બોધિચર્યાવતાર · અધ્યાય 9
ઇમં પરિકરં સર્વં પ્રજ્ઞાર્થં હિ મુનિર્જગૌ
તસ્માદુત્પાદયેત્ પ્રજ્ઞાં દુઃખનિવૃત્તિકાઙ્ક્ષયા ॥
સંવૃતિઃ પરમાર્થશ્ચ સત્યદ્વયમિદં મતં
બુદ્ધેરગોચરસ્તત્ત્વં બુદ્ધિઃ સંવૃતિરુચ્યતે ॥
તત્ર લોકો દ્વિધા દૃષ્ટો યોગી પ્રાકૃતકસ્તથા
તત્ર પ્રાકૃતકો લોકો યોગિલોકેન બાધ્યતે ॥
બાધ્યન્તે ધીવિશેષેણ યોગિનો ઽપ્યુત્તરોત્તરૈઃ
દૃષ્ટાન્તેનોભયેષ્ટેન કાર્યાર્થમવિચારતઃ ॥
લોકેન ભાવા દૃશ્યન્તે કલ્પ્યન્તે ચાપિ તત્ત્વતઃ
ન તુ માયાવદિત્યત્ર વિવાદો યોગિલોકયોઃ ॥
પ્રત્યક્ષમપિ રૂપાદિ પ્રસિદ્ધ્યા ન પ્રમાણતઃ
અશુચ્યાદિષુ શુચ્યાદિ પ્રસિદ્ધિરિવ સા મૃષા ॥
લોકાવતારણાર્થં ચ ભાવા નાથેન દેશિતાઃ
તત્ત્વતઃ ક્ષણિકા નૈતે સંવૃત્યા ચેદ્વિરુધ્યતે ॥
ન દોષો યોગિસંવૃત્યા લોકાત્તે તત્ત્વદર્શિનઃ
અન્યથા લોકબાધા સ્યાદ્ અશુચિસ્ત્રીનિરૂપણે ॥
માયોપમાજ્જિનાત્ પુણ્યં સદ્ભાવે ઽપિ કથં યથા
યદિ માયોપમઃ સત્ત્વઃ કિં પુનર્જાયતે મૃતઃ ॥
યાવત્પ્રત્યયસામગ્રી તાવન્માયાપિ વર્તતે
દીર્ઘસંતાનમાત્રેણ કથં સત્ત્વો ઽસ્તિ સત્યતઃ ॥
માયાપુરુષઘાતાદૌ ચિત્તાભાવાન્ન પાપકં
ચિત્તમાયાસમેતે તુ પાપપુણ્યસમુદ્ભવઃ ॥
મન્ત્રાદીનામસામર્થ્યાન્ ન માયાચિત્તસંભવઃ
સાપિ નાનાવિધા માયા નાનાપ્રત્યયસંભવા ॥
નૈકસ્ય સર્વસામર્થ્યં પ્રત્યયસ્યાસ્તિ કુત્રચિત્
નિર્વૃતઃ પરમાર્થેન સંવૃત્યા યદિ સંસરેત્ ॥
બુદ્ધો ઽપિ સંસરેદેવં તતઃ કિં બોધિચર્યયા
પ્રત્યયાનામનુચ્છેદે માયાપ્યુચ્છિદ્યતે ન હિ ॥
પ્રત્યયાનાં તુ વિચ્છેદાત્ સંવૃત્યાપિ ન સંભવઃ
યદા ન ભ્રાન્તિરપ્યસ્તિ માયા કેનોપલભ્યતે ॥
યદા માયૈવ તે નાસ્તિ તદા કિમુપલભ્યતે
ચિત્તસ્યૈવ સ આકારો યદ્યપ્યન્યો ઽસ્તિ તત્ત્વતઃ ॥
ચિત્તમેવ યદા માયા તદા કિં કેન દૃશ્યતે
ઉક્તં ચ લોકનાથેન ચિત્તં ચિત્તં ન પશ્યતિ ॥
ન ચ્છિનત્તિ યથાત્માનમ્ અસિધારા તથા મનઃ
આત્મભાવં યથા દીપઃ સંપ્રકાશયતીતિ ચેત્ ॥
નૈવ પ્રકાશ્યતે દીપો યસ્માન્ન તમસાવૃતઃ
ન હિ સ્ફટિકવન્નીલં નીલત્વે ઽન્યમપેક્ષતે ॥
તથા કિંચિત્ પરાપેક્ષમ્ અનપેક્ષં ચ દૃશ્યતે
અનીલત્વે ન તન્નીલં કુર્યાદાત્માનમાત્મના ॥
નીલમેવ હિ કો નીલં કુર્યાદાત્માનમાત્મના
અનીલત્વે ન તન્નીલં કુર્યાદાત્માનમાત્મના ॥
દીપઃ પ્રકાશત ઇતિ જ્ઞાત્વા જ્ઞાનેન કથ્યતે
બુદ્ધિઃ પ્રકાશત ઇતિ જ્ઞાત્વેદં કેન કથ્યતે ॥
પ્રકાશા વાપ્રકાશા વા યદા દૃષ્ટા ન કેનચિત્
વન્ધ્યાદુહિતૃલીલેવ કથ્યમાનાપિ સા મુધા ॥
યદિ નાસ્તિ સ્વસંવિત્તિર્ વિજ્ઞાનં સ્મર્યતે કથમ્
અન્યાનુભૂતે સંબન્ધાત્ સ્મૃતિરાખુવિષં યથા ॥
પ્રત્યયાન્તરયુક્તસ્ય દર્શનાત્ સ્વં પ્રકાશતે
સિદ્ધાઞ્જનવિધેર્દૃષ્ટો ઘટો નૈવાઞ્જનં ભવેત્ ॥
યથા દૃષ્ટં શ્રુતં જ્ઞાતં નૈવેહ પ્રતિષિધ્યતે
સત્યતઃ કલ્પના ત્વત્ર દુઃખહેતુર્નિવાર્યતે ॥
ચિત્તાદન્યા ન માયા ચેન્ નાપ્યનન્યેતિ કલ્પ્યતે
વસ્તુ ચેત્ સા કથં નાન્યાન્ અન્યા ચેન્નાસ્તિ વસ્તુતઃ ॥
અસત્યપિ યથા માયા દૃશ્યા દ્રષ્ટૃ તથા મનઃ
વસ્ત્વાશ્રયશ્ચેત્ સંસારઃ સો ઽન્યથાકાશવદ્ભવેત્ ॥
વસ્ત્વાશ્રયેણાભાવસ્ય ક્રિયાવત્ત્વં કથં ભવેત્
અસત્સહાયમેકં હિ ચિત્તમાપદ્યતે તવ ॥
ગ્રાહ્યમુક્તં યદા ચિત્તં તદા સર્વે તથાગતાઃ
એવં ચ કો ગુણો લબ્ધશ્ ચિત્તમાત્રે ઽપિ કલ્પિતે ॥
માયોપમત્વે ઽપિ જ્ઞાતે કથં ક્લેશો નિવર્તતે
યદા માયાસ્ત્રિયાં રાગસ્ તત્કર્તુરપિ જાયતે ॥
અપ્રહીણા હિ તત્કર્તુર્ જ્ઞેયસંક્લેશવાસના
તદ્દૃષ્ટિકાલે તસ્યાતો દુર્બલા શૂન્યવાસના ॥
શૂન્યતાવાસનાધાનાદ્ ધીયતે ભાવવાસના
કિંચિન્નાસ્તીતિ ચાભ્યાસાત્ સાપિ પશ્ચાત્ પ્રહીયતે ॥
યદા ન લભ્યતે ભાવો યો નાસ્તીતિ પ્રકલ્પ્યતે
તદા નિરાશ્રયો ઽભાવઃ કથં તિષ્ઠેન્મતેઃ પુરઃ ॥
યદા ન ભાવો નાભાવો મતેઃ સંતિષ્ઠતે પુરઃ
તદાન્યગત્યભાવેન નિરાલમ્બા પ્રશામ્યતે ॥
ચિન્તામણિઃ કલ્પતરુર્ યથેચ્છાપરિપૂરણઃ
વિનેયપ્રણિધાનાભ્યાં જિનબિમ્બં તથેક્ષ્યતે ॥
યથા ગારુડિકઃ સ્તમ્ભં સાધયિત્વા વિનશ્યતિ
સ તસ્મિંશ્ચિરનષ્ટે ઽપિ વિષાદીનુપશામયેત્ ॥
બોધિચર્યાનુરૂપ્યેણ જિનસ્તમ્ભો ઽપિ સાધિતઃ
કરોતિ સર્વકાર્યાણિ બોધિસત્ત્વે ઽપિ નિર્વૃતે ॥
અચિત્તકે કૃતા પૂજા કથં ફલવતી ભવેત્
તુલ્યૈવ પઠ્યતે યસ્માત્ તિષ્ઠતો નિર્વૃતસ્ય ચ ॥
આગમાચ્ચ ફલં તત્ર સંવૃત્યા તત્ત્વતો ઽપિ વા
સત્યબુદ્ધે કૃતા પૂજા સફલેતિ કથં યથા ॥
સત્યદર્શનતો મુક્તિઃ શૂન્યતાદર્શનેન કિમ્
ન વિનાનેન માર્ગેણ બોધિરિત્યાગમો યતઃ ॥
નન્વસિદ્ધં મહાયાનં કથં સિદ્ધસ્ત્વદાગમઃ
યસ્માદુભયસિદ્ધો ઽસૌ ન સિદ્ધો ઽસૌ તવાદિતઃ ॥
યત્પ્રત્યયા ચ તત્રાસ્થા મહાયાને ઽપિ તાં કુરુ
અન્યોભયેષ્ટસત્યત્વે વેદાદેરપિ સત્યતા ॥
સવિવાદં મહાયાનમ્ ઇતિ ચેદાગમં ત્યજ
તીર્થિકૈઃ સવિવાદત્વાત્ સ્વૈઃ પરૈશ્ચાગમાન્તરમ્ ॥
શાસનં ભિક્ષુતામૂલં ભિક્ષુતૈવ ચ દુઃખિતા
સાવલમ્બનચિત્તાનાં નિર્વાણમપિ દુઃસ્થિતમ્ ॥
ક્લેશપ્રહાણાન્મુક્તિશ્ચેત્ તદનન્તરમસ્તુ સા
દૃષ્ટં ચ તેષુ સામર્થ્યં નિઃક્લેશસ્યાપિ કર્મણઃ ॥
તૃષ્ણા તાવદુપાદાનં નાસ્તિ ચેત્ સંપ્રધાર્યતે
કિમક્લિષ્ટાપિ તૃષ્ણૈષાં નાસ્તિ સંમોહવત્ સતી ॥
વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા વેદનૈષાં ચ વિદ્યતે
સાલમ્બનેન ચિત્તેન સ્થાતવ્યં યત્ર તત્ર વા ॥
વિના શૂન્યતયા ચિત્તં બદ્ધમુત્પદ્યતે પુનઃ
યથાસંજ્ઞિસમાપત્તૌ ભાવયેત્તેન શૂન્યતામ્ ॥
યત્સૂત્રે ઽવતરેદ્વાક્યં તચ્ચેદ્બુદ્ધોક્તમિષ્યતે
મહાયાનં ભવત્સૂત્રૈઃ પ્રાયસ્તુલ્યં ન કિં મતમ્ ॥
એકેનાગમ્યમાનેન સકલં યદિ દોષવત્
એકેન સૂત્રતુલ્યેન કિં ન સર્વં જિનોદિતમ્ ॥
મહાકાશ્યપમુખ્યૈશ્ચ યદ્વાક્યં નાવગાહ્યતે
તત્ત્વયાનવબુદ્ધત્વાદ્ અગ્રાહ્યં કઃ કરિષ્યતિ ॥
સક્તિત્રાસાત્ત્વનિર્મુક્ત્યા સંસારે સિધ્યતિ સ્થિતિઃ
મોહેન દુઃખિનામર્થે શૂન્યતાયા ઇદં ફલમ્ ॥
તદેવં શૂન્યતાપક્ષે દૂષણં નોપપદ્યતે
તસ્માન્નિર્વિચિકિત્સેન ભાવનીયૈવ શૂન્યતા ॥
ક્લેશજ્ઞેયાવૃતિતમઃ પ્રતિપક્ષો હિ શૂન્યતા
શીઘ્રં સર્વજ્ઞતાકામો ન ભાવયતિ તાં કથમ્ ॥
યદ્દુઃખજનનં વસ્તુ ત્રાસસ્તસ્માત્ પ્રજાયતામ્
શૂન્યતા દુઃખશમની તતઃ કિં જાયતે ભયમ્ ॥
યતસ્તતો વાસ્તુ ભયં યદ્યહં નામ કિંચન
અહમેવ ન કિંચિચ્ચેદ્ ભયં કસ્ય ભવિષ્યતિ ॥
દન્તકેશનખા નાહં નાસ્થિ નાપ્યસ્મિ શોણિતમ્
ન શિંઘાનં ન ચ શ્લેષ્મા ન પૂયં લસિકાપિ વા ॥
નાહં વસા ન ચ સ્વેદો ન મેદો ઽન્ત્રાણિ નાપ્યહમ્
ન ચાહમન્ત્રનિર્ગુણ્ડી ગૂથમૂત્રમહં ન ચ ॥
નાહં માંસં ન ચ સ્નાયુર્ નોષ્મા વાયુરહં ન ચ
ન ચ છિદ્રાણ્યહં નાપિ ષડ્વિજ્ઞાનાનિ સર્વથા ॥
શબ્દજ્ઞાનં યદિ તદા શબ્દો ગૃહ્યેત સર્વદા
જ્ઞેયં વિના તુ કિં વેત્તિ યેન જ્ઞાનં નિરુચ્યતે ॥
અજાનાનં યદિ જ્ઞાનં કાષ્ઠં જ્ઞાનં પ્રસજ્યતે
તેનાસંનિહિતજ્ઞેયં જ્ઞાનં નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ॥
તદેવ રૂપં જાનાતિ તદા કિં ન શૃણોત્યપિ
શબ્દસ્યાસંનિધાનાચ્ચેત્ તતસ્તજ્જ્ઞાનમપ્યસત્ ॥
શબ્દગ્રહણરૂપં યત્ તદ્રૂપગ્રહણં કથમ્
એકઃ પિતા ચ પુત્રશ્ચ કલ્પ્યતે ન તુ તત્ત્વતઃ ॥
સત્ત્વં રજસ્તમો વાપિ ન પુત્રો ન પિતા યતઃ
શબ્દગ્રહણયુક્તસ્તુ સ્વભાવસ્તસ્ય નેક્ષ્યતે ॥
તદેવાન્યેન રૂપેણ નટવત્સો ઽપ્યશાશ્વતઃ
સ એવાન્યસ્વભાવશ્ચેદ્ અપૂર્વેયં તદેકતા ॥
અન્યદ્રૂપમસત્યં ચેન્ નિજં તદ્રૂપમુચ્યતામ્
જ્ઞાનતા ચેત્તતઃ સર્વ પુંસામૈક્યં પ્રસજ્યતે ॥
ચેતનાચેતને ચૈક્યં તયોર્યેનાસ્તિતા સમા
વિશેષશ્ચ યદા મિથ્યા કઃ સાદૃશ્યાશ્રયસ્તદા ॥
અચેતનશ્ચ નૈવાહમ્ અચૈતન્યાત્પટાદિવત્
અથ જ્ઞશ્ચેતનાયોગાદ્ અજ્ઞો નષ્ટઃ પ્રસજ્યતે ॥
અથાવિકૃત એવાત્મા ચૈતન્યેનાસ્ય કિં કૃતમ્
અજ્ઞસ્ય નિષ્ક્રિયસ્યૈવમ્ આકાશસ્યાત્મતા મતા ॥
ન કર્મફલસંબન્ધો યુક્તશ્ચેદાત્મના વિના
કર્મ કૃત્વા વિનષ્ટે હિ ફલં કસ્ય ભવિષ્યતિ ॥
દ્વયોરપ્યાવયોઃ સિદ્ધે ભિન્નાધારે ક્રિયાફલે
નિર્વ્યાપારશ્ચ તત્રાત્મેત્ય્ અત્ર વાદો વૃથા નનુ ॥
હેતુમાન્ ફલયોગીતિ દૃશ્યતે નૈષ સંભવઃ
સંતાનસ્યૈક્યમાશ્રિત્ય કર્તા ભોક્તેતિ દેશિતમ્ ॥
અતીતાનાગતં ચિત્તં નાહં તદ્ધિ ન વિદ્યતે
અથોત્પન્નમહં ચિત્તં નષ્ટે ઽસ્મિન્નાસ્ત્યહં પુનઃ ॥
યથૈવ કદલીસ્તમ્ભો ન કશ્ચિદ્ ભાગશઃ કૃતઃ
તથાહમપ્યસદ્ભૂતો મૃગ્યમાણો વિચારતઃ ॥
યદિ સત્ત્વો ન વિદ્યેત કસ્યોપરિ કૃપેતિ ચેત્
કાર્યાર્થમભ્યુપેતેન યો મોહેન પ્રકલ્પિતઃ ॥
કાર્યં કસ્ય ન ચેત્સત્ત્વઃ સત્યમીહા તુ મોહતઃ
દુઃખવ્યુપશમાર્થં તુ કાર્યમોહો ન વાર્યતે ॥
દુઃખહેતુરહંકાર આત્મમોહાત્તુ વર્ધતે
તતો ઽપિ ન નિવર્ત્યશ્ચેત્ વરં નૈરાત્મ્યભાવના ॥
કાયો ન પાદૌ ન જઙ્ઘા નોરૂ કાયઃ કટિર્ન ચ
નોદરં નાપ્યયં પૃષ્ઠં નોરો બાહૂ ન ચાપિ સઃ ॥
ન હસ્તૌ નાપ્યયં પાર્શ્વૌ ન કક્ષૌ નાંસલક્ષણઃ
ન ગ્રીવા ન શિરઃ કાયઃ કાયો ઽત્ર કતરઃ પુનઃ ॥
યદિ સર્વેષુ કાયો ઽથમ્ એકદેશેન વર્તતે
અંશા અંશેષુ વર્તન્તે સ ચ કુત્ર સ્વયં સ્થિતઃ ॥
સર્વાત્મના ચેત્સર્વત્ર સ્થિતઃ કાયઃ કરાદિષુ
કાયાસ્તાવન્ત એવ સ્યુર્ યાવન્તસ્તે કરાદયઃ ॥
નૈવાન્તર્ન બહિઃ કાયઃ કથં કાયઃ કરાદિષુ
કરાદિભ્યઃ પૃથગ્ નાસ્તિ કથં નુ ખલુ વિદ્યતે ॥
તન્નાસ્તિ કાયો મોહાત્તુ કાયબુદ્ધિઃ કરાદિષુ
સંનિવેશવિશેષેણ સ્થાનૌ પુરુષબુદ્ધિવત્ ॥
યાવત્પ્રત્યયસામગ્રી તાવત્કાયઃ પુમાનિવ
એવં કરાદૌ સા યાવત્ તાવત્કાયો ઽત્ર દૃશ્યતે ॥
એવમઙ્ગુલિપુઞ્જત્વાત્ પાદો ઽપિ કતરો ભવેત્
સો ઽપિ પર્વસમૂહત્વાત્ પર્વાપિ સ્વાંશભેદતઃ ॥
અંશા અપ્યણુભેદેન સો ઽપ્યણુર્દિગ્વિભાગતઃ
દિગ્વિભાગો નિરંશત્વાદ્ આકાશં તેન નાસ્ત્યણુઃ ॥
એવં સ્વપ્નોપમે રૂપે કો રજ્યેત વિચારકઃ
કાયશ્ચૈવં યદા નાસ્તિ તદા કા સ્ત્રી પુમાંશ્ચ કઃ ॥
યદ્યસ્તિ દુઃખં તત્ત્વેન પ્રહૃષ્ટાન્ કિં ન બાધતે
શોકાદ્યાર્તાય મૃષ્ટાદિ સુખં ચેત્કિં ન રોચતે ॥
બલીયસાભિભૂતત્વાદ્ યદિ તન્નાનુભૂયતે
વેદનાત્વં કથં તસ્ય યસ્ય નાનુભવાત્મતા ॥
અસ્તિ સૂક્ષ્મતયા દુઃખં સ્થૌલ્યં તસ્ય હૃતં નનુ
તુષ્ટિમાત્રાઽપરા ચેત્સ્યાત્ તસ્માત્સાપ્યસ્ય સૂક્ષ્મતા ॥
વિરુદ્ધપ્રત્યયોત્પત્તૌ દુઃખસ્યાનુદયો યદિ
કલ્પનાભિનિવેશો હિ વેદનેત્યાગતં નનુ ॥
અત એવ વિચારો ઽયં પ્રતિપક્ષો ઽસ્ય ભાવ્યતે
વિકલ્પક્ષેત્રસંભૂત ધ્યાનાહારા હિ યોગિનઃ ॥
સાન્તરાવિન્દ્રિયાર્થૌ ચેત્ સંસર્ગઃ કુત એતયોઃ
નિરન્તરત્વે ઽપ્યેકત્વં કસ્ય કેનાસ્તુ સંગતિઃ ॥
નાણોરણૌ પ્રવેશો ઽસ્તિ નિરાકાશઃ સમશ્ચ સઃ
અપ્રવેશે ન મિશ્રત્વમ્ અમિશ્રત્વે ન સંગતિઃ ॥
નિરંશસ્ય ચ સંસર્ગઃ કથં નામોપપદ્યતે
સંસર્ગે ચ નિરંશત્વં યદિ દૃષ્ટં નિદર્શય ॥
વિજ્ઞાનસ્ય ત્વમૂર્તસ્ય સંસર્ગો નૈવ યુજ્યતે
સમૂહસ્યાપ્યવસ્તુત્વાદ્ યથા પૂર્વં વિચારિતમ્ ॥
તદેવં સ્પર્શનાભાવે વેદનાસંભવઃ કુતઃ
કિમર્થમયમાયાસઃ બાધા કસ્ય કુતો ભવેત્ ॥
યદા ન વેદકઃ કશ્ચિદ્ વેદના ચ ન વિદ્યતે
તદાવસ્થામિમાં દૃષ્ટ્વા તૃષ્ણે કિં ન વિદીર્યસે ॥
દૃશ્યતે સ્પૃશ્યતે ચાપિ સ્વપ્નમાયોપમાત્મના
ચિત્તેન સહજાતત્વાદ્ વેદના તેન નેક્ષ્યતે ॥
પૂર્વં પશ્ચાચ્ચ જાતેન સ્મર્યતે નાનુભૂયતે
સ્વાત્માનં નાનુભવતિ ન ચાન્યેનાનુભૂયતે ॥
ન ચાસ્તિ વેદકઃ કશ્ચિદ્ વેદનાતો ન તત્ત્વતઃ
નિરાત્મકે કલાપે ઽસ્મિન્ ક એવ બાધ્યતે ઽનયા ॥
નેન્દ્રિયેષુ ન રૂપાદૌ નાન્તરાલે મનઃ સ્થિતમ્
નાપ્યન્તર્ન બહિશ્ચિત્તમ્ અન્યત્રાપિ ન લભ્યતે ॥
યન્ન કાયે ન ચાન્યત્ર ન મિશ્રં ન પૃથક્ ક્વચિત્
તન્ન કિંચિદતઃ સત્ત્વાઃ પ્રકૃત્યા પરિનિર્વૃતાઃ ॥
જ્ઞેયાત્પૂર્વં યદિ જ્ઞાનં કિમાલમ્બ્યાસ્ય સંભવઃ
જ્ઞેયેન સહ ચેજ્જ્ઞાનં કિમાલમ્બ્યાસ્ય સંભવઃ ॥
અથ જ્ઞેયાદ્ભવેત્પશ્ચાત્ તદા જ્ઞાનં કુતો ભવેત્
એવં ચ સર્વધર્માણામ્ ઉત્પત્તિર્નાવસીયતે ॥
યદ્યેવં સંવૃતિર્નાસ્તિ તતઃ સત્યદ્વયં કુતઃ
અથ સાપ્યન્યસંવૃત્યા સ્યાત્સત્ત્વો નિર્વૃતઃ કુતઃ ॥
પરચિત્તવિકલ્પો ઽસૌ સ્વસંવૃત્યા તુ નાસ્તિ સઃ
સ પશ્ચાન્નિયતઃ સો ઽસ્તિ ન ચેન્નાસ્ત્યેવ સંવૃતિઃ ॥
કલ્પના કલ્પિતં ચેતિ દ્વયમન્યોન્યનિશ્રિતમ્
યથાપ્રસિદ્ધમાશ્રિત્ય વિચારઃ સર્વ ઉચ્યતે ॥
વિચારિતેન તુ યદા વિચારેણ વિચાર્યતે
તદાનવસ્થા તસ્યાપિ વિચારસ્ય વિચારણાત્ ॥
વિચારિતે વિચાર્યે તુ વિચારસ્યાસ્તિ નાશ્રયઃ
નિરાશ્રયત્વાન્નોદેતિ તચ્ચ નિર્વાણમુચ્યતે ॥
યસ્ય ત્વેતદ્દ્વયં સત્યં સ એવાત્યન્તદુઃસ્થિતઃ
યદિ જ્ઞાનવશાદર્થો જ્ઞાનાસ્તિત્વે તુ કા ગતિઃ ॥
અથ જ્ઞેયવશાજ્જ્ઞાનં જ્ઞેયાસ્તિત્વે તુ કા ગતિઃ
અથાન્યોન્યવશાત્સત્ત્વમ્ અભાવઃ સ્યાદ્દ્વયોરપિ ॥
પિતા ચેન્ન વિના પુત્રાત્ કુતઃ પુત્રસ્ય સંભવઃ
પુત્રાભાવે પિતા નાસ્તિ તથા સત્ત્વં તયોર્દ્વયોઃ ॥
અઙ્કુરો જાયતે બીજાદ્ બીજં તેનૈવ સૂચ્યતે
જ્ઞેયાજ્જ્ઞાનેન જાતેન તત્સત્તા કિં ન ગમ્યતે ॥
અઙ્કુરાદન્યતો જ્ઞાનાદ્ બીજમસ્તીતિ ગમ્યતે
જ્ઞાનાસ્તિત્વં કુતો જ્ઞાતં જ્ઞેયં યત્તેન ગમ્યતે ॥
લોકઃ પ્રત્યક્ષતસ્તાવત્ સર્વં હેતુમુદીક્ષતે
પદ્મનાલાદિભેદો હિ હેતુભેદેન જાયતે ॥
કિંકૃતો હેતુભેદશ્ચેત્ પૂર્વહેતુપ્રભેદતઃ
કસ્માચ્ચેત્ફલદો હેતુઃ પૂર્વહેતુપ્રભાવતઃ ॥
ઈશ્વરો જગતો હેતુઃ વદ કસ્તાવદીશ્વરઃ
ભૂતાનિ ચેદ્ભવત્વેવં નામમાત્રે ઽપિ કિં શ્રમઃ ॥
અપિ ત્વનેકે ઽનિત્યાશ્ચ નિશ્ચેષ્ટા ન ચ દેવતાઃ
લઙ્ઘ્યાશ્ચાશુચયશ્ચૈવ ક્ષ્માદયો ન સ ઈશ્વરઃ ॥
નાકાશમીશો ઽચેષ્ટત્વાત્ નાત્મા પૂર્વનિષેધતઃ
અચિન્ત્યસ્ય ચ કર્તૃત્વમ્ અપ્યચિન્ત્યં કિમુચ્યતે ॥
તેન કિં સ્રષ્ટુમિષ્ટં ચ આત્મા ચેત્ નન્વસૌ ધ્રુવઃ
ક્ષ્માદિસ્વભાવ ઈશશ્ચ જ્ઞાનં જ્ઞેયાદનાદિ ચ ॥
કર્મણઃ સુખદુઃખે ચ વદ કિં તેન વિર્મિતમ્
હેતોરાદિર્ન ચેદસ્તિ ફલસ્યાદિઃ કુતો ભવેત્ ॥
કસ્માત્સદા ન કુરુતે ન હિ સો ઽન્યમપેક્ષતે
તેનાકૃતો ઽન્યો નાસ્ત્યેવ તેનાસૌ કિમપેક્ષતામ્ ॥
અપેક્ષતે ચેત્સામગ્રીં હેતુર્ન પુનરીશ્વરઃ
નાકર્તુમીશઃ સામગ્ર્યાં ન કર્તું તદભાવતઃ ॥
કરોત્યનિચ્છન્નીશશ્ચેત્ પરાયત્તઃ પ્રસજ્યતે
ઇચ્છન્નપીચ્છાયત્તઃ સ્યાત્ કુર્વતઃ કુત ઈશતા ॥
યે ઽપિ નિત્યાનણૂનાહુસ્ તે ઽપિ પૂર્વં નિવારિતાઃ
સાંખ્યાઃ પ્રધાનમિચ્છન્તિ નિત્યં લોકસ્ય કારણમ્ ॥
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ગુણા અવિષમસ્થિતાઃ
પ્રધાનમિતિ કથ્યન્તે વિષમૈર્જગદુચ્યતે ॥
એકસ્ય ત્રિસ્વભાવત્વમ્ અયુક્તં તેન નાસ્તિ તત્
એવં ગુણા ન વિદ્યન્તે પ્રત્યેકં તે ઽપિ હિ ત્રિધા ॥
ગુણાભાવે ચ શબ્દાદેર્ અસ્તિત્વમતિદૂરતઃ
અચેતને ચ વસ્ત્રાદૌ સુખાદેરપ્યસંભવઃ ॥
તદ્ધેતુરૂપા ભાવાશ્ચેન્ નનુ ભાવા વિચારિતાઃ
સુખાદ્યેવ ચ તે હેતુઃ ન ચ તસ્માત્પટાદયઃ ॥
પટાદેસ્તુ સુખાદિ સ્યાત્ તદભાવાત્સુખાદ્યસત્
સુખાદીનાં ચ નિત્યત્વં કદાચિન્નોપલભ્યતે ॥
સત્યામેવ સુખવ્યક્તૌ સંવિત્તિઃ કિં ન ગૃહ્યતે
તદેવ સૂક્ષ્મતાં યાતિ સ્થૂલં સૂક્ષ્મં ચ તત્કથમ્ ॥
સ્થૌલ્યં ત્યક્ત્વા ભવેત્સૂક્ષ્મમ્ અનિત્યે સ્થૌલ્યસૂક્ષ્મતે
સર્વસ્ય વસ્તુનસ્તદ્વત્ કિં નાનિત્યત્વમિષ્યતે ॥
ન સ્થૌલ્યં ચેત્સુખાદન્યત્ સુખસ્યાનિત્યતા સ્ફુટમ્
નાસદુત્પદ્યતે કિંચિદ્ અસત્ત્વાદિતિ ચેન્મતમ્ ॥
વ્યક્તસ્યાસત ઉત્પત્તિર્ અકામસ્યાપિ તે સ્થિતા
અન્નાદો ઽમેધ્યભક્ષઃ સ્યાત્ ફલં હેતૌ યદિ સ્થિતમ્ ॥
પટાર્ઘેણૈવ કર્પાસ બીજં ક્રીત્વા નિવસ્યતામ્
મોહાચ્ચેન્નેક્ષતે લોકઃ તત્ત્વજ્ઞસ્યાપિ સા સ્થિતિઃ ॥
લોકસ્યાપિ ચ તજ્જ્ઞાનમ્ અસ્તિ કસ્માન્ન પશ્યતિ
લોકાપ્રમાણતાયાં ચેત્ વ્યક્તદર્શનમપ્યસત્ ॥
પ્રમાણમપ્રમાણં ચેન્ નનુ તત્પ્રમિતં મૃષા
તત્ત્વતઃ શૂન્યતા તસ્માદ્ ભાવાનાં નોપપદ્યતે ॥
કલ્પિતં ભાવમસ્પૃષ્ટ્વા તદભાવો ન ગૃહ્યતે
તસ્માદ્ભાવો મૃષા યો હિ તસ્યાભાવઃ સ્ફુટં મૃષા ॥
તસ્માત્સ્વપ્ને સુતે નષ્ટે સ નાસ્તીતિ વિકલ્પના
તદ્ભાવકલ્પનોત્પાદં વિબધ્નાતિ મૃષા ચ સા ॥
તસ્માદેવં વિચારેણ નાસ્તિ કિંચિદહેતુતઃ
ન ચ વ્યસ્તસમસ્તેષુ પ્રત્યયેષુ વ્યવસ્થિતમ્ ॥
અન્યતો નાપિ ચાયાતં ન તિષ્ઠતિ ન ગચ્છતિ
માયાતઃ કો વિશેષો ઽસ્ય યન્મૂઢૈઃ સત્યતઃ કૃતમ્ ॥
માયયા નિર્મિતં યચ્ચ હેતુભિર્યચ્ચ નિર્મિતમ્
આયાતિ તત્કુતઃ કુત્ર યાતિ ચેતિ નિરૂપ્યતામ્ ॥
યદન્યસંનિધાનેન દૃષ્ટં ન તદભાવતઃ
પ્રતિબિમ્બસમે તસ્મિન્ કૃત્રિમે સત્યતા કથમ્ ॥
વિદ્યમાનસ્ય ભાવસ્ય હેતુના કિં પ્રયોજનમ્
અથાપ્યવિદ્યમાનો ઽસૌ હેતુના કિં પ્રયોજનમ્ ॥
નાભાવસ્ય વિકારો ઽસ્તિ હેતુકોટિશતૈરપિ
તદવસ્થઃ કથં ભાવઃ કો વાન્યો ભાવતાં ગતઃ ॥
નાભાવકાલે ભાવશ્ચેત્ કદા ભાવો ભવિષ્યતિ
નાજાતેન હિ ભાવેન સો ઽભાવો ઽપગમિષ્યતિ ॥
ન ચાનપગતે ઽભાવે ભાવાવસરસંભવઃ
ભાવશ્ચાભાવતાં નૈતિ દ્વિસ્વભાવપ્રસઙ્ગતઃ ॥
એવં ચ ન વિરોધો ઽસ્તિ ન ચ ભાવો ઽસ્તિ સર્વદા
અજાતમનિરુદ્ધં ચ તસ્માત્સર્વમિદં જગત્ ॥
સ્વપ્નોપમાસ્તુ ગતયો વિચારે કદલીસમાઃ
નિર્વૃતાનિર્વૃતાનાં ચ વિશેષો નાસ્તિ વસ્તુતઃ ॥
એવં શૂન્યેષુ ધર્મેષુ કિં લબ્ધં કિં હૃતં ભવેત્
સત્કૃતઃ પરિભૂતો વા કેન કઃ સંભવિષ્યતિ ॥
કુતઃ સુખં વા દુઃખં વા કિં પ્રિયં વા કિમપ્રિયમ્
કા તૃષ્ણા કુત્ર સા તૃષ્ણા મૃગ્યમાણા સ્વભાવતઃ ॥
વિચારે જીવલોકઃ કઃ કો નામાત્ર મરિષ્યતિ
કો ભવિષ્યતિ કો ભૂતઃ કો બન્ધુઃ કસ્ય કઃ સુહૃત્ ॥
સર્વમાકાશસંકાશં પરિગૃહ્ણન્તુ મદ્વિધાઃ
પ્રકુપ્યન્તિ પ્રહૃષ્યન્તિ કલહોત્સવહેતુભિઃ ॥
શોકાયાસૈર્વિષાદૈશ્ચ મિથશ્છેદનભેદનૈઃ
યાપયન્તિ સુકૃચ્છ્રેણ પાપૈરાત્મસુખેચ્છવઃ ॥
મૃતાઃ પતન્ત્યપાયેષુ દીર્ઘતીવ્રવ્યથેષુ ચ
આગત્યાગત્ય સુગતિં ભૂત્વા ભૂત્વા સુખોચિતાઃ ॥
ભવે બહુપ્રપાતશ્ચ તત્ર ચાસત્ત્વમીદૃશમ્
તત્રાન્યોન્યવિરોધશ્ચ ન ભવેત્તત્ત્વમીદૃશમ્ ॥
તત્ર ચાનુપમાસ્તીવ્રા અનન્તદુઃખસાગરાઃ
તત્રૈવમલ્પબલતા તત્રાપ્યલ્પત્વમાયુષઃ ॥
તત્રાપિ જીવિતારોગ્ય વ્યાપારૈઃ ક્ષુત્ક્લમશ્રમૈઃ
નિદ્રયોપદ્રવૈર્બાલ સંસર્ગૈર્નિષ્ફલૈસ્તથા ॥
વૃથૈવાયુર્વહત્યાશુ વિવેકસ્તુ સુદુર્લભઃ
તત્રાપ્યભ્યસ્તવિક્ષેપ નિવારણગતિઃ કુતઃ ॥
તત્રાપિ મારો યતતે મહાપાયપ્રપાતને
તત્રાસન્માર્ગબાહુલ્યાદ્ વિચિકિત્સા ચ દુર્જયા ॥
પુનશ્ચ ક્ષણદૌર્લમ્યં બુદ્ધોત્પાદો ઽતિદુર્લભઃ
ક્લેશૌઘો દુર્નિવારશ્ચેત્ય્ અહો દુઃખપરમ્પરા ॥
અહો બતાતિશોચ્યત્વમ્ એષાં દુઃખૌઘવર્તિનામ્
યે નેક્ષન્તે સ્વદૌઃસ્થિત્યમ્ એવમપ્યતિદુઃસ્થિતાઃ ॥
સ્નાત્વા સ્નાત્વા યથા કશ્ચિદ્ વિશેદ્વહ્નિં મુહુર્મુહુઃ
સ્વસૌસ્થિત્યં ચ મન્યન્ત એવમપ્યતિદુઃસ્થિતાઃ ॥
અજરામરલીલાનામ્ એવં વિહરતાં સતામ્
આયાસ્યન્ત્યાપદો ઘોરાઃ કૃત્વા મરણમગ્રતઃ ॥
એવં દુઃખાગ્નિતપ્તાનાં શાન્તિં કુર્યામહં કદા
પુણ્યમેઘસમુદ્ભૂતૈઃ સુખોપકરણૈઃ સ્વકૈઃ ॥
કદોપલમ્ભદૃષ્ટિભ્યો દેશયિષ્યામિ શૂન્યતામ્
સંવૃત્યાનુપલમ્ભેન પુણ્યસંભારમાદરાત્ ॥
મૂળ પાઠ: Bodhicaryāvatāra · Data entry Richard Mahoney · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0