બોધિચર્યાવતાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 5

ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં બોધિચિત્તાપ્રમાદશ્ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ ॥
5 સંપ્રજન્યરક્ષણં નામ પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ ।
શિક્ષાં રક્ષિતુકામેન ચિત્તં રક્ષ્યં પ્રયત્નતઃ ।
ન શિક્ષા રક્ષિતું શક્યા ચલં ચિત્તમરક્ષતા

અદાન્તા મત્તમાતઙ્ગા ન કુર્વન્તીહ તાં વ્યથામ્ ।
કરોતિ યામવીચ્યાદૌ મુક્તશ્ચિત્તમતઙ્ગજઃ

બદ્ધશ્ચેચ્ચિત્તમાતઙ્ગઃ સ્મૃતિરજ્જ્વા સમન્તતઃ ।
ભયમસ્તંગતં સર્વં કૃત્સ્નં કલ્યાણમાગતમ્

વ્યાઘ્રાઃ સિંહા ગજા ઋક્ષાઃ સર્પાઃ સર્વે ચ શત્રવઃ ।
સર્વે નરકપાલાશ્ચ ડાકિન્યો રાક્ષસાસ્તથા

સર્વે બદ્ધા ભવન્ત્યેતે ચિત્તસ્યૈકસ્ય બન્ધનાત્ ।
ચિત્તસ્યૈકસ્ય દમનાત્ સર્વે દાન્તા ભવન્તિ ચ

યસ્માદ્ભયાનિ સર્વાણિ દુઃખાન્યપ્રમિતાનિ ચ ।
ચિત્તાદેવ ભવન્તીતિ કથિતં તત્ત્વવાદિના

શસ્ત્રાણિ કેન નરકે ઘટિતાનિ પ્રયત્નતઃ ।
તપ્તાયઃકુટ્ટિમં કેન કુતો જાતાશ્ચ તાઃ સ્ત્રિયઃ

પાપચિત્તસમુદ્ભૂતં તત્તત્સર્વં જગૌ મુનિઃ ।
તસ્માન્ન કશ્ચિત્ ત્રૈલોક્યે ચિત્તાદન્યો ભયાનકઃ

અદરિદ્રં જગત્કૃત્વા દાનપારમિતા યદિ ।
જગદ્દરિદ્રમદ્યાપિ સા કથં પૂર્વતાયિનામ્

ફલેન સહ સર્વસ્વત્યાગચિત્તાજ્જને ઽખિલે ।
દાનપારમિતા પ્રોક્તા તસ્માત્સા ચિત્તમેવ તુ

મત્સ્યાદયઃ ક્વ નીયન્તાં મારયેયં યતો ન તાન્ ।
લબ્ધે વિરતિચિત્તે તુ શીલપારમિતા મતા

કિયતો મારયિષ્યામિ દુર્જનાન્ ગગનોપમાન્ ।
મારિતે ક્રોધચિત્તે તુ મારિતાઃ સર્વશત્રવઃ

ભૂમિં છાદયિતું સર્વાં કુતશ્ચર્મ ભવિષ્યતિ ।
ઉપાનચ્ચર્મમાત્રેણ છન્ના ભવતિ મેદિની

બાહ્યા ભાવા મયા તદ્વચ્છક્યા વારયિતું ન હિ ।
સ્વચિત્તં વારયિષ્યામિ કિં મમાન્યૈર્નિવારિતૈઃ

સહાપિ વાક્શરીરાભ્યાં મન્દવૃત્તેર્ન તત્ફલમ્ ।
યત્પટોરેકકસ્યાપિ ચિત્તસ્ય બ્રહ્મતાદિકમ્

જપાસ્તપાંસિ સર્વાણિ દીર્ઘકાલકૃતાન્યપિ ।
અન્યચિત્તેન મન્દેન વૃથૈવેત્યાહ સર્વવિત્

દુઃખં હન્તું સુખં પ્રાપ્તું તે ભ્રમન્તિ મુધામ્બરે ।
યૈરેતદ્ધર્મસર્વસ્વં ચિત્તં ગુહ્યં ન ભાવિતમ્

તસ્માત્સ્વધિષ્ઠિતં ચિત્તં મયા કાર્યં સુરક્ષિતમ્ ।
ચિત્તરક્ષાવ્રતં મુક્ત્ત્વા બહુભિઃ કિં મમ વ્રતૈઃ

યથા ચપલમધ્યસ્થો રક્ષતિ વ્રણમાદરાત્ ।
એવં દુર્જનમધ્યસ્થો રક્ષેચ્ચિત્તવ્રણં સદા

વ્રણદુઃખલવાદ્ભીતો રક્ષામિ વ્રણમાદરાત્ ।
સંઘાતપર્વતાઘાતાદ્ભીતશ્ચિત્તવ્રણં ન કિમ્

અનેન હિ વિહારેણ વિહરન્ દુર્જનેષ્વપિ ।
પ્રમદાજનમધ્યે ઽપિ યતિર્ધીરો ન ખણ્ડ્યતે

લાભા નશ્યન્તુ મે કામં સત્કારઃ કાયજીવિતમ્ ।
નશ્યત્વન્યચ્ચ કુશલં મા તુ ચિત્તં કદાચન

ચિત્તં રક્ષિતુકામાનાં મયૈષ ક્રિયતે ઽઞ્જલિઃ ।
સ્મૃતિં ચ સંપ્રજન્યં ચ સર્વયત્નેન રક્ષત

વ્યાધ્યાકુલો નરો યદ્વન્ન ક્ષમઃ સર્વકર્મસુ ।
તથાભ્યાં વિકલં ચિત્તં ન ક્ષમં સર્વકર્મસુ

અસંપ્રજન્યચિત્તસ્ય શ્રુતચિન્તિતભાવિતમ્ ।
સચ્છિદ્રકુમ્ભજલવન્ન સ્મૃતાવવતિષ્ઠતે

અનેકે શ્રુતવન્તો ઽપિ શ્રાદ્ધા યત્નપરા અપિ ।
અસંપ્રજન્યદોષેણ ભવન્ત્યાપત્તિકશ્મલાઃ

અસંપ્રજન્યચૌરેણ સ્મૃતિમોષાનુસારિણા ।
ઉપચિત્યાપિ પુણ્યાનિ મુષિતા યાન્તિ દુર્ગતિમ્

ક્લેશતસ્કરસંઘો ઽયમવતારગવેષકઃ ।
પ્રાપ્યાવતારં મુષ્ણાતિ હન્તિ સદ્ગતિજીવિતમ્

તસ્માત્સ્મૃતિર્મનોદ્વારાન્નાપનેયા કદાચન ।
ગતાપિ પ્રત્યુપસ્થાપ્યા સંસ્મૃત્યાપાયિકીં વ્યથામ્

ઉપાધ્યાયાનુશાસન્યા ભીત્યાપ્યાદરકારિણામ્ ।
ધન્યાનાં ગુરુસંવાસાત્સુકરં જાયતે સ્મૃતિઃ

બુદ્ધાશ્ચ બોધિસત્ત્વાશ્ચ સર્વત્રાવ્યાહતેક્ષણાઃ ।
સર્વમેવાગ્રતસ્તેષાં તેષામસ્મિ પુરઃ સ્થિતઃ

ઇતિ ધ્યાત્વા તથા તિષ્ઠેત્ ત્રપાદરભયાન્વિતઃ ।
બુદ્ધાનુસ્મૃતિરપ્યેવં ભવેત્તસ્ય મુહુર્મુહુઃ

સંપ્રજન્યં તદાયાતિ ન ચ યાત્યાગતં પુનઃ ।
સ્મૃતિર્યદા મનોદ્વારે રક્ષાર્થમવતિષ્ઠતે

પૂર્વં તાવદિદં ચિત્તં સદોપસ્થાપ્યમીદૃશમ્ ।
નિરિન્દ્રિયેણેવ મયા સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્સદા

નિષ્ફલા નેત્રવિક્ષેપા ન કર્તવ્યાઃ કદાચન ।
નિધ્યાયન્તીવ સતતં કાર્યા દૃષ્ટિરધોગતા

દૃષ્ટિવિશ્રામહેતોસ્તુ દિશઃ પશ્યેત્કદાચન ।
આભાસમાત્રં દૃષ્ટ્વા ચ સ્વાગતાર્થં વિલોકયેત્

