાદયિતુમુપક્રમતે-
યથા ગૃહીતં સુગતૈર્બોધિચિત્તં પુરાતનૈઃ ।
તે બોધિસત્ત્વશિક્ષાયામાનુપૂર્વ્યા યથા સ્થિતાઃ

યેનાશયેન સર્વસત્ત્વાનાં સર્વદુઃખપ્રહાણાર્થમ્ । યદિ વા યથા ગૃહીતં તદેવ ભગવન્તો જાનન્તિ । બોધિચિત્તમિતિ બોધિર્બુદ્ધત્વં સર્વાવરણપ્રહાણાત્ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાધિગમઃ । એતચ્ચ સપ્રચયં પ્રજ્ઞાપરિચ્છેદે વક્ષ્યામઃ । તત્ર ચિત્તમધ્યાશયેન તત્પ્રાપ્તયે મનસિકારઃ બુદ્ધો ભવેયં સર્વસત્ત્વહિતસુખસંપાદનાયેત્યર્થઃ ॥ ઇતિ પૂર્વાર્ધેન બોધિચિત્તોત્પાદં પ્રતિપાદ્ય શિક્ષાસંવરગ્રહણં પ્રતિપાદયન્નાહ- તે બોધિસત્ત્વેત્યાદિ । બોધિસત્ત્વશિક્ષા યદુત્પાદિતબોધિચિત્તેન બોધિસત્ત્વેન સદા કરણીયમ્, તત્રેત્યર્થઃ । આનુપૂર્વીતિ અનુ..........
( બ્ચ્પ્ 43 ) તદ્વદુત્પાદયામ્યેષ બોધિચિત્તં જગદ્ધિતે ।
તદ્વદેવ ચ તાઃ શિક્ષાઃ શિક્ષિષ્યામિ યથાક્રમમ્

એવં ગૃહીત્વા મતિમાન્ બોધિચિત્તં પ્રસાદતઃ ।
પુનઃ પુષ્ટસ્ય પુષ્ટયર્થં ચિત્તમેવં પ્રહર્ષયેત્

અદ્ય મે સફલં જન્મ સુલબ્ધો માનુષો ભવઃ ।
અદ્ય બુદ્ધકુલે જાતો બુદ્ધપુત્રો ઽસ્મિ સાંપ્રતમ્

તથાધુના મયા કાર્યં સ્વકુલોચિતકારિણામ્ ।
નિર્મલસ્ય કુલસ્યાસ્ય કલઙ્કો ન ભવેદ્યથા

અન્ધઃ સંકારકૂટેભ્યો યથા રત્નમવાપ્નુયાત્ ।
તથા કથંચિદપ્યેતદ્ બોધિચિત્તં મમોદિતમ્

જગન્મૃત્યુવિનાશાય જાતમેતદ્રસાયનમ્ ।
જગદ્દારિદ્યશમનં નિધાનમિદમક્ષયમ્

જગદ્વયાધિપ્રશમનં ભૈષજ્યમિદમુત્તમમ્ ।
ભવાધ્વભ્રમણશ્રાન્તજગદ્વિશ્રામપાદપઃ

દુર્ગત્યુત્તરણે સેતુઃ સામાન્યઃ સર્વયાયિનામ્ ।
જગત્ક્લેશોપશમન ઉદિતશ્ચિત્તચન્દ્રમાઃ

જગદજ્ઞાનતિમિરપ્રોત્સારણમહારવિઃ ।
સદ્ધર્મક્ષીરમથનાન્નવનીતં સમુત્થિતમ્

સુખભોગબુભુક્ષિતસ્ય વા જનસાર્થસ્ય ભવાધ્વચારિણઃ ।
સુખસત્રમિદં હ્યુપસ્થિતં સકલા ભ્યાગતસત્ત્વતર્પણમ્

જગદદ્ય નિમન્ત્રિતં મયા સુગતત્વેન સુખેન ચાન્તરા ।
પુરતઃ ખલુ સર્વતાયિનામભિનન્દન્તુ સુરાસુરાદયઃ