Bodhicaryāvatāra · Chapter 9

imaṃ parikaraṃ sarvaṃ prajñārthaṃ hi munirjagau
tasmādutpādayet prajñāṃ duḥkhanivṛttikāṅkṣayā //

saṃvṛtiḥ paramārthaśca satyadvayamidaṃ mataṃ
buddheragocarastattvaṃ buddhiḥ saṃvṛtirucyate //

tatra loko dvidhā dṛṣṭo yogī prākṛtakastathā
tatra prākṛtako loko yogilokena bādhyate //

bādhyante dhīviśeṣeṇa yogino 'pyuttarottaraiḥ
dṛṣṭāntenobhayeṣṭena kāryārthamavicārataḥ //

lokena bhāvā dṛśyante kalpyante cāpi tattvataḥ
na tu māyāvadityatra vivādo yogilokayoḥ //

pratyakṣamapi rūpādi prasiddhyā na pramāṇataḥ
aśucyādiṣu śucyādi prasiddhiriva sā mṛṣā //

lokāvatāraṇārthaṃ ca bhāvā nāthena deśitāḥ
tattvataḥ kṣaṇikā naite saṃvṛtyā cedvirudhyate //

na doṣo yogisaṃvṛtyā lokātte tattvadarśinaḥ
anyathā lokabādhā syād aśucistrīnirūpaṇe //

māyopamājjināt puṇyaṃ sadbhāve 'pi kathaṃ yathā
yadi māyopamaḥ sattvaḥ kiṃ punarjāyate mṛtaḥ //

yāvatpratyayasāmagrī tāvanmāyāpi vartate
dīrghasaṃtānamātreṇa kathaṃ sattvo 'sti satyataḥ //

māyāpuruṣaghātādau cittābhāvānna pāpakaṃ
cittamāyāsamete tu pāpapuṇyasamudbhavaḥ //

mantrādīnāmasāmarthyān na māyācittasaṃbhavaḥ
sāpi nānāvidhā māyā nānāpratyayasaṃbhavā //

naikasya sarvasāmarthyaṃ pratyayasyāsti kutracit
nirvṛtaḥ paramārthena saṃvṛtyā yadi saṃsaret //

buddho 'pi saṃsaredevaṃ tataḥ kiṃ bodhicaryayā
pratyayānāmanucchede māyāpyucchidyate na hi //

pratyayānāṃ tu vicchedāt saṃvṛtyāpi na saṃbhavaḥ
yadā na bhrāntirapyasti māyā kenopalabhyate //

yadā māyaiva te nāsti tadā kimupalabhyate
cittasyaiva sa ākāro yadyapyanyo 'sti tattvataḥ //

cittameva yadā māyā tadā kiṃ kena dṛśyate
uktaṃ ca lokanāthena cittaṃ cittaṃ na paśyati //

na cchinatti yathātmānam asidhārā tathā manaḥ
ātmabhāvaṃ yathā dīpaḥ saṃprakāśayatīti cet //

naiva prakāśyate dīpo yasmānna tamasāvṛtaḥ
na hi sphaṭikavannīlaṃ nīlatve 'nyamapekṣate //

tathā kiṃcit parāpekṣam anapekṣaṃ ca dṛśyate
anīlatve na tannīlaṃ kuryādātmānamātmanā //

nīlameva hi ko nīlaṃ kuryādātmānamātmanā
anīlatve na tannīlaṃ kuryādātmānamātmanā //

dīpaḥ prakāśata iti jñātvā jñānena kathyate
buddhiḥ prakāśata iti jñātvedaṃ kena kathyate //

prakāśā vāprakāśā vā yadā dṛṣṭā na kenacit
vandhyāduhitṛlīleva kathyamānāpi sā mudhā //

yadi nāsti svasaṃvittir vijñānaṃ smaryate katham
anyānubhūte saṃbandhāt smṛtirākhuviṣaṃ yathā //

pratyayāntarayuktasya darśanāt svaṃ prakāśate
siddhāñjanavidherdṛṣṭo ghaṭo naivāñjanaṃ bhavet //

yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ jñātaṃ naiveha pratiṣidhyate
satyataḥ kalpanā tvatra duḥkhaheturnivāryate //

cittādanyā na māyā cen nāpyananyeti kalpyate
vastu cet sā kathaṃ nānyān anyā cennāsti vastutaḥ //

asatyapi yathā māyā dṛśyā draṣṭṛ tathā manaḥ
vastvāśrayaścet saṃsāraḥ so 'nyathākāśavadbhavet //

vastvāśrayeṇābhāvasya kriyāvattvaṃ kathaṃ bhavet
asatsahāyamekaṃ hi cittamāpadyate tava //

grāhyamuktaṃ yadā cittaṃ tadā sarve tathāgatāḥ
evaṃ ca ko guṇo labdhaś cittamātre 'pi kalpite //

māyopamatve 'pi jñāte kathaṃ kleśo nivartate
yadā māyāstriyāṃ rāgas tatkarturapi jāyate //

aprahīṇā hi tatkartur jñeyasaṃkleśavāsanā
taddṛṣṭikāle tasyāto durbalā śūnyavāsanā //

śūnyatāvāsanādhānād dhīyate bhāvavāsanā
kiṃcinnāstīti cābhyāsāt sāpi paścāt prahīyate //

yadā na labhyate bhāvo yo nāstīti prakalpyate
tadā nirāśrayo 'bhāvaḥ kathaṃ tiṣṭhenmateḥ puraḥ //

yadā na bhāvo nābhāvo mateḥ saṃtiṣṭhate puraḥ
tadānyagatyabhāvena nirālambā praśāmyate //

cintāmaṇiḥ kalpatarur yathecchāparipūraṇaḥ
vineyapraṇidhānābhyāṃ jinabimbaṃ tathekṣyate //

yathā gāruḍikaḥ stambhaṃ sādhayitvā vinaśyati
sa tasmiṃściranaṣṭe 'pi viṣādīnupaśāmayet //

bodhicaryānurūpyeṇa jinastambho 'pi sādhitaḥ
karoti sarvakāryāṇi bodhisattve 'pi nirvṛte //

acittake kṛtā pūjā kathaṃ phalavatī bhavet
tulyaiva paṭhyate yasmāt tiṣṭhato nirvṛtasya ca //

āgamācca phalaṃ tatra saṃvṛtyā tattvato 'pi vā
satyabuddhe kṛtā pūjā saphaleti kathaṃ yathā //

satyadarśanato muktiḥ śūnyatādarśanena kim
na vinānena mārgeṇa bodhirityāgamo yataḥ //

nanvasiddhaṃ mahāyānaṃ kathaṃ siddhastvadāgamaḥ
yasmādubhayasiddho 'sau na siddho 'sau tavāditaḥ //

yatpratyayā ca tatrāsthā mahāyāne 'pi tāṃ kuru
anyobhayeṣṭasatyatve vedāderapi satyatā //

savivādaṃ mahāyānam iti cedāgamaṃ tyaja
tīrthikaiḥ savivādatvāt svaiḥ paraiścāgamāntaram //

śāsanaṃ bhikṣutāmūlaṃ bhikṣutaiva ca duḥkhitā
sāvalambanacittānāṃ nirvāṇamapi duḥsthitam //

kleśaprahāṇānmuktiścet tadanantaramastu sā
dṛṣṭaṃ ca teṣu sāmarthyaṃ niḥkleśasyāpi karmaṇaḥ //

tṛṣṇā tāvadupādānaṃ nāsti cet saṃpradhāryate
kimakliṣṭāpi tṛṣṇaiṣāṃ nāsti saṃmohavat satī //

vedanāpratyayā tṛṣṇā vedanaiṣāṃ ca vidyate
sālambanena cittena sthātavyaṃ yatra tatra vā //

vinā śūnyatayā cittaṃ baddhamutpadyate punaḥ
yathāsaṃjñisamāpattau bhāvayettena śūnyatām //