માર્ગાદૌ ભયબોધાર્થં મુહુઃ પશ્યેચ્ચતુર્દિશમ્ ।
દિશો વિશ્રમ્ય વીક્ષેત પરાવૃત્યૈવ પૃષ્ઠતઃ

સરેદપસરેદ્વાપિ પુરઃ પશ્ચાન્નિરૂપ્ય ચ ।
એવં સર્વાસ્વવસ્થાસુ કાર્યં બુદ્ધ્વા સમાચરેત્

કાયેનૈવમવસ્થેયમિત્યાક્ષિપ્ય ક્રિયાં પુનઃ ।
કથં કાયઃ સ્થિત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં પુનરન્તરા

નિરૂપ્યઃ સર્વયત્નેન ચિત્તમત્તદ્વિપસ્તથા ।
ધર્મચિન્તામહાસ્તમ્ભે યથા બદ્ધો ન મુચ્યતે

કુત્ર મે વર્તત ઇતિ પ્રત્યવેક્ષ્યં તથા મનઃ ।
સમાધાનધુરં નૈવ ક્ષણમપ્યુત્સૃજેદ્યથા

ભયોત્સવાદિસંબન્ધે યદ્યશક્તો યથાસુખમ્ ।
દાનકાલે તુ શીલસ્ય યસ્માદુક્તમુપેક્ષણમ્

યદ્ બુદ્ધ્વા કર્તુમારબ્ધં તતો ઽન્યન્ન વિચિન્તયેત્ ।
તદેવ તાવન્નિષ્પાદ્યં તદ્ગતેનાન્તરાત્મના

એવં હિ સુકૃતં સર્વમન્યથા નોભયં ભવેત્ ।
અસંપ્રજન્યક્લેશો ઽપિ વૃદ્ધિં ચૈવં ગમિષ્યતિ

નાનાવિધપ્રલાપેષુ વર્તમાનેષ્વનેકધા ।
કૌતૂહલેષુ સર્વેષુ હન્યાદૌત્સુક્યમાગતમ્

મૃન્મર્દનતૃણચ્છેદરેખાદ્યફલમાગતમ્ ।
સ્મૃત્વા તાથાગતીં શિક્ષાં ભીતસ્તત્ક્ષણમુત્સૃજેત્

યદા ચલિતુકામઃ સ્યાદ્વક્તુકામો ઽપિ વા ભવેત્ ।
સ્વચિત્તં પ્રત્યવેક્ષ્યાદૌ કુર્યાદ્ધૈર્યેણ યુક્તિમત્

અનુનીતં પ્રતિહતં યદા પશ્યેત્સ્વકં મનઃ ।
ન કર્તવ્યં ન વક્તવ્યં સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્તદા

ઉદ્ધતં સોપહાસં વા યદા માનમદાન્વિતમ્ ।
સોત્પ્રાસાતિશયં વક્રં વઞ્ચકં ચ મનો ભવેત્

યદાત્મોત્કર્ષણાભાસં પરપંસનમેવ વા ।
સાધિક્ષેપં સસંરમ્ભં સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્તદા

લાભસત્કારકીર્ત્યર્થિ પરિવારાર્થિ વા પુનઃ ।
ઉપસ્થાનાર્થે મે ચિત્તં તસ્માત્તિષ્ઠામિ કાષ્ઠવત્

પરાર્થરૂક્ષં સ્વાર્થાર્થિ પરિષત્કામમેવ વા ।
વક્તુમિચ્છતિ મે ચિત્તં તસ્માત્તિષ્ઠામિ કાષ્ઠવત્

અસહિષ્ણ્વલસં ભીતં પ્રગલ્ભં મુખરં તથા ।
સ્વપક્ષાભિનિવિષ્ટં ચ તસ્માત્તિષ્ઠામિ કાષ્ઠવત્

એવં સંક્લિષ્ટમાલોક્ય નિષ્ફલારમ્ભિ વા મનઃ ।
નિગૃહ્ણીયાદ્ દૃઢં શૂરઃ પ્રતિપક્ષેણ તત્સદા

સુનિશ્ચિતં સુપ્રસન્નં ધીરં સાદરગૌરવમ્ ।
સલજ્જં સભયં શાન્તં પરારાધનતત્પરમ્

પરસ્પરવિરુદ્ધાભિર્બાલેચ્છાભિરