Bodhicaryāvatāra (another edition) · Chapter 5
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ bodhicittāpramādaścaturthaḥ paricchedaḥ ||
5 Saṃprajanyarakṣaṇaṃ nāma pañcamaḥ paricchedaḥ /
śikṣāṃ rakṣitukāmena cittaṃ rakṣyaṃ prayatnataḥ /
na śikṣā rakṣituṃ śakyā calaṃ cittamarakṣatā
adāntā mattamātaṅgā na kurvantīha tāṃ vyathām /
karoti yāmavīcyādau muktaścittamataṅgajaḥ
baddhaśceccittamātaṅgaḥ smṛtirajjvā samantataḥ /
bhayamastaṃgataṃ sarvaṃ kṛtsnaṃ kalyāṇamāgatam
vyāghrāḥ siṃhā gajā ṛkṣāḥ sarpāḥ sarve ca śatravaḥ /
sarve narakapālāśca ḍākinyo rākṣasāstathā
sarve baddhā bhavantyete cittasyaikasya bandhanāt /
cittasyaikasya damanāt sarve dāntā bhavanti ca
yasmādbhayāni sarvāṇi duḥkhānyapramitāni ca /
cittādeva bhavantīti kathitaṃ tattvavādinā
śastrāṇi kena narake ghaṭitāni prayatnataḥ /
taptāyaḥkuṭṭimaṃ kena kuto jātāśca tāḥ striyaḥ
pāpacittasamudbhūtaṃ tattatsarvaṃ jagau muniḥ /
tasmānna kaścit trailokye cittādanyo bhayānakaḥ
adaridraṃ jagatkṛtvā dānapāramitā yadi /
jagaddaridramadyāpi sā kathaṃ pūrvatāyinām
phalena saha sarvasvatyāgacittājjane 'khile /
dānapāramitā proktā tasmātsā cittameva tu
matsyādayaḥ kva nīyantāṃ mārayeyaṃ yato na tān /
labdhe viraticitte tu śīlapāramitā matā
kiyato mārayiṣyāmi durjanān gaganopamān /
mārite krodhacitte tu māritāḥ sarvaśatravaḥ
bhūmiṃ chādayituṃ sarvāṃ kutaścarma bhaviṣyati /
upānaccarmamātreṇa channā bhavati medinī
bāhyā bhāvā mayā tadvacchakyā vārayituṃ na hi /
svacittaṃ vārayiṣyāmi kiṃ mamānyairnivāritaiḥ
sahāpi vākśarīrābhyāṃ mandavṛtterna tatphalam /
yatpaṭorekakasyāpi cittasya brahmatādikam
japāstapāṃsi sarvāṇi dīrghakālakṛtānyapi /
anyacittena mandena vṛthaivetyāha sarvavit
duḥkhaṃ hantuṃ sukhaṃ prāptuṃ te bhramanti mudhāmbare /
yairetaddharmasarvasvaṃ cittaṃ guhyaṃ na bhāvitam
tasmātsvadhiṣṭhitaṃ cittaṃ mayā kāryaṃ surakṣitam /
cittarakṣāvrataṃ mukttvā bahubhiḥ kiṃ mama vrataiḥ
yathā capalamadhyastho rakṣati vraṇamādarāt /
evaṃ durjanamadhyastho rakṣeccittavraṇaṃ sadā
vraṇaduḥkhalavādbhīto rakṣāmi vraṇamādarāt /
saṃghātaparvatāghātādbhītaścittavraṇaṃ na kim
anena hi vihāreṇa viharan durjaneṣvapi /
pramadājanamadhye 'pi yatirdhīro na khaṇḍyate
lābhā naśyantu me kāmaṃ satkāraḥ kāyajīvitam /
naśyatvanyacca kuśalaṃ mā tu cittaṃ kadācana
cittaṃ rakṣitukāmānāṃ mayaiṣa kriyate 'ñjaliḥ /
smṛtiṃ ca saṃprajanyaṃ ca sarvayatnena rakṣata
vyādhyākulo naro yadvanna kṣamaḥ sarvakarmasu /
tathābhyāṃ vikalaṃ cittaṃ na kṣamaṃ sarvakarmasu
asaṃprajanyacittasya śrutacintitabhāvitam /
sacchidrakumbhajalavanna smṛtāvavatiṣṭhate
aneke śrutavanto 'pi śrāddhā yatnaparā api /
asaṃprajanyadoṣeṇa bhavantyāpattikaśmalāḥ
asaṃprajanyacaureṇa smṛtimoṣānusāriṇā /
upacityāpi puṇyāni muṣitā yānti durgatim
kleśataskarasaṃgho 'yamavatāragaveṣakaḥ /
prāpyāvatāraṃ muṣṇāti hanti sadgatijīvitam
tasmātsmṛtirmanodvārānnāpaneyā kadācana /
gatāpi pratyupasthāpyā saṃsmṛtyāpāyikīṃ vyathām
upādhyāyānuśāsanyā bhītyāpyādarakāriṇām /
dhanyānāṃ gurusaṃvāsātsukaraṃ jāyate smṛtiḥ
buddhāśca bodhisattvāśca sarvatrāvyāhatekṣaṇāḥ /
sarvamevāgratasteṣāṃ teṣāmasmi puraḥ sthitaḥ
iti dhyātvā tathā tiṣṭhet trapādarabhayānvitaḥ /
buddhānusmṛtirapyevaṃ bhavettasya muhurmuhuḥ
saṃprajanyaṃ tadāyāti na ca yātyāgataṃ punaḥ /
smṛtiryadā manodvāre rakṣārthamavatiṣṭhate
pūrvaṃ tāvadidaṃ cittaṃ sadopasthāpyamīdṛśam /
nirindriyeṇeva mayā sthātavyaṃ kāṣṭhavatsadā
niṣphalā netravikṣepā na kartavyāḥ kadācana /
nidhyāyantīva satataṃ kāryā dṛṣṭiradhogatā
dṛṣṭiviśrāmahetostu diśaḥ paśyetkadācana /
ābhāsamātraṃ dṛṣṭvā ca svāgatārthaṃ vilokayet
mārgādau bhayabodhārthaṃ muhuḥ paśyeccaturdiśam /
diśo viśramya vīkṣeta parāvṛtyaiva pṛṣṭhataḥ
saredapasaredvāpi puraḥ paścānnirūpya ca /
evaṃ sarvāsvavasthāsu kāryaṃ buddhvā samācaret
kāyenaivamavastheyamityākṣipya kriyāṃ punaḥ /
kathaṃ kāyaḥ sthita iti draṣṭavyaṃ punarantarā
nirūpyaḥ sarvayatnena cittamattadvipastathā /
dharmacintāmahāstambhe yathā baddho na mucyate
kutra me vartata iti pratyavekṣyaṃ tathā manaḥ /
samādhānadhuraṃ naiva kṣaṇamapyutsṛjedyathā
bhayotsavādisaṃbandhe yadyaśakto yathāsukham /
dānakāle tu śīlasya yasmāduktamupekṣaṇam
yad buddhvā kartumārabdhaṃ tato 'nyanna vicintayet /
tadeva tāvanniṣpādyaṃ tadgatenāntarātmanā
evaṃ hi sukṛtaṃ sarvamanyathā nobhayaṃ bhavet /
asaṃprajanyakleśo 'pi vṛddhiṃ caivaṃ gamiṣyati
nānāvidhapralāpeṣu vartamāneṣvanekadhā /
kautūhaleṣu sarveṣu hanyādautsukyamāgatam
mṛnmardanatṛṇacchedarekhādyaphalamāgatam /
smṛtvā tāthāgatīṃ śikṣāṃ bhītastatkṣaṇamutsṛjet
yadā calitukāmaḥ syādvaktukāmo 'pi vā bhavet /
svacittaṃ pratyavekṣyādau kuryāddhairyeṇa yuktimat
anunītaṃ pratihataṃ yadā paśyetsvakaṃ manaḥ /
na kartavyaṃ na vaktavyaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā
uddhataṃ sopahāsaṃ vā yadā mānamadānvitam /
sotprāsātiśayaṃ vakraṃ vañcakaṃ ca mano bhavet
yadātmotkarṣaṇābhāsaṃ parapaṃsanameva vā /
sādhikṣepaṃ sasaṃrambhaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā
lābhasatkārakīrtyarthi parivārārthi vā punaḥ /
upasthānārthe me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat
parārtharūkṣaṃ svārthārthi pariṣatkāmameva vā /
vaktumicchati me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat
asahiṣṇvalasaṃ bhītaṃ pragalbhaṃ mukharaṃ tathā /
svapakṣābhiniviṣṭaṃ ca tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat
evaṃ saṃkliṣṭamālokya niṣphalārambhi vā manaḥ /
nigṛhṇīyād dṛḍhaṃ śūraḥ pratipakṣeṇa tatsadā
suniścitaṃ suprasannaṃ dhīraṃ sādaragauravam /
salajjaṃ sabhayaṃ śāntaṃ parārādhanatatparam
parasparaviruddhābhirbālecchābhirakheditam /
kleśotpādādidaṃ hyetadeṣāmiti dayānvitam
ātmasattvavaśaṃ nityamanavadyeṣu vastuṣu /
nirmāṇamiva nirmānaṃ dhārayāmyeṣa mānasam
cirātprāptaṃ kṣaṇavaraṃ smṛtvā smṛtvā muhurmuhuḥ /
dhārayāmīdṛśaṃ cittamaprakampyaṃ sumeruvat
gṛdhrairāmiṣasaṃgṛddhaiḥ kṛṣyamāṇa itastataḥ /
na karotyanyathā kāyaḥ kasmādatra pratikriyām
rakṣasīmaṃ manaḥ kasmādātmīkṛtya samucchrayam /
tvattaścetpṛthagevāyaṃ tenātra tava ko vyayaḥ
na svīkaroṣi he mūḍha kāṣṭhaputtalakaṃ śucim /
amedhyaghaṭitaṃ yantraṃ kasmādrakṣasi pūtikam
imaṃ carmapuṭaṃ tāvatsvabuddhyaiva pṛthakkuru /
asthipañjarato māṃsaṃ prajñāśastreṇa mocaya
asthīnyapi pṛthakkṛtvā paśya majjānamantataḥ /
kimatra sāramastīti svayameva vicāraya
evamanviṣya yatnena na dṛṣṭaṃ sāramatra te /
adhunā vada kasmāttvaṃ kāyamadyāpi rakṣasi
na khāditavyamaśuci tvayā peyaṃ na śoṇitam /
nāntrāṇi cūṣitavyāni kiṃ kāyena kariṣyasi
yuktaṃ gṛdhraśṛgālāderāhārārthaṃ tu rakṣitum /
karmopakaraṇaṃ tvetanmanuṣyāṇāṃ śarīrakam
evaṃ te rakṣataścāpi mṛtyurācchidya nirdayaḥ /
kāyaṃ dāsyati gṛdhrebhyastadā tvaṃ kiṃ kariṣyasi
na sthāsyatīti bhṛtyāya na vastrādi pradīyate /
kāyo yāsyati khāditvā kasmāttvaṃ kuruṣe vyayam
datvāsmai vetanaṃ tasmātsvārthaṃ kuru mano 'dhunā /
na hi vaitanikopāttaṃ sarvaṃ tasmai pradīyate
kāye naubuddhimādhāya gatyāgamananiśrayāt /
yathākāmaṃgamaṃ kāyaṃ kuru sattvārthasiddhaye
evaṃ vaśīkṛtasvātmā nityaṃ smitamukho bhavet /
tyajed bhṛkuṭisaṃkocaṃ pūrvābhāṣī jagatsuhṛt
saśabdapātaṃ sahasā na pīṭhādīn vinikṣipet /
nāsphālayetkapāṭaṃ ca syānniḥśabdaruciḥ sadā
bako biḍālaścauraśca niḥśabdo nibhṛtaścaran /
prāpnotyabhimataṃ kāryamevaṃ nityaṃ yatiścaret
paracodanadakṣāṇāmanadhīṣṭopakāriṇām /
pratīcchecchirasā vākyaṃ sarvaśiṣyaḥ sadā bhavet
subhāṣiteṣu sarveṣu sādhukāramudīrayet /
puṇyakāriṇamālokya stutibhiḥ saṃpraharṣayet
parokṣaṃ ca guṇān brūyādanubrūyācca toṣataḥ /
svavarṇe bhāṣyamāṇe ca bhāvayettadguṇajñatām
sarvārambhā hi tuṣṭyarthāḥ sā vittairapi durlabhā /
bhokṣye tuṣṭimukhaṃ tasmātparaśramakṛtairguṇaiḥ
na cātra me vyayaḥ kaścitparatra ca mahatsukham /
aprītiduḥkhaṃ dveṣaistu mahadduḥkhaṃ paratra ca
viśvastavinyastapadaṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam /
śrutisaukhyaṃ kṛpāmūlaṃ mṛdumandasvaraṃ vadet
ṛju paśyetsadā sattvāṃścakṣuṣā saṃpibanniva /
etāneva samāśritya buddhatvaṃ me bhaviṣyati
sātatyābhiniveśotthaṃ pratipakṣotthameva ca /
guṇopakārikṣetre ca duḥkhite ca mahacchubham
dakṣa utthānasaṃpannaḥ svayaṃkārī sadā bhavet /
nāvakāśaḥ pradātavyaḥ kasyacitsarvakarmasu
uttarottarataḥ śreṣṭhā dānapāramitādayaḥ /
netarārthaṃ tyajecchreṣṭhāmanyatrācārasetutaḥ
evaṃ buddhvā parārtheṣu bhavetsatatamutthitaḥ /
niṣiddhamapyanujñātaṃ kṛpālorarthadarśinaḥ
vinipātagatānāthavratasthān saṃvibhajya ca /
bhuñjīta madhyamāṃ mātrāṃ tricīvarabahistyajet
saddharmasevakaṃ kāyamitarārthaṃ na pīḍayet /
evameva hi sattvānāmāśāmāśu prapūrayet
tyajenna jīvitaṃ tasmādaśuddhe karuṇāśaye /
tulyāśaye tu tattyājyamitthaṃ na parihīyate
dharmaṃ nirgaurave svasthe na śiroveṣṭite vadet /
sacchatradaṇḍaśastre ca nāvaguṇṭhitamastake
gambhīrodāramalpeṣu na strīṣu puruṣaṃ vinā /
hīnotkṛṣṭeṣu dharmeṣu samaṃ gauravamācaret
nodāradharmapātraṃ ca hīne dharme niyojayet /
na cācāraṃ parityajya sūtramantraiḥ pralobhayet
dantakāṣṭhasya kheṭasya visarjanamapāvṛtam /
neṣṭaṃ jale sthale bhogye mūtrādeścāpi garhitam
mukhapūraṃ na bhuñjīta saśabdaṃ prasṛtānanam /
pralambapādaṃ nāsīta na bāhū mardayetsamam
naikayānyastriyā kuryādyānaṃ śayanamāsanam /
lokāprasādakaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca varjayet
nāṅgulyā kārayetkiṃciddakṣiṇena tu sādaram /
samastenaiva hastena mārgamapyevamādiśet
na bāhūtkṣepakaṃ kaṃcicchabdayedalpasaṃbhrame /
acchaṭādi tu kartavyamanyathā syādasaṃvṛtaḥ
nāthanirvāṇaśayyāvacchayītepsitayā diśā /
saṃprajānaṃllaghūtthānaḥ prāgavaśyaṃ niyogataḥ
ācāro bodhisattvānāmaprameya uadāhṛtaḥ /
cittaśodhanamācāraṃ niyataṃ tāvadācaret
rātriṃdivaṃ ca triskandhaṃ triṣkālaṃ ca pravartayet /
śeṣāpattiśamastena bodhicittajināśrayāt
yā avasthāḥ prapadyeta svayaṃ paravaśo 'pi vā /
tāsvavasthāsu yāḥ śikṣāḥ śikṣettā eva yatnataḥ
na hi tadvidyate kiṃcidyanna śikṣyaṃ jinātmajaiḥ /
na tadasti na yatpuṇyamevaṃ viharataḥ sataḥ
pāraṃparyeṇa sākṣādvā sattvārthaṃ nānyadācaret /
sattvānāmeva cārthāya sarvaṃ bodhāya nāmayet
sadā kalyāṇamitraṃ ca jīvitārthe 'pi na tyajet /
bodhisattvavratadharaṃ mahāyānārthakovidam
śrīsaṃbhavavimokṣācca śikṣedyadguruvartanam /
etaccānyacca buddhoktaṃ jñeyaṃ sūtrāntavācanāt
śikṣāḥ sūtreṣu dṛśyante tasmātsūtrāṇi vācayet /
ākāśagarbhasūtre ca mūlāpattīrnirūpayet
śikṣāsamuccayo 'vaśyaṃ draṣṭavyaśca punaḥ punaḥ /
vistareṇa sadācāro yasmāttatra pradarśitaḥ
saṃkṣepeṇāthavā tāvatpaśyetsūtrasamuccayam /
āryanāgārjunābaddhaṃ dvitīyaṃ ca prayatnataḥ
yato nivāryate yatra yadeva ca niyujyate /
tallokacittarakṣārthaṃ śikṣāṃ dṛṣṭvā samācaret
etadeva samāsena saṃprajanyasya lakṣaṇam /
yatkāyacittāvasthāyāḥ pratyavekṣā muhurmuhuḥ
kāyenaiva paṭhiṣyāmi vākpāṭhena tu kiṃ bhavet /
cikitsāpāṭhamātreṇa rogiṇaḥ kiṃ bhaviṣyati
Original text: Bodhicaryāvatāra · Edition: P. L. Vaidya: Bodhicaryavatara of Santideva. Darbhanga: Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0