yatsūtre 'vataredvākyaṃ taccedbuddhoktamiṣyate
mahāyānaṃ bhavatsūtraiḥ prāyastulyaṃ na kiṃ matam //

ekenāgamyamānena sakalaṃ yadi doṣavat
ekena sūtratulyena kiṃ na sarvaṃ jinoditam //

mahākāśyapamukhyaiśca yadvākyaṃ nāvagāhyate
tattvayānavabuddhatvād agrāhyaṃ kaḥ kariṣyati //

saktitrāsāttvanirmuktyā saṃsāre sidhyati sthitiḥ
mohena duḥkhināmarthe śūnyatāyā idaṃ phalam //

tadevaṃ śūnyatāpakṣe dūṣaṇaṃ nopapadyate
tasmānnirvicikitsena bhāvanīyaiva śūnyatā //

kleśajñeyāvṛtitamaḥ pratipakṣo hi śūnyatā
śīghraṃ sarvajñatākāmo na bhāvayati tāṃ katham //

yadduḥkhajananaṃ vastu trāsastasmāt prajāyatām
śūnyatā duḥkhaśamanī tataḥ kiṃ jāyate bhayam //

yatastato vāstu bhayaṃ yadyahaṃ nāma kiṃcana
ahameva na kiṃcicced bhayaṃ kasya bhaviṣyati //

dantakeśanakhā nāhaṃ nāsthi nāpyasmi śoṇitam
na śiṃghānaṃ na ca śleṣmā na pūyaṃ lasikāpi vā //

nāhaṃ vasā na ca svedo na medo 'ntrāṇi nāpyaham
na cāhamantranirguṇḍī gūthamūtramahaṃ na ca //

nāhaṃ māṃsaṃ na ca snāyur noṣmā vāyurahaṃ na ca
na ca chidrāṇyahaṃ nāpi ṣaḍvijñānāni sarvathā //

śabdajñānaṃ yadi tadā śabdo gṛhyeta sarvadā
jñeyaṃ vinā tu kiṃ vetti yena jñānaṃ nirucyate //

ajānānaṃ yadi jñānaṃ kāṣṭhaṃ jñānaṃ prasajyate
tenāsaṃnihitajñeyaṃ jñānaṃ nāstīti niścayaḥ //

tadeva rūpaṃ jānāti tadā kiṃ na śṛṇotyapi
śabdasyāsaṃnidhānāccet tatastajjñānamapyasat //

śabdagrahaṇarūpaṃ yat tadrūpagrahaṇaṃ katham
ekaḥ pitā ca putraśca kalpyate na tu tattvataḥ //

sattvaṃ rajastamo vāpi na putro na pitā yataḥ
śabdagrahaṇayuktastu svabhāvastasya nekṣyate //

tadevānyena rūpeṇa naṭavatso 'pyaśāśvataḥ
sa evānyasvabhāvaśced apūrveyaṃ tadekatā //

anyadrūpamasatyaṃ cen nijaṃ tadrūpamucyatām
jñānatā cettataḥ sarva puṃsāmaikyaṃ prasajyate //

cetanācetane caikyaṃ tayoryenāstitā samā
viśeṣaśca yadā mithyā kaḥ sādṛśyāśrayastadā //

acetanaśca naivāham acaitanyātpaṭādivat
atha jñaścetanāyogād ajño naṣṭaḥ prasajyate //

athāvikṛta evātmā caitanyenāsya kiṃ kṛtam
ajñasya niṣkriyasyaivam ākāśasyātmatā matā //

na karmaphalasaṃbandho yuktaścedātmanā vinā
karma kṛtvā vinaṣṭe hi phalaṃ kasya bhaviṣyati //

dvayorapyāvayoḥ siddhe bhinnādhāre kriyāphale
nirvyāpāraśca tatrātmety atra vādo vṛthā nanu //

hetumān phalayogīti dṛśyate naiṣa saṃbhavaḥ
saṃtānasyaikyamāśritya kartā bhokteti deśitam //

atītānāgataṃ cittaṃ nāhaṃ taddhi na vidyate
athotpannamahaṃ cittaṃ naṣṭe 'sminnāstyahaṃ punaḥ //

yathaiva kadalīstambho na kaścid bhāgaśaḥ kṛtaḥ
tathāhamapyasadbhūto mṛgyamāṇo vicārataḥ //

yadi sattvo na vidyeta kasyopari kṛpeti cet
kāryārthamabhyupetena yo mohena prakalpitaḥ //

kāryaṃ kasya na cetsattvaḥ satyamīhā tu mohataḥ
duḥkhavyupaśamārthaṃ tu kāryamoho na vāryate //

duḥkhaheturahaṃkāra ātmamohāttu vardhate
tato 'pi na nivartyaścet varaṃ nairātmyabhāvanā //

kāyo na pādau na jaṅghā norū kāyaḥ kaṭirna ca
nodaraṃ nāpyayaṃ pṛṣṭhaṃ noro bāhū na cāpi saḥ //

na hastau nāpyayaṃ pārśvau na kakṣau nāṃsalakṣaṇaḥ
na grīvā na śiraḥ kāyaḥ kāyo 'tra kataraḥ punaḥ //

yadi sarveṣu kāyo 'tham ekadeśena vartate
aṃśā aṃśeṣu vartante sa ca kutra svayaṃ sthitaḥ //

sarvātmanā cetsarvatra sthitaḥ kāyaḥ karādiṣu
kāyāstāvanta eva syur yāvantaste karādayaḥ //

naivāntarna bahiḥ kāyaḥ kathaṃ kāyaḥ karādiṣu
karādibhyaḥ pṛthag nāsti kathaṃ nu khalu vidyate //

tannāsti kāyo mohāttu kāyabuddhiḥ karādiṣu
saṃniveśaviśeṣeṇa sthānau puruṣabuddhivat //

yāvatpratyayasāmagrī tāvatkāyaḥ pumāniva
evaṃ karādau sā yāvat tāvatkāyo 'tra dṛśyate //

evamaṅgulipuñjatvāt pādo 'pi kataro bhavet
so 'pi parvasamūhatvāt parvāpi svāṃśabhedataḥ //

aṃśā apyaṇubhedena so 'pyaṇurdigvibhāgataḥ
digvibhāgo niraṃśatvād ākāśaṃ tena nāstyaṇuḥ //

evaṃ svapnopame rūpe ko rajyeta vicārakaḥ
kāyaścaivaṃ yadā nāsti tadā kā strī pumāṃśca kaḥ //

yadyasti duḥkhaṃ tattvena prahṛṣṭān kiṃ na bādhate
śokādyārtāya mṛṣṭādi sukhaṃ cetkiṃ na rocate //

balīyasābhibhūtatvād yadi tannānubhūyate
vedanātvaṃ kathaṃ tasya yasya nānubhavātmatā //

asti sūkṣmatayā duḥkhaṃ sthaulyaṃ tasya hṛtaṃ nanu
tuṣṭimātrā'parā cetsyāt tasmātsāpyasya sūkṣmatā //

viruddhapratyayotpattau duḥkhasyānudayo yadi
kalpanābhiniveśo hi vedanetyāgataṃ nanu //

ata eva vicāro 'yaṃ pratipakṣo 'sya bhāvyate
vikalpakṣetrasaṃbhūta dhyānāhārā hi yoginaḥ //

sāntarāvindriyārthau cet saṃsargaḥ kuta etayoḥ
nirantaratve 'pyekatvaṃ kasya kenāstu saṃgatiḥ //

nāṇoraṇau praveśo 'sti nirākāśaḥ samaśca saḥ
apraveśe na miśratvam amiśratve na saṃgatiḥ //

niraṃśasya ca saṃsargaḥ kathaṃ nāmopapadyate
saṃsarge ca niraṃśatvaṃ yadi dṛṣṭaṃ nidarśaya //

vijñānasya tvamūrtasya saṃsargo naiva yujyate
samūhasyāpyavastutvād yathā pūrvaṃ vicāritam //

tadevaṃ sparśanābhāve vedanāsaṃbhavaḥ kutaḥ
kimarthamayamāyāsaḥ bādhā kasya kuto bhavet //

yadā na vedakaḥ kaścid vedanā ca na vidyate
tadāvasthāmimāṃ dṛṣṭvā tṛṣṇe kiṃ na vidīryase //

dṛśyate spṛśyate cāpi svapnamāyopamātmanā
cittena sahajātatvād vedanā tena nekṣyate //

pūrvaṃ paścācca jātena smaryate nānubhūyate
svātmānaṃ nānubhavati na cānyenānubhūyate //

na cāsti vedakaḥ kaścid vedanāto na tattvataḥ
nirātmake kalāpe 'smin ka eva bādhyate 'nayā //

nendriyeṣu na rūpādau nāntarāle manaḥ sthitam
nāpyantarna bahiścittam anyatrāpi na labhyate //

yanna kāye na cānyatra na miśraṃ na pṛthak kvacit
tanna kiṃcidataḥ sattvāḥ prakṛtyā parinirvṛtāḥ //

jñeyātpūrvaṃ yadi jñānaṃ kimālambyāsya saṃbhavaḥ
jñeyena saha cejjñānaṃ kimālambyāsya saṃbhavaḥ //

atha jñeyādbhavetpaścāt tadā jñānaṃ kuto bhavet
evaṃ ca sarvadharmāṇām utpattirnāvasīyate //

yadyevaṃ saṃvṛtirnāsti tataḥ satyadvayaṃ kutaḥ
atha sāpyanyasaṃvṛtyā syātsattvo nirvṛtaḥ kutaḥ //

paracittavikalpo 'sau svasaṃvṛtyā tu nāsti saḥ
sa paścānniyataḥ so 'sti na cennāstyeva saṃvṛtiḥ //

kalpanā kalpitaṃ ceti dvayamanyonyaniśritam
yathāprasiddhamāśritya vicāraḥ sarva ucyate //

vicāritena tu yadā vicāreṇa vicāryate
tadānavasthā tasyāpi vicārasya vicāraṇāt //

vicārite vicārye tu vicārasyāsti nāśrayaḥ
nirāśrayatvānnodeti tacca nirvāṇamucyate //

yasya tvetaddvayaṃ satyaṃ sa evātyantaduḥsthitaḥ
yadi jñānavaśādartho jñānāstitve tu kā gatiḥ //

atha jñeyavaśājjñānaṃ jñeyāstitve tu kā gatiḥ
athānyonyavaśātsattvam abhāvaḥ syāddvayorapi //

pitā cenna vinā putrāt kutaḥ putrasya saṃbhavaḥ
putrābhāve pitā nāsti tathā sattvaṃ tayordvayoḥ //

aṅkuro jāyate bījād bījaṃ tenaiva sūcyate
jñeyājjñānena jātena tatsattā kiṃ na gamyate //

aṅkurādanyato jñānād bījamastīti gamyate
jñānāstitvaṃ kuto jñātaṃ jñeyaṃ yattena gamyate //

lokaḥ pratyakṣatastāvat sarvaṃ hetumudīkṣate
padmanālādibhedo hi hetubhedena jāyate //

kiṃkṛto hetubhedaścet pūrvahetuprabhedataḥ
kasmāccetphalado hetuḥ pūrvahetuprabhāvataḥ //

īśvaro jagato hetuḥ vada kastāvadīśvaraḥ
bhūtāni cedbhavatvevaṃ nāmamātre 'pi kiṃ śramaḥ //

api tvaneke 'nityāśca niśceṣṭā na ca devatāḥ
laṅghyāścāśucayaścaiva kṣmādayo na sa īśvaraḥ //

nākāśamīśo 'ceṣṭatvāt nātmā pūrvaniṣedhataḥ
acintyasya ca kartṛtvam apyacintyaṃ kimucyate //

tena kiṃ sraṣṭumiṣṭaṃ ca ātmā cet nanvasau dhruvaḥ
kṣmādisvabhāva īśaśca jñānaṃ jñeyādanādi ca //

karmaṇaḥ sukhaduḥkhe ca vada kiṃ tena virmitam
hetorādirna cedasti phalasyādiḥ kuto bhavet //

kasmātsadā na kurute na hi so 'nyamapekṣate
tenākṛto 'nyo nāstyeva tenāsau kimapekṣatām //

apekṣate cetsāmagrīṃ heturna punarīśvaraḥ
nākartumīśaḥ sāmagryāṃ na kartuṃ tadabhāvataḥ //

karotyanicchannīśaścet parāyattaḥ prasajyate
icchannapīcchāyattaḥ syāt kurvataḥ kuta īśatā //

ye 'pi nityānaṇūnāhus te 'pi pūrvaṃ nivāritāḥ
sāṃkhyāḥ pradhānamicchanti nityaṃ lokasya kāraṇam //

sattvaṃ rajastamaśceti guṇā aviṣamasthitāḥ
pradhānamiti kathyante viṣamairjagaducyate //

ekasya trisvabhāvatvam ayuktaṃ tena nāsti tat
evaṃ guṇā na vidyante pratyekaṃ te 'pi hi tridhā //

guṇābhāve ca śabdāder astitvamatidūrataḥ
acetane ca vastrādau sukhāderapyasaṃbhavaḥ //

taddheturūpā bhāvāścen nanu bhāvā vicāritāḥ
sukhādyeva ca te hetuḥ na ca tasmātpaṭādayaḥ //

paṭādestu sukhādi syāt tadabhāvātsukhādyasat
sukhādīnāṃ ca nityatvaṃ kadācinnopalabhyate //

satyāmeva sukhavyaktau saṃvittiḥ kiṃ na gṛhyate
tadeva sūkṣmatāṃ yāti sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca tatkatham //

sthaulyaṃ tyaktvā bhavetsūkṣmam anitye sthaulyasūkṣmate
sarvasya vastunastadvat kiṃ nānityatvamiṣyate //

na sthaulyaṃ cetsukhādanyat sukhasyānityatā sphuṭam
nāsadutpadyate kiṃcid asattvāditi cenmatam //

vyaktasyāsata utpattir akāmasyāpi te sthitā
annādo 'medhyabhakṣaḥ syāt phalaṃ hetau yadi sthitam //

paṭārgheṇaiva karpāsa bījaṃ krītvā nivasyatām
mohāccennekṣate lokaḥ tattvajñasyāpi sā sthitiḥ //

lokasyāpi ca tajjñānam asti kasmānna paśyati
lokāpramāṇatāyāṃ cet vyaktadarśanamapyasat //

pramāṇamapramāṇaṃ cen nanu tatpramitaṃ mṛṣā
tattvataḥ śūnyatā tasmād bhāvānāṃ nopapadyate //

kalpitaṃ bhāvamaspṛṣṭvā tadabhāvo na gṛhyate
tasmādbhāvo mṛṣā yo hi tasyābhāvaḥ sphuṭaṃ mṛṣā //

tasmātsvapne sute naṣṭe sa nāstīti vikalpanā
tadbhāvakalpanotpādaṃ vibadhnāti mṛṣā ca sā //

tasmādevaṃ vicāreṇa nāsti kiṃcidahetutaḥ
na ca vyastasamasteṣu pratyayeṣu vyavasthitam //

anyato nāpi cāyātaṃ na tiṣṭhati na gacchati
māyātaḥ ko viśeṣo 'sya yanmūḍhaiḥ satyataḥ kṛtam //

māyayā nirmitaṃ yacca hetubhiryacca nirmitam
āyāti tatkutaḥ kutra yāti ceti nirūpyatām //

yadanyasaṃnidhānena dṛṣṭaṃ na tadabhāvataḥ
pratibimbasame tasmin kṛtrime satyatā katham //

vidyamānasya bhāvasya hetunā kiṃ prayojanam
athāpyavidyamāno 'sau hetunā kiṃ prayojanam //

nābhāvasya vikāro 'sti hetukoṭiśatairapi
tadavasthaḥ kathaṃ bhāvaḥ ko vānyo bhāvatāṃ gataḥ //

nābhāvakāle bhāvaścet kadā bhāvo bhaviṣyati
nājātena hi bhāvena so 'bhāvo 'pagamiṣyati //

na cānapagate 'bhāve bhāvāvasarasaṃbhavaḥ
bhāvaścābhāvatāṃ naiti dvisvabhāvaprasaṅgataḥ //

evaṃ ca na virodho 'sti na ca bhāvo 'sti sarvadā
ajātamaniruddhaṃ ca tasmātsarvamidaṃ jagat //

svapnopamāstu gatayo vicāre kadalīsamāḥ
nirvṛtānirvṛtānāṃ ca viśeṣo nāsti vastutaḥ //

evaṃ śūnyeṣu dharmeṣu kiṃ labdhaṃ kiṃ hṛtaṃ bhavet
satkṛtaḥ paribhūto vā kena kaḥ saṃbhaviṣyati //

kutaḥ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā kiṃ priyaṃ vā kimapriyam
kā tṛṣṇā kutra sā tṛṣṇā mṛgyamāṇā svabhāvataḥ //

vicāre jīvalokaḥ kaḥ ko nāmātra mariṣyati
ko bhaviṣyati ko bhūtaḥ ko bandhuḥ kasya kaḥ suhṛt //

sarvamākāśasaṃkāśaṃ parigṛhṇantu madvidhāḥ
prakupyanti prahṛṣyanti kalahotsavahetubhiḥ //

śokāyāsairviṣādaiśca mithaśchedanabhedanaiḥ
yāpayanti sukṛcchreṇa pāpairātmasukhecchavaḥ //

mṛtāḥ patantyapāyeṣu dīrghatīvravyatheṣu ca
āgatyāgatya sugatiṃ bhūtvā bhūtvā sukhocitāḥ //

bhave bahuprapātaśca tatra cāsattvamīdṛśam
tatrānyonyavirodhaśca na bhavettattvamīdṛśam //

tatra cānupamāstīvrā anantaduḥkhasāgarāḥ
tatraivamalpabalatā tatrāpyalpatvamāyuṣaḥ //

tatrāpi jīvitārogya vyāpāraiḥ kṣutklamaśramaiḥ
nidrayopadravairbāla saṃsargairniṣphalaistathā //

vṛthaivāyurvahatyāśu vivekastu sudurlabhaḥ
tatrāpyabhyastavikṣepa nivāraṇagatiḥ kutaḥ //

tatrāpi māro yatate mahāpāyaprapātane
tatrāsanmārgabāhulyād vicikitsā ca durjayā //

punaśca kṣaṇadaurlamyaṃ buddhotpādo 'tidurlabhaḥ
kleśaugho durnivāraścety aho duḥkhaparamparā //

aho batātiśocyatvam eṣāṃ duḥkhaughavartinām
ye nekṣante svadauḥsthityam evamapyatiduḥsthitāḥ //

snātvā snātvā yathā kaścid viśedvahniṃ muhurmuhuḥ
svasausthityaṃ ca manyanta evamapyatiduḥsthitāḥ //

ajarāmaralīlānām evaṃ viharatāṃ satām
āyāsyantyāpado ghorāḥ kṛtvā maraṇamagrataḥ //

evaṃ duḥkhāgnitaptānāṃ śāntiṃ kuryāmahaṃ kadā
puṇyameghasamudbhūtaiḥ sukhopakaraṇaiḥ svakaiḥ //

kadopalambhadṛṣṭibhyo deśayiṣyāmi śūnyatām
saṃvṛtyānupalambhena puṇyasaṃbhāramādarāt //