Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bodhicaryāvatāra (another edition) · Chapter 5

5.1

iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ bodhicittāpramādaścaturthaḥ paricchedaḥ ||
5 Saṃprajanyarakṣaṇaṃ nāma pañcamaḥ paricchedaḥ /
śikṣāṃ rakṣitukāmena cittaṃ rakṣyaṃ prayatnataḥ /
na śikṣā rakṣituṃ śakyā calaṃ cittamarakṣatā

5.2

adāntā mattamātaṅgā na kurvantīha tāṃ vyathām /
karoti yāmavīcyādau muktaścittamataṅgajaḥ

5.3

baddhaśceccittamātaṅgaḥ smṛtirajjvā samantataḥ /
bhayamastaṃgataṃ sarvaṃ kṛtsnaṃ kalyāṇamāgatam

5.4

vyāghrāḥ siṃhā gajā ṛkṣāḥ sarpāḥ sarve ca śatravaḥ /
sarve narakapālāśca ḍākinyo rākṣasāstathā

5.5

sarve baddhā bhavantyete cittasyaikasya bandhanāt /
cittasyaikasya damanāt sarve dāntā bhavanti ca

5.6

yasmādbhayāni sarvāṇi duḥkhānyapramitāni ca /
cittādeva bhavantīti kathitaṃ tattvavādinā

5.7

śastrāṇi kena narake ghaṭitāni prayatnataḥ /
taptāyaḥkuṭṭimaṃ kena kuto jātāśca tāḥ striyaḥ

5.8

pāpacittasamudbhūtaṃ tattatsarvaṃ jagau muniḥ /
tasmānna kaścit trailokye cittādanyo bhayānakaḥ

5.9

adaridraṃ jagatkṛtvā dānapāramitā yadi /
jagaddaridramadyāpi sā kathaṃ pūrvatāyinām

5.10

phalena saha sarvasvatyāgacittājjane 'khile /
dānapāramitā proktā tasmātsā cittameva tu

5.11

matsyādayaḥ kva nīyantāṃ mārayeyaṃ yato na tān /
labdhe viraticitte tu śīlapāramitā matā

5.12

kiyato mārayiṣyāmi durjanān gaganopamān /
mārite krodhacitte tu māritāḥ sarvaśatravaḥ

5.13

bhūmiṃ chādayituṃ sarvāṃ kutaścarma bhaviṣyati /
upānaccarmamātreṇa channā bhavati medinī

5.14

bāhyā bhāvā mayā tadvacchakyā vārayituṃ na hi /
svacittaṃ vārayiṣyāmi kiṃ mamānyairnivāritaiḥ

5.15

sahāpi vākśarīrābhyāṃ mandavṛtterna tatphalam /
yatpaṭorekakasyāpi cittasya brahmatādikam

5.16

japāstapāṃsi sarvāṇi dīrghakālakṛtānyapi /
anyacittena mandena vṛthaivetyāha sarvavit

5.17

duḥkhaṃ hantuṃ sukhaṃ prāptuṃ te bhramanti mudhāmbare /
yairetaddharmasarvasvaṃ cittaṃ guhyaṃ na bhāvitam

5.18

tasmātsvadhiṣṭhitaṃ cittaṃ mayā kāryaṃ surakṣitam /
cittarakṣāvrataṃ mukttvā bahubhiḥ kiṃ mama vrataiḥ

5.19

yathā capalamadhyastho rakṣati vraṇamādarāt /
evaṃ durjanamadhyastho rakṣeccittavraṇaṃ sadā

5.20

vraṇaduḥkhalavādbhīto rakṣāmi vraṇamādarāt /
saṃghātaparvatāghātādbhītaścittavraṇaṃ na kim

5.21

anena hi vihāreṇa viharan durjaneṣvapi /
pramadājanamadhye 'pi yatirdhīro na khaṇḍyate

5.22

lābhā naśyantu me kāmaṃ satkāraḥ kāyajīvitam /
naśyatvanyacca kuśalaṃ mā tu cittaṃ kadācana

5.23

cittaṃ rakṣitukāmānāṃ mayaiṣa kriyate 'ñjaliḥ /
smṛtiṃ ca saṃprajanyaṃ ca sarvayatnena rakṣata

5.24

vyādhyākulo naro yadvanna kṣamaḥ sarvakarmasu /
tathābhyāṃ vikalaṃ cittaṃ na kṣamaṃ sarvakarmasu

5.25

asaṃprajanyacittasya śrutacintitabhāvitam /
sacchidrakumbhajalavanna smṛtāvavatiṣṭhate

5.26

aneke śrutavanto 'pi śrāddhā yatnaparā api /
asaṃprajanyadoṣeṇa bhavantyāpattikaśmalāḥ

5.27

asaṃprajanyacaureṇa smṛtimoṣānusāriṇā /
upacityāpi puṇyāni muṣitā yānti durgatim

5.28

kleśataskarasaṃgho 'yamavatāragaveṣakaḥ /
prāpyāvatāraṃ muṣṇāti hanti sadgatijīvitam

5.29

tasmātsmṛtirmanodvārānnāpaneyā kadācana /
gatāpi pratyupasthāpyā saṃsmṛtyāpāyikīṃ vyathām

5.30

upādhyāyānuśāsanyā bhītyāpyādarakāriṇām /
dhanyānāṃ gurusaṃvāsātsukaraṃ jāyate smṛtiḥ

5.31

buddhāśca bodhisattvāśca sarvatrāvyāhatekṣaṇāḥ /
sarvamevāgratasteṣāṃ teṣāmasmi puraḥ sthitaḥ

5.32

iti dhyātvā tathā tiṣṭhet trapādarabhayānvitaḥ /
buddhānusmṛtirapyevaṃ bhavettasya muhurmuhuḥ

5.33

saṃprajanyaṃ tadāyāti na ca yātyāgataṃ punaḥ /
smṛtiryadā manodvāre rakṣārthamavatiṣṭhate

5.34

pūrvaṃ tāvadidaṃ cittaṃ sadopasthāpyamīdṛśam /
nirindriyeṇeva mayā sthātavyaṃ kāṣṭhavatsadā

5.35

niṣphalā netravikṣepā na kartavyāḥ kadācana /
nidhyāyantīva satataṃ kāryā dṛṣṭiradhogatā

5.36

dṛṣṭiviśrāmahetostu diśaḥ paśyetkadācana /
ābhāsamātraṃ dṛṣṭvā ca svāgatārthaṃ vilokayet

5.37

mārgādau bhayabodhārthaṃ muhuḥ paśyeccaturdiśam /
diśo viśramya vīkṣeta parāvṛtyaiva pṛṣṭhataḥ

5.38

saredapasaredvāpi puraḥ paścānnirūpya ca /
evaṃ sarvāsvavasthāsu kāryaṃ buddhvā samācaret

5.39

kāyenaivamavastheyamityākṣipya kriyāṃ punaḥ /
kathaṃ kāyaḥ sthita iti draṣṭavyaṃ punarantarā

5.40

nirūpyaḥ sarvayatnena cittamattadvipastathā /
dharmacintāmahāstambhe yathā baddho na mucyate

5.41

kutra me vartata iti pratyavekṣyaṃ tathā manaḥ /
samādhānadhuraṃ naiva kṣaṇamapyutsṛjedyathā

5.42

bhayotsavādisaṃbandhe yadyaśakto yathāsukham /
dānakāle tu śīlasya yasmāduktamupekṣaṇam

5.43

yad buddhvā kartumārabdhaṃ tato 'nyanna vicintayet /
tadeva tāvanniṣpādyaṃ tadgatenāntarātmanā

5.44

evaṃ hi sukṛtaṃ sarvamanyathā nobhayaṃ bhavet /
asaṃprajanyakleśo 'pi vṛddhiṃ caivaṃ gamiṣyati

5.45

nānāvidhapralāpeṣu vartamāneṣvanekadhā /
kautūhaleṣu sarveṣu hanyādautsukyamāgatam

5.46

mṛnmardanatṛṇacchedarekhādyaphalamāgatam /
smṛtvā tāthāgatīṃ śikṣāṃ bhītastatkṣaṇamutsṛjet

5.47

yadā calitukāmaḥ syādvaktukāmo 'pi vā bhavet /
svacittaṃ pratyavekṣyādau kuryāddhairyeṇa yuktimat

5.48

anunītaṃ pratihataṃ yadā paśyetsvakaṃ manaḥ /
na kartavyaṃ na vaktavyaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā

5.49

uddhataṃ sopahāsaṃ vā yadā mānamadānvitam /
sotprāsātiśayaṃ vakraṃ vañcakaṃ ca mano bhavet

5.50

yadātmotkarṣaṇābhāsaṃ parapaṃsanameva vā /
sādhikṣepaṃ sasaṃrambhaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā

5.51

lābhasatkārakīrtyarthi parivārārthi vā punaḥ /
upasthānārthe me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat

5.52

parārtharūkṣaṃ svārthārthi pariṣatkāmameva vā /
vaktumicchati me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat

5.53

asahiṣṇvalasaṃ bhītaṃ pragalbhaṃ mukharaṃ tathā /
svapakṣābhiniviṣṭaṃ ca tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat

5.54

evaṃ saṃkliṣṭamālokya niṣphalārambhi vā manaḥ /
nigṛhṇīyād dṛḍhaṃ śūraḥ pratipakṣeṇa tatsadā

5.55

suniścitaṃ suprasannaṃ dhīraṃ sādaragauravam /
salajjaṃ sabhayaṃ śāntaṃ parārādhanatatparam

5.56

parasparaviruddhābhirbālecchābhirakheditam /
kleśotpādādidaṃ hyetadeṣāmiti dayānvitam

5.57

ātmasattvavaśaṃ nityamanavadyeṣu vastuṣu /
nirmāṇamiva nirmānaṃ dhārayāmyeṣa mānasam

5.58

cirātprāptaṃ kṣaṇavaraṃ smṛtvā smṛtvā muhurmuhuḥ /
dhārayāmīdṛśaṃ cittamaprakampyaṃ sumeruvat

5.59

gṛdhrairāmiṣasaṃgṛddhaiḥ kṛṣyamāṇa itastataḥ /
na karotyanyathā kāyaḥ kasmādatra pratikriyām

5.60

rakṣasīmaṃ manaḥ kasmādātmīkṛtya samucchrayam /
tvattaścetpṛthagevāyaṃ tenātra tava ko vyayaḥ

5.61

na svīkaroṣi he mūḍha kāṣṭhaputtalakaṃ śucim /
amedhyaghaṭitaṃ yantraṃ kasmādrakṣasi pūtikam

5.62

imaṃ carmapuṭaṃ tāvatsvabuddhyaiva pṛthakkuru /
asthipañjarato māṃsaṃ prajñāśastreṇa mocaya

5.63

asthīnyapi pṛthakkṛtvā paśya majjānamantataḥ /
kimatra sāramastīti svayameva vicāraya

5.64

evamanviṣya yatnena na dṛṣṭaṃ sāramatra te /
adhunā vada kasmāttvaṃ kāyamadyāpi rakṣasi

5.65

na khāditavyamaśuci tvayā peyaṃ na śoṇitam /
nāntrāṇi cūṣitavyāni kiṃ kāyena kariṣyasi

5.66

yuktaṃ gṛdhraśṛgālāderāhārārthaṃ tu rakṣitum /
karmopakaraṇaṃ tvetanmanuṣyāṇāṃ śarīrakam

5.67

evaṃ te rakṣataścāpi mṛtyurācchidya nirdayaḥ /
kāyaṃ dāsyati gṛdhrebhyastadā tvaṃ kiṃ kariṣyasi

5.68

na sthāsyatīti bhṛtyāya na vastrādi pradīyate /
kāyo yāsyati khāditvā kasmāttvaṃ kuruṣe vyayam

5.69

datvāsmai vetanaṃ tasmātsvārthaṃ kuru mano 'dhunā /
na hi vaitanikopāttaṃ sarvaṃ tasmai pradīyate

5.70

kāye naubuddhimādhāya gatyāgamananiśrayāt /
yathākāmaṃgamaṃ kāyaṃ kuru sattvārthasiddhaye

5.71

evaṃ vaśīkṛtasvātmā nityaṃ smitamukho bhavet /
tyajed bhṛkuṭisaṃkocaṃ pūrvābhāṣī jagatsuhṛt

5.72

saśabdapātaṃ sahasā na pīṭhādīn vinikṣipet /
nāsphālayetkapāṭaṃ ca syānniḥśabdaruciḥ sadā

5.73

bako biḍālaścauraśca niḥśabdo nibhṛtaścaran /
prāpnotyabhimataṃ kāryamevaṃ nityaṃ yatiścaret

5.74

paracodanadakṣāṇāmanadhīṣṭopakāriṇām /
pratīcchecchirasā vākyaṃ sarvaśiṣyaḥ sadā bhavet

5.75

subhāṣiteṣu sarveṣu sādhukāramudīrayet /
puṇyakāriṇamālokya stutibhiḥ saṃpraharṣayet

5.76

parokṣaṃ ca guṇān brūyādanubrūyācca toṣataḥ /
svavarṇe bhāṣyamāṇe ca bhāvayettadguṇajñatām

5.77

sarvārambhā hi tuṣṭyarthāḥ sā vittairapi durlabhā /
bhokṣye tuṣṭimukhaṃ tasmātparaśramakṛtairguṇaiḥ

5.78

na cātra me vyayaḥ kaścitparatra ca mahatsukham /
aprītiduḥkhaṃ dveṣaistu mahadduḥkhaṃ paratra ca

5.79

viśvastavinyastapadaṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam /
śrutisaukhyaṃ kṛpāmūlaṃ mṛdumandasvaraṃ vadet

5.80

ṛju paśyetsadā sattvāṃścakṣuṣā saṃpibanniva /
etāneva samāśritya buddhatvaṃ me bhaviṣyati

5.81

sātatyābhiniveśotthaṃ pratipakṣotthameva ca /
guṇopakārikṣetre ca duḥkhite ca mahacchubham

5.82

dakṣa utthānasaṃpannaḥ svayaṃkārī sadā bhavet /
nāvakāśaḥ pradātavyaḥ kasyacitsarvakarmasu

5.83

uttarottarataḥ śreṣṭhā dānapāramitādayaḥ /
netarārthaṃ tyajecchreṣṭhāmanyatrācārasetutaḥ

5.84

evaṃ buddhvā parārtheṣu bhavetsatatamutthitaḥ /
niṣiddhamapyanujñātaṃ kṛpālorarthadarśinaḥ

5.85

vinipātagatānāthavratasthān saṃvibhajya ca /
bhuñjīta madhyamāṃ mātrāṃ tricīvarabahistyajet

5.86

saddharmasevakaṃ kāyamitarārthaṃ na pīḍayet /
evameva hi sattvānāmāśāmāśu prapūrayet

5.87

tyajenna jīvitaṃ tasmādaśuddhe karuṇāśaye /
tulyāśaye tu tattyājyamitthaṃ na parihīyate

5.88

dharmaṃ nirgaurave svasthe na śiroveṣṭite vadet /
sacchatradaṇḍaśastre ca nāvaguṇṭhitamastake

5.89

gambhīrodāramalpeṣu na strīṣu puruṣaṃ vinā /
hīnotkṛṣṭeṣu dharmeṣu samaṃ gauravamācaret

5.90

nodāradharmapātraṃ ca hīne dharme niyojayet /
na cācāraṃ parityajya sūtramantraiḥ pralobhayet

5.91

dantakāṣṭhasya kheṭasya visarjanamapāvṛtam /
neṣṭaṃ jale sthale bhogye mūtrādeścāpi garhitam

5.92

mukhapūraṃ na bhuñjīta saśabdaṃ prasṛtānanam /
pralambapādaṃ nāsīta na bāhū mardayetsamam

5.93

naikayānyastriyā kuryādyānaṃ śayanamāsanam /
lokāprasādakaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca varjayet

5.94

nāṅgulyā kārayetkiṃciddakṣiṇena tu sādaram /
samastenaiva hastena mārgamapyevamādiśet

5.95

na bāhūtkṣepakaṃ kaṃcicchabdayedalpasaṃbhrame /
acchaṭādi tu kartavyamanyathā syādasaṃvṛtaḥ

5.96

nāthanirvāṇaśayyāvacchayītepsitayā diśā /
saṃprajānaṃllaghūtthānaḥ prāgavaśyaṃ niyogataḥ

5.97

ācāro bodhisattvānāmaprameya uadāhṛtaḥ /
cittaśodhanamācāraṃ niyataṃ tāvadācaret

5.98

rātriṃdivaṃ ca triskandhaṃ triṣkālaṃ ca pravartayet /
śeṣāpattiśamastena bodhicittajināśrayāt

5.99

yā avasthāḥ prapadyeta svayaṃ paravaśo 'pi vā /
tāsvavasthāsu yāḥ śikṣāḥ śikṣettā eva yatnataḥ

5.100

na hi tadvidyate kiṃcidyanna śikṣyaṃ jinātmajaiḥ /
na tadasti na yatpuṇyamevaṃ viharataḥ sataḥ

5.101

pāraṃparyeṇa sākṣādvā sattvārthaṃ nānyadācaret /
sattvānāmeva cārthāya sarvaṃ bodhāya nāmayet

5.102

sadā kalyāṇamitraṃ ca jīvitārthe 'pi na tyajet /
bodhisattvavratadharaṃ mahāyānārthakovidam

5.103

śrīsaṃbhavavimokṣācca śikṣedyadguruvartanam /
etaccānyacca buddhoktaṃ jñeyaṃ sūtrāntavācanāt

5.104

śikṣāḥ sūtreṣu dṛśyante tasmātsūtrāṇi vācayet /
ākāśagarbhasūtre ca mūlāpattīrnirūpayet

5.105

śikṣāsamuccayo 'vaśyaṃ draṣṭavyaśca punaḥ punaḥ /
vistareṇa sadācāro yasmāttatra pradarśitaḥ

5.106

saṃkṣepeṇāthavā tāvatpaśyetsūtrasamuccayam /
āryanāgārjunābaddhaṃ dvitīyaṃ ca prayatnataḥ

5.107

yato nivāryate yatra yadeva ca niyujyate /
tallokacittarakṣārthaṃ śikṣāṃ dṛṣṭvā samācaret

5.108

etadeva samāsena saṃprajanyasya lakṣaṇam /
yatkāyacittāvasthāyāḥ pratyavekṣā muhurmuhuḥ

5.109

kāyenaiva paṭhiṣyāmi vākpāṭhena tu kiṃ bhavet /
cikitsāpāṭhamātreṇa rogiṇaḥ kiṃ bhaviṣyati

Original text: Bodhicaryāvatāra · Edition: P. L. Vaidya: Bodhicaryavatara of Santideva. Darbhanga: Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc