બોધિચર્યાવતાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 8

ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં વીર્યપારમિતા નામ સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
8 ધ્યાનપારમિતા નામ અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ ।
વર્ધયિત્વૈવમુત્સાહં સમાધૌ સ્થાપયેન્મનઃ ।
વિક્ષિપ્તચિત્તસ્તુ નરઃ ક્લેશદંષ્ટ્રાન્તરે સ્થિતઃ

કાયચિત્તવિવેકેન વિક્ષેપસ્ય ન સંભવઃ ।
તસ્માલ્લોકં પરિત્યજ્ય વિતર્કાન્ પરિવર્જયેત્

સ્નેહાન્ન ત્યજ્યતે લોકો લાભાદિષુ ચ તૃષ્ણયા ।
તસ્માદેતત્પરિત્યાગે વિદ્વાનેવં વિભાવયેત્

શમથેન વિપશ્યનાસુયુક્તઃ કુરુતે ક્લેશવિનાશમિત્યવેત્ય ।
શમથઃ પ્રથમં ગવેષણીયઃ સ ચ લોકે નિરપેક્ષયાભિરત્યા

કસ્યાનિત્યેષ્વનિત્યસ્ય સ્નેહો ભવિતુમર્હતિ ।
યેન જન્મસહસ્રાણિ દ્રષ્ટવ્યો ન પુનઃ પ્રિયઃ

અપશ્યન્નરતિં યાતિ સમાધૌ ન ચ તિષ્ઠતિ ।
ન ચ તૃપ્યતિ દૃષ્ટ્વાપિ પૂર્વવદ્બાધ્યતે તૃષા

ન પશ્યતિ યથાભૂતં સંવેગાદવહીયતે ।
દહ્યતે તેન શોકેન પ્રિયસંગમકાઙ્ક્ષયા

તચ્ચિન્તયા મુધા યાતિ હ્રસ્વમાયુર્મુહુર્મુહુઃ ।
અશાશ્વતેન ધર્મેણ ધર્મો ભ્રશ્યતિ શાશ્વતઃ

બાલૈઃ સભાગચરિતો નિયતં યાતિ દુર્ગતિમ્ ।
નેષ્યતે વિષભાગશ્ચ કિં પ્રાપ્તં બાલસંગમાત્

ક્ષણાદ્ભવન્તિ સુહૃદો ભવન્તિ રિપવઃ ક્ષણાત્ ।
તોષસ્થાને પ્રકુપ્યન્તિ દુરારાધાઃ પૃથગ્જનાઃ

હિતમુક્તાઃ પ્રકુપ્યન્તિ વારયન્તિ ચ માં હિતાત્ ।
અથ ન શ્રૂયતે તેષાં કુપિતા યાન્તિ દુર્ગતિમ્

ઈર્ષ્યોત્કૃષ્ટાત્સમાદ્દ્વન્દ્વો હીનાન્માનઃ સ્તુતેર્મદઃ ।
અવર્ણાત્પ્રતિઘશ્ચેતિ કદા બાલાદ્ધિતં ભવેત્

આત્મોત્કર્ષઃ પરાવર્ણઃ સંસારરતિસંકથા ।
ઇત્યાદ્યવશ્યમશુભં કિંચિદ્બાલસ્ય બાલતઃ

એવં તસ્યાપિ તત્સઙ્ગાત્તેનાનર્થસમાગમઃ ।
એકાકી વિહરિષ્યામિ સુખમક્લિષ્ટમાનસઃ

બાલાદ્દૂરં પલાયેત પ્રાપ્તમારાધયેત્પ્રિયૈઃ ।
ન સંસ્તવાનુબન્ધેન કિં તૂદાસીનસાધુવત્

ધર્માર્થમાત્રમાદાય ભૃઙ્ગવત્ કુસુમાન્મધુ ।
અપૂર્વ ઇવ સર્વત્ર વિહરિષ્યામ્યસંસ્તુતઃ

લાભી ચ સત્કૃતશ્ચાહમિચ્છન્તિ બહવશ્ચ મામ્ ।
ઇતિ મર્ત્યસ્ય સંપ્રાપ્તાન્મરણાજ્જાયતે ભયમ્

યત્ર યત્ર રતિં યાતિ મનઃ સુખવિમોહિતમ્ ।
તત્તત્સહસ્રગુણિતં દુઃખં ભૂત્વોપતિષ્ઠતિ

તસ્માત્પ્રાજ્ઞો ન તામિચ્છેદિચ્છાતો જાયતે ભયમ્ ।
સ્વયમેવ ચ યાત્યેતદ્ધૈર્યં કૃત્વા પ્રતીક્ષતામ્

બહવો લાભિનો ઽભૂવન્ બહવશ્ચ યશસ્વિનઃ ।
સહ લાભયશોભિસ્તે ન જ્ઞાતાઃ ક્વ ગતા ઇતિ

મામેવાન્યે જુગુપ્સન્તિ કિં પ્રહૃષ્યામ્યહં સ્તુતઃ ।
મામેવાન્યે પ્રશંસન્તિ કિં વિષીદામિ નિન્દિતઃ

નાનાધિમુક્તિકાઃ સત્ત્વા જિનૈરપિ ન તોષિતાઃ ।
કિં પુનર્માદૃશૈરજ્ઞૈસ્તસ્માત્કિં લોકચિન્તયા

નિન્દન્ત્યલાભિનં સત્ત્વમવધ્યાયન્તિ લાભિનમ્ ।
પ્રકૃત્યા દુઃખસંવાસૈઃ કથં તૈર્જાયતે રતિઃ

ન બાલઃ કસ્યચિન્મિત્રમિતિ ચોક્તં તથાગતૈઃ ।
ન સ્વાર્થેન વિના પ્રીતિર્યસ્માદ્બાલસ્ય જાયતે

સ્વાર્થદ્વારેણ યા પ્રીતિરાત્માર્થં પ્રીતિરેવ સા ।
દ્રવ્યનાશે યથોદ્વેગઃ સુખહાનિકૃતો હિ સઃ

નાવધ્યાયન્તિ તરવો ન ચારાધ્યાઃ પ્રયત્નતઃ
કદા તૈઃ સુખસંવાસૈઃ સહ વાસો ભવેન્મમ

શૂન્યદેવકુલે સ્થિત્વા વૃક્ષમૂલે ગુહાસુ વા ।
કદાનપેક્ષો યાસ્યામિ પૃષ્ઠતો ઽનવલોકયન્

અમમેષુ પ્રદેશેષુ વિસ્તીર્ણેષુ સ્વભાવતઃ ।
સ્વચ્છન્દચાર્યનિલયો વિહરિષ્યામ્યહં કદા

મૃત્પાત્રમાત્રવિભવશ્ચૌરાસંભોગચીવરઃ ।
નિર્ભયો વિહરિષ્યામિ કદા કાયમગોપયન્

કાયભૂમિં નિજાં ગત્વા કઙ્કાલૈરપરૈઃ સહ ।
સ્વકાયં તુલયિષ્યામિ કદા શતનધર્મિણમ્

અયમેવ હિ કાયો મે એવં પૂતિર્ભવિષ્યતિ ।
શૃગાલા અપિ યદ્ગન્ધાન્નોપસર્પેયુરન્તિકમ્

અસ્યૈકસ્યાપિ કાયસ્ય સહજા અસ્થિખણ્ડકાઃ ।
પૃથક્ પૃથગ્ગમિષ્યન્તિ કિમુતાન્યઃ પ્રિયો જનઃ

એક ઉત્પદ્યતે જન્તુર્મ્રિયતે ચૈક એવ હિ ।
નાન્યસ્ય તદ્વ્યથાભાગઃ કિં પ્રિયૈર્વિઘ્નકારકૈઃ

અધ્વાનં પ્રતિપન્નસ્ય યથાવાસપરિગ્રહઃ ।
તથા ભવાધ્વગસ્યાપિ જન્માવાસપરિગ્રહઃ

ચતુર્ભિઃ પુરુષૈર્યાવત્સ ન નિર્ધાર્યતે તતઃ ।
આશોચ્યમાનો લોકેન તાવદેવ વનં વ્રજેત્

અસંસ્તવાવિરોધાભ્યામેક એવ શરીરકઃ ।
પુર્વમેવ મૃતો લોકે મ્રિયમાણો ન શોચતિ

ન ચાન્તિકચરાઃ કેચિચ્છોચન્તઃ કુર્વતે વ્યથામ્ ।
બુદ્ધાદ્યનુસ્મૃતિં ચાસ્ય વિક્ષિપન્તિ ન કેચન

તસ્માદેકાકિતા રમ્યા નિરાયાસા શિવોદયા ।
સર્વવિક્ષેપશમની સેવિતવ્યા મયા સદા

સર્વાન્યચિન્તાનિર્મુક્તઃ સ્વચિત્તૈકાગ્રમાનસઃ ।
સમાધાનાય ચિત્તસ્ય પ્રયતિષ્યે દમાય ચ

કામા હ્યનર્થજનકા ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
ઇહ બન્ધવધોચ્છેદૈર્નરકાદૌ પરત્ર ચ

યદર્થં દૂતદૂતીનાં કૃતાઞ્જલિરનેકધા ।
ન ચ પાપમકીર્તિર્વા યદર્થં ગણિતા પુરા

પ્રક્ષિપ્તશ્ચ ભયે ઽપ્યાત્મા દ્રવિણં ચ વ્યયીકૃતમ્ ।
યાન્યેવ ચ પરિષ્વજ્ય બભૂવોત્તમનિર્વૃતિઃ

તાન્યેવાસ્થીનિ નાન્યાનિ સ્વાધીનાન્યમમાનિ ચ ।
પ્રકામં સંપરિષ્વજ્ય કિં ન ગચ્છસિ નિર્વૃતિમ્

ઉન્નામ્યમાનં યત્નાદ્યન્નીયમાનમધો હ્રિયા ।
પુરા દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા મુખં જાલિકયાવૃતમ્

તન્મુખં ત્વત્પરિક્લેશમસહદ્ભિરિવાધુના ।
ગૃધ્રૈર્વ્યક્તીકૃતં પશ્ય કિમિદાનીં પલાયસે

પરચક્ષુર્નિપાતેભ્યો ઽપ્યાસીદ્યત્પરિરક્ષિતમ્ ।
તદદ્ય ભક્ષિતં યાવત્ કિમીર્ષ્યાલો ન રક્ષસિ

માંસોચ્છ્રયમિમં દૃષ્ટ્વા ગૃધ્રૈરન્યૈશ્ચ ભક્ષિતમ્ ।
આહારઃ પૂજ્યતે ઽન્યેષાં સ્રક્ચન્દનવિભૂષણૈઃ

નિશ્ચલાદપિ તે ત્રાસઃ કઙ્કાલાદેવમીક્ષિતાત્ ।
વેતાલેનેવ કેનાપિ ચાલ્યમાનાદ્ભયં ન કિમ્

એકસ્માદશનાદેષાં લાલામેધ્યં ચ જાયતે ।
તત્રામેધ્યમનિષ્ટં તે લાલાપાનં કથં પ્રિયમ્

તૂલગર્ભૈર્મૃદુસ્પર્શૈ રમન્તે નોપધાનકૈઃ ।
દુર્ગન્ધં ન સ્રવન્તીતિ કામિનો ઽમેધ્યમોહિતાઃ

યત્ર ચ્છન્ને ઽપ્યયં રાગસ્તદચ્છન્નં કિમપ્રિયમ્ ।
ન ચેત્પ્રયોજનં તેન કસ્માચ્છન્નં વિમૃદ્યતે

યદિ તે નાશુચૌ રાગઃ કસ્માદાલિઙ્ગસે ઽપરમ્ ।
માંસકર્દમસંલિપ્તં સ્નાયુબદ્ધાસ્થિપઞ્જરમ્

સ્વમેવ બહ્વમેધ્યં તે તેનૈવ ધૃતિમાચર ।
અમેધ્યભસ્ત્રામપરાં ગૂથઘસ્મર વિસ્મર

માંસપ્રિયો ઽહમસ્યેતિ દ્રષ્ટું સ્પ્રષ્ટું ચ વાઞ્છસિ ।
અચેતનં સ્વભાવેન માંસં ત્વં કથમિચ્છસિ

યદિચ્છસિ ન તચ્ચિત્તં દ્રષ્ટું સ્પ્રષ્ટું ચ શક્યતે ।
યચ્ચ શક્યં ન તદ્વેત્તિ કિં તદાલિઙ્ગસે મુધા

નામેધ્યમયમન્યસ્ય કાયં વેત્સીત્યનદ્ભુતમ્ ।
સ્વામેધ્યમયમેવ ત્વં તં નાવૈષીતિ વિસ્મયઃ

વિઘનાર્કાંશુવિકચં મુક્ત્વા તરુણપઙ્કજમ્ ।
અમેધ્યશૌણ્ડચિત્તસ્ય કા રતિર્ગૂથપઞ્જરે

મૃદાદ્યમેધ્યલિપ્તત્વાદ્યદિ ન સ્પ્રષ્ટુમિચ્છસિ ।
યતસ્તન્નિર્ગતં કાયાત્તં સ્પ્રષ્ટું કથમિચ્છસિ

યદિ તે નાશુચૌ રાગઃ કસ્માદાલિઙ્ગસે પરમ્ ।
અમેધ્યક્ષેત્રસંભૂતં તદ્બીજં તેન વર્ધિતમ્

અમેધ્યભવમલ્પત્વાન્ન વાઞ્છસ્યશુચિં કૃમિમ્ ।
બહ્વમેધ્યમયં કાયમમેધ્યજમપીચ્છસિ

ન કેવલમમેધ્યત્વમાત્મીયં ન જુગુપ્સસિ ।
અમેધ્યભાણ્ડાનપરાન્ ગૂથઘસ્મર વાઞ્છસિ

કર્પૂરાદિષુ હૃદ્યેષુ શાલ્યન્નવ્યઞ્જનેષુ વા ।
મુખક્ષિપ્તવિસૃષ્ટેષુ ભૂમિરપ્યશુચિર્મતા

યદિ પ્રત્યક્ષમપ્યેતદમેધ્યં નાધિમુચ્યસે ।
શ્મશાને પતિતાન્ ઘોરાન્ કાયાન્ પશ્યાપરાનપિ

ચર્મણ્યુત્પાટિતે યસ્માદ્ભયમુત્પદ્યતે મહત્ ।
કથં જ્ઞાત્વાપિ તત્રૈવ પુનરુત્પદ્યતે રતિઃ

કાયે ન્યસ્તો ઽપ્યસૌ ગન્ધશ્ચન્દનાદેવ નાન્યતઃ ।
અન્યદીયેન ગન્ધેન કસ્માદન્યત્ર રજ્યસે

યદિ સ્વભાવદૌર્ગન્ધ્યાદ્રાગો નાત્ર શિવં નનુ ।
કિમનર્થરુચિર્લોકસ્તં ગન્ધેનાનુલિમ્પતિ

કાયસ્યાત્ર કિમાયાતં સુગન્ધિ યદિ ચન્દનમ્ ।
અન્યદીયેન ગન્ધેન કસ્માદન્યત્ર રજ્યતે

યદિ કેશનખૈર્દીર્ઘૈર્દન્તૈઃ સમલપાણ્ડુરૈઃ ।
મલપઙ્કધરો નગ્નઃ કાયઃ પ્રકૃતિભીષણઃ

સ કિં સંસ્ક્રિયતે યત્નાદાત્મઘાતાય શસ્ત્રવત્ ।
આત્મવ્યામોહનોદ્યુક્તૈરુન્મત્તૈરાકુલા મહી

કઙ્કાલાન્ કતિચિદ્દૃષ્ટ્વા શ્મશાને કિલ તે ઘૃણા ।
ગ્રામશ્મશાને રમસે ચલત્કઙ્કાલસંકુલે

એવં ચામેધ્યમપ્યેતદ્વિના મૂલ્યં ન લભ્યતે ।
તદર્થમર્જનાયાસો નરકાદિષુ ચ વ્યથા

શિશોર્નાર્જનસામર્થ્યં કેનાસૌ યૌવને સુખી ।
યાત્યર્જનેન તારુણ્યં વૃદ્ધઃ કામૈઃ કરોતિ કિમ્

કેચિદ્દિનાન્તવ્યાપારૈઃ પરિશ્રાન્તાઃ કુકામિનઃ ।
ગૃહમાગત્ય સાયાહ્ને શેરતે સ્મ મૃતા ઇવ

દણ્ડયાત્રાભિરપરે પ્રવાસક્લેશદુઃખિતાઃ ।
વત્સરરૈપિ નેક્ષન્તે પુત્રદારાંસ્તદર્થિનઃ

યદર્થમેવ વિક્રીત આત્મા કામવિમોહિતૈઃ ।
તન્ન પ્રાપ્તં મુધૈવાયુર્નીતં તુ પરકર્મણા

વિક્રીતસ્વાત્મભાવાનાં સદા પ્રેષણકારિણામ્ ।
પ્રસૂયન્તે સ્ત્રિયો ઽન્યેષામટવીવિટપાદિષુ

રણં જીવિતસંદેહં વિશન્તિ કિલ જીવિતુમ્ ।
માનાર્થં દાસતાં યાન્તિ મૂઢાઃ કામવિડમ્બિતાઃ

છિદ્યન્તે કામિનઃ કેચિદન્યે શૂલસમર્પિતાઃ ।
દૃશ્યન્તે દહ્યમાનાશ્ચ હન્યમાનાશ્ચ શક્તિભિઃ

અર્જનરક્ષણનાશવિષાદૈર્ અર્થમનર્થમનન્તમવેહિ ।
વ્યગ્રતયા ધનસક્તમતીનાં નાવસરો ભવદુઃખવિમુક્તેઃ

એવમાદીનવો ભૂયાનલ્પાસ્વાદસ્તુ કામિનામ્ ।
શકટં વહતો યદ્વત્પશોર્ઘાસલવગ્રહઃ

તસ્યાસ્વાદલવસ્યાર્થે યઃ પશોરપ્યદુર્લભઃ ।
હતા દૈવહતેનેયં ક્ષણસંપત્સુદુર્લભા

અવશ્યં ગન્તુરલ્પસ્ય નરકાદિપ્રપાતિનઃ ।
કાયસ્યાર્થે કૃતો યો ઽયં સર્વકાલં પરિશ્રમઃ

તતઃ કોટિશતેનાપિ શ્રમભાગેન બુદ્ધતા ।
ચર્યાદુઃખાન્મહદ્દુઃખં સા ચ બોધિર્ન કામિનામ્

ન શસ્ત્રં ન વિષં નાગ્નિર્ન પ્રપાતો ન વૈરિણઃ ।
કામાનામુપમાં યાન્તિ નરકાદિવ્યથાસ્મૃતેઃ

એવમુદ્વિજ્ય કામેભ્યો વિવેકે જનયેદ્રતિમ્ ।
કલહાયાસશૂન્યાસુ શાન્તાસુ વનભૂમિષુ

ધન્યૈઃ શશાઙ્કકરચન્દનશીતલેષુ રમ્યેષુ હર્મ્યવિપુલેષુ શિલાતલેષુ ।
નિઃશબ્દસૌમ્યવનમારુતવીજ્યમાનૈઃ ચંક્રમ્યતે પરહિતાય વિચિન્ત્યતે ચ

વિહૃત્ય યત્ર ક્વચિદિષ્ટકાલં શૂન્યાલયે વૃક્ષતલે ગુહાસુ ।
પરિગ્રહરક્ષણખેદમુક્તઃ ચરત્યપેક્ષાવિરતો યથેષ્ટમ્

સ્વચ્છન્દચાર્યનિલયઃ પ્રતિબદ્ધો ન કસ્યચિત્ ।
યત્સંતોષસુખં ભુઙ્ક્તે તદિન્દ્રસ્યાપિ દુર્લભમ્

એવમાદિભિરાકારૈર્વિવેકગુણભાવનાત્ ।
ઉપશાન્તવિતર્કઃ સન્ બોધિચિત્તં તુ ભાવયેત્

પરાત્મસમતામાદૌ ભાવયેદેવમાદરાત્ ।
સમદુઃખસુખાઃ સર્વે પાલનીયા મયાત્મવત્

હસ્તાદિભેદેન બહુપ્રકારઃ કાયો યથૈકઃ પરિપાલનીયઃ ।
તથા જગદ્ભિન્નમભિન્નદુઃખસુખાત્મકં સર્વમિદં તથૈવ

યદ્યપ્યન્યેષુ દેહેષુ મદ્દુઃખં ન પ્રબાધતે ।
તથાપિ તદ્દુઃખમેવ મમાત્મસ્નેહદુઃસહમ્

તથા યદ્યપ્યસંવેદ્યમન્યદ્દુઃખં મયાત્મના ।
તથાપિ તસ્ય તદ્દુઃખમાત્મસ્નેહેન દુઃસહમ્

મયાન્યદુઃખં હન્તવ્યં દુઃખત્વાદાત્મદુઃખવત્ ।
અનુગ્રાહ્યા મયાન્યે ઽપિ સત્ત્વત્વાદાત્મસત્ત્વવત્

યદા મમ પરેષાં ચ તુલ્યમેવ સુખં પ્રિયમ્ ।
તદાત્મનઃ કો વિશેષો યેનાત્રૈવ સુખોદ્યમઃ

યદા મમ પરેષાં ચ ભયં દુઃખં ચ ન પ્રિયમ્ ।
તદાત્મનઃ કો વિશેષો યત્તં રક્ષામિ નેતરમ્

તદ્દુઃખેન ન મે બાધેત્યતો યદિ ન રક્ષ્યતે ।
નાગામિકાયદુઃખાન્મે બાધા તત્કેન રક્ષ્યતે

અહમેવ તદાપીતિ મિથ્યેયં પરિકલ્પના ।
અન્ય એવ મૃતો યસ્માદન્ય એવ પ્રજાયતે

યદિ તસ્યૈવ યદ્દુઃખં રક્ષ્યં તસ્યૈવ તન્મતમ્ ।
પાદદુઃખં ન હસ્તસ્ય કસ્માત્તત્તેન રક્ષ્યતે

અયુક્તમપિ ચેદેતદહંકારાત્પ્રવર્તતે ।
તદયુક્તં નિવર્ત્યં તત્સ્વમન્યચ્ચ યથાબલમ્

સંતાનઃ સમુદાયશ્ચ પઙ્ક્તિસેનાદિવન્મૃષા ।
યસ્ય દુઃખં સ નાસ્ત્યસ્માત્કસ્ય તત્સ્વં ભવિષ્યતિ

અસ્વામિકાનિ દુઃખાનિ સર્વાણ્યેવાવિશેષતઃ ।
દુઃખત્વાદેવ વાર્યાણિ નિયમસ્તત્ર કિંકૃતઃ

દુઃખં કસ્માન્નિવાર્યં ચેત્સર્વેષામવિવાદતઃ ।
વાર્યં ચેત્સર્વમપ્યેવં ન ચેદાત્માપિ સત્ત્વવત્

કૃપયા બહુ દુઃખં ચેત્કસ્માદુત્પદ્યતે બલાત્ ।
જગદ્દુઃખં નિરૂપ્યેદં કૃપાદુઃખં કથં બહુ

બહૂનામેકદુઃખેન યદિ દુઃખં વિગચ્છતિ ।
ઉત્પાદ્યમેવ તદ્દુઃખં સદયેન પરાત્મનોઃ

અતઃ સુપુષ્પચન્દ્રેણ જાનતાપિ નૃપાપદમ્ ।
આત્મદુઃખં ન નિહતં બહૂનાં દુઃખિનાં વ્યયાત્

એવં ભાવિતસંતાનાઃ પરદુઃખસમપ્રિયાઃ ।
અવીચિમવગાહન્તે હંસાઃ પદ્મવનં યથા

મુચ્યમાનેષુ સત્ત્વેષુ યે તે પ્રામોદ્યસાગરાઃ ।
તૈરેવ નનુ પર્યાપ્તં મોક્ષેણારસિકેન કિમ્

અતઃ પરાર્થં કૃત્વાપિ ન મદો ન ચ વિસ્મયઃ ।
ન વિપાકફલાકાઙ્ક્ષા પરાર્થૈકાન્તતૃષ્ણયા

તસ્માદ્યથાન્તશો ઽવર્ણાદાત્માનં ગોપયામ્યહમ્ ।
રક્ષાચિત્તં દયાચિત્તં કરોમ્યેવં પરેષ્વપિ

અભ્યાસાદન્યદીયેષુ શુક્રશોણિતબિન્દુષુ ।
ભવત્યહમિતિ જ્ઞાનમસત્યપિ હિ વસ્તુનિ

તથા કાયો ઽન્યદીયો ઽપિ કિમાત્મેતિ ન ગૃહ્યતે ।
પરત્વં તુ સ્વકાયસ્ય સ્થિતમેવ ન દુષ્કરમ્

જ્ઞાત્વા સદોષમાત્માનં પરાનપિ ગુણોદધીન્ ।
આત્મભાવપરિત્યાગં પરાદાનં ચ ભાવયેત્

કાયસ્યાવયવત્વેન યથાભીષ્ટાઃ કરાદયઃ ।
જગતો ઽવયવત્વેન તથા કસ્માન્ન દેહિનઃ

યથાત્મબુદ્ધિરભ્યાસાત્સ્વકાયે ઽસ્મિન્નિરાત્મકે ।
પરેષ્વપિ તથાત્મત્વં કિમભ્યાસાન્ન જાયતે

એવં પરાર્થં કૃત્વાપિ ન મદો ન ચ વિસ્મયઃ ।
આત્માનં ભોજયિત્વૈવ ફલાશા ન ચ જાયતે

તસ્માદ્યથાર્તિશોકાદેરાત્માનં ગોપ્તુમિચ્છસિ ।
રક્ષાચિત્તં દયાચિત્તં જગત્યભ્યસ્યતાં તથા

અધ્યતિષ્ઠદતો નાથઃ સ્વનામાપ્યવલોકિતઃ ।
પર્ષચ્છારદ્યભયમપ્યપનેતું જનસ્ય હિ

દુષ્કરાન્ન નિવર્તેત યસ્માદભ્યાસશક્તિતઃ ।
યસ્યૈવ શ્રવણાત્રાસસ્તેનૈવ ન વિના રતિઃ

આત્માનં ચાપરાંશ્ચૈવ યઃ શીઘ્રં ત્રાતુમિચ્છતિ ।
સ ચરેત્પરમં ગુહ્યં પરાત્મપરિવર્તનમ્

યસ્મિન્નાત્મન્યતિસ્નેહાદલ્પાદપિ ભયાદ્ભયમ્ ।
ન દ્વિષેત્કસ્તમાત્માનં શત્રુવધો ભયાવહઃ

યો માન્દ્યક્ષુત્પિપાસાદિપ્રતીકારચિકીર્ષયા ।
પક્ષિમત્સ્યમૃગાન્ હન્તિ પરિપન્થં ચ તિષ્ઠતિ

યો લાભસત્ક્રિયાહેતોઃ પિતરાવપિ મારયેત્ ।
રત્નત્રયસ્વમાદદ્યાદ્યેનાવીચીન્ધનો ભવેત્

કઃ પણ્ડિતસ્તમાત્માનમિચ્છેદ્રક્ષેત્પ્રપૂજયેત્ ॥
ન પશ્યેચ્છત્રુવચ્ચૈનં કશ્ચૈનં પ્રતિમાનયેત્

યદિ દાસ્યામિ કિં ભોક્ષ્યે ઇત્યાત્માર્થે પિશાચતા ।
યદિ ભોક્ષ્યે કિં દદામીતિ પરાર્થે દેવરાજતા

આત્માર્થં પીડયિત્વાન્યં નરકાદિષુ પચ્યતે ।
આત્માનં પીડયિત્વા તુ પરાર્થં સર્વસંપદઃ

દુર્ગતિર્નીચતા મૌર્ખ્યં યયૈવાત્મોન્નતીચ્છયા ।
તામેવાન્યત્ર સંક્રામ્ય સુગતિઃ સત્કૃતિર્મતિઃ

આત્માર્થં પરમાજ્ઞપ્ય દાસત્વાદ્યનુભૂયતે ।
પરાર્થં ત્વેનમાજ્ઞપ્ય સ્વામિત્વાદ્યનુભૂયતે

યે કેચિદ્દુઃખિતા લોકે સર્વે તે સ્વસુખેચ્છયા ।
યે કેચિત્સુખિતા લોકે સર્વે તે ઽન્યસુખેચ્છયા

બહુના વા કિમુક્તેન દૃશ્યતામિદમન્તરમ્ ।
સ્વાર્થાર્થિનશ્ચ બાલસ્ય મુનેશ્ચાન્યાર્થકારિણઃ

ન નામ સાધ્યં બુદ્ધત્વં સંસારે ઽપિ કુતઃ સુખમ્ ।
સ્વસુખસ્યાન્યદુઃખેન પરિવર્તમકુર્વતઃ

આસ્તાં તાવત્પરો લોકે દૃષ્ટો ઽપ્યર્થો ન સિધ્યતિ ।
ભૃત્યસ્યાકુર્વતઃ કર્મ સ્વામિનો ઽદદતો ભૃતિમ્

ત્યક્ત્વાન્યોન્યસુખોત્પાદં દૃષ્ટાદૃષ્ટસુખોત્સવમ્ ।
અન્યોન્યદુઃખનાદ્ ઘોરં દુઃખં ગૃહ્ણન્તિ મોહિતાઃ

ઉપદ્રવા યે ચ ભવન્તિ લોકે યાવન્તિ દુઃખાનિ ભયાનિ ચૈવ ।
સર્વાણિ તાન્યાત્મપરિગ્રહેણ તત્કિં મમાનેન પરિગ્રહેણ

આત્માનમપરિત્યજ્ય દુઃખં ત્યક્તું ન શક્યતે ।
યથાગ્નિમપરિત્યજ્ય દાહં ત્યક્તું ન શક્યતે

તસ્માત્સ્વદુઃખશાન્ત્યર્થં પરદુઃખશમાય ચ ।
દદામ્યન્યેભ્ય આત્માનં પરાન્ ગૃહ્ણામિ ચાત્મવત્

અન્યસંબદ્ધમસ્મીતિ નિશ્ચયં કુરુ હે મનઃ ।
સર્વસત્ત્વાર્થમુત્સૃજ્ય નાન્યચ્ચિન્ત્યં ત્વયાધુના

ન યુક્તં સ્વાર્થદૃષ્ટ્યાદિ તદીયૈશ્ચક્ષુરાદિભિઃ ।
ન યુક્તં સ્યન્દિતું સ્વાર્થમન્યદીયૈઃ કરાદિભિઃ

તેન સત્ત્વપરો ભૂત્વા કાયે ઽસ્મિન્ યદ્યદીક્ષસે ।
તત્તદેવાપહત્યાસ્માત્ પરેભ્યો હિતમાચર

હીનાદિષ્વાત્મતાં કૃત્વા પરત્વમપિ ચાત્મનિ ।
ભાવયેર્ષ્યાં ચ માનં ચ નિર્વિકલ્પેન ચેતસા

એષ સત્ક્રિયતે નાહં લાભી નાહમયં યથા ।
સ્તૂયતે ઽહમહં નિન્દ્યો દુઃખિતો ઽહમયં સુખી

અહં કરોમિ કર્માણિ તિષ્ઠત્યેષ તુ સુસ્થિતઃ ।
અયં કિલ મહાંલ્લોકે નીચો ઽહં કિલ નિર્ગુણઃ

કિં નિર્ગુણેન કર્તવ્યં સર્વસ્યાત્મા ગુણાન્વિતઃ ।
સન્તિ તે યેષ્વહં નીચઃ સન્તિ તે યેષ્વહં વરઃ

શીલદૃષ્ટિવિપત્ત્યાદિક્લેશશક્ત્યા ન મદ્વશાત્ ।
ચિકિત્સ્યો ઽહં યથાશક્તિ પીડાપ્યઙ્ગીકૃતા મયા

અથાહમચિકિત્સ્યો ઽસ્ય કસ્માન્મામવમન્યસે ।
કિં મમૈતદ્ગુણૈઃ કૃત્યમાત્મા તુ ગુણવાનયમ્

દુર્ગતિવ્યાલબક્ત્રસ્થેનૈવાસ્ય કરુણા જને ।
અપરં ગુણમાનેન પણ્ડિતાન્ વિજિગીષતે

સમમાત્માનમાલોક્ય યતઃ સ્વાધિક્યવૃદ્ધયે ।
કલહેનાપિ સંસાધ્યં લાભસત્કારમાત્મનઃ

અપિ સર્વત્ર મે લોકે ભવેયુઃ પ્રકટા ગુણાઃ ।
અપિ નામ ગુણા યે ઽસ્ય ન શ્રોષ્યન્ત્યપિ કેચન

છાદ્યેરન્નપિ મે દોષાઃ સ્યાન્મે પૂજાસ્ય નો ભવેત્ ।
સુલબ્ધા અદ્ય મે લાભાઃ પૂજિતો ઽહમયં ન તુ

પશ્યામો મુદિતાસ્તાવચ્ચિરાદેનં ખલીકૃતમ્ ।
હાસ્યં જનસ્ય સર્વસ્ય નિન્દ્યમાનમિતસ્તતઃ

અસ્યાપિ હિ વરાકસ્ય સ્પર્ધા કિલ મયા સહ ।
કિમસ્ય શ્રુતમેતાવત્ પ્રજ્ઞા રૂપં કુલં ધનમ્

એવમાત્મગુણાન્ શ્રુત્વા કીર્ત્યમાનાનિતસ્તતઃ ।
સંજાતપુલકો હૃષ્ટઃ પરિભોક્ષ્યે સુખોત્સવમ્

યદ્યપ્યસ્ય ભવેલ્લાભો ગ્રાહ્યો ઽસ્માભિરસૌ બલાત્ ।
દત્વાસ્મૈ યાપનામાત્રમસ્મત્કર્મ કરોતિ ચેત્

સુખાચ્ચ ચ્યાવનીયો ઽયં યોજ્યો ઽસ્મદ્વ્યથયા સદા ।
અનેન શતશઃ સર્વે સંસારવ્યથિતા વયમ્

અપ્રમેયા ગતાઃ કલ્પાઃ સ્વાર્થં જિજ્ઞાસતસ્તવ ।
શ્રમેણ મહતાનેન દુઃખમેવ ત્વયાર્જિતમ્

મદ્વિજ્ઞપ્ત્યા તથાત્રાપિ પ્રવર્તસ્વાવિચારતઃ ।
દ્રક્ષ્યસ્યેતદ્ગુણાન્ પશ્ચાદ્ભૂતં હિ વચનં મુનેઃ

અભવિષ્યદિદં કર્મ કૃતં પૂર્વં યદિ ત્વયા ।
બૌદ્ધં સંપત્સુખં મુક્ત્વા નાભવિષ્યદિયં દશા

તસ્માદ્યથાન્યદીયેષુ શુક્રશોણિતબિન્દુષુ ।
ચકર્થ ત્વમહંકારં તથાન્યેષ્વપિ ભાવય

અન્યદીયશ્ચરો ભૂત્વા કાયે ઽસ્મિન્ યદ્યદીક્ષસે ।
તત્તદેવાપહૃત્યર્થં પરેભ્યો હિતમાચર

અયં સુસ્થઃ પરો દુઃસ્થો નીચૈરન્યો ઽયમુચ્ચકૈઃ ।
પરઃ કરોત્યયં નેતિ કુરુષ્વેર્ષ્યાં ત્વમાત્મનિ

સુખાચ્ચ ચ્યાવયાત્માનં પરદુઃખે નિયોજય ।
કદાયં કિં કરોતીતિ છલ(ફલ)મસ્ય નિરૂપય

અન્યેનાપિ કૃતં દોષં પાતયાસ્યૈવ મસ્તકે ।
અલ્પમપ્યસ્ય દોષં ચ પ્રકાશય મહામુનેઃ

અન્યાધિકયશોવાદૈર્યશો ઽસ્ય મલિનીકુરુ ।
નિકૃષ્ટદાસવચ્ચૈનં સત્ત્વકાર્યેષુ વાહય

નાગન્તુકગુણાંશેન સ્તુત્યો દોષમયો હ્યયમ્ ।
યથા કશ્ચિન્ન જાનીયાદ્ગુણમસ્ય તથા કુરુ

સંક્ષેપાદ્યદ્યદાત્માર્થે પરેષ્વપકૃતં ત્વયા ।
તત્તદાત્મનિ સત્ત્વાર્થે વ્યસનં વિનિપાતય

નૈવોત્સાહો ઽસ્ય દાતવ્યો યેનાયં મુખરો ભવેત્ ।
સ્થાપ્યો નવવધૂવૃત્તૌ હ્રીતો ભીતો ઽથ સંવૃતઃ

એવં કુરુષ્વ તિષ્ઠૈવં ન કર્તવ્યમિદં ત્વયા ।
એવમેવ વશઃ કાર્યો નિગ્રાહ્યસ્તદતિક્રમે

અથૈવમુચ્યમાને ઽપિ ચિત્ત નેદં કરિષ્યસિ ।
ત્વામેવ નિગ્રહીષ્યામિ સર્વદોષાસ્ત્વદાશ્રિતાઃ

ક્વ યાસ્યસિ મયા દૃષ્ટઃ સર્વદર્પાન્નિહન્મિ તે ।
અન્યો ઽસૌ પૂર્વકઃ કાલસ્ત્વયા યત્રાસ્મિ નાશિતઃ

અદ્યાપ્યસ્તિ મમ સ્વાર્થ ઇત્યાશાં ત્યજ સાંપ્રતમ્ ।
ત્વં વિક્રીતો મયાન્યેષુ બહુખેદમચિન્તયન્

ત્વાં સત્ત્વેષુ ન દાસ્યામિ યદિ નામ પ્રમોદતઃ ।
ત્વં માં નરકપાલેષુ પ્રદાસ્યસિ ન સંશયઃ

એવં ચાનેકધા દત્વા ત્વયાહં વ્યથિતશ્ચિરમ્ ।
નિહન્મિ સ્વાર્થચેટં ત્વાં તાનિ વૈરાણ્યનુસ્મરન્

ન કર્તવ્યાત્મનિ પ્રીતિર્યદ્યાત્મપ્રીતિરસ્તિ તે ।
યદ્યાત્મા રક્ષિતવ્યો ઽયં રક્ષિતવ્યો ન યુજ્યતે

યથા યથાસ્ય કાયસ્ય ક્રિયતે પરિપાલનમ્ ।
સુકુમારતરો ભૂત્વા પતત્યેવ તથા તથા

અસ્યૈવં પતિતસ્યાપિ સર્વાપીયં વસુંધરા ।
નાલં પૂરયિતું વાઞ્છાં તત્કો ઽસ્યેચ્છાં કરિષ્યતિ

અશક્યમિચ્છતઃ ક્લેશ આશાભઙ્ગશ્ચ જાયતે ।
નિરાશો યસ્તુ સર્વત્ર તસ્ય સંપદજીર્ણિકા

તસ્માન્ન પ્રસરો દેયઃ કાયસ્યેચ્છાભિવૃદ્ધયે ।
ભદ્રકં નામ તદ્વસ્તુ યદિષ્ટત્વાન્ન ગૃહ્યતે

ભસ્મનિષ્ઠાવસાનેયં નિશ્ચેષ્ટાન્યેન ચાલ્યતે ।
અશુચિપ્રતિમા ઘોરા કસ્માદત્ર મમાગ્રહઃ

કિં મમાનેન યન્ત્રેણ જીવિના વા મૃતેન વા ।
લોષ્ટાદેઃ કો વિશેષો ઽસ્ય હાહંકારં ન નશ્યસિ

શરીરપક્ષપાતેન વૃથા દુઃખમુપાર્જ્યતે ।
કિમસ્ય કાષ્ઠતુલ્યસ્ય દ્વેષેણાનુનયેન વા

મયા વા પાલિતસ્યૈવં ગૃધ્રાદ્યૈર્ભક્ષિતસ્ય વા ।
ન ચ સ્નેહો ન ચ દ્વેષસ્તત્ર સ્નેહં કરોમિ કિમ્

રોષો યસ્ય ખલીકારાત્તોષો યસ્ય ચ પૂજયા ।
સ એવ ચેન્ન જાનાતિ શ્રમઃ કસ્ય કૃતેન મે

ઇમં યે કાયમિચ્છન્તિ તે ઽપિ મે સુહૃદઃ કિલ ।
સર્વે સ્વકાયમિચ્છન્તિ તે ઽપિ કસ્માન્ન મે પ્રિયાઃ

તસ્માન્મયાનપેક્ષેણ કાયસ્ત્યક્તો જગદ્ધિતે ।
અતો ઽયં બહુદોષો ઽપિ ધાર્યતે કર્મભાણ્ડવત્

તેનાલં લોકચરિતૈઃ પણ્ડિતાનનુયામ્યહમ્ ।
અપ્રમાદકથાં સ્મૃત્વા સ્ત્યાનમિદ્ધં નિવારયન્

તસ્માદાવરણં હન્તું સમાધાનં કરોમ્યહમ્ ।
વિમાર્ગાચ્ચિત્તમાકૃષ્ય સ્વાલમ્બનનિરન્તરમ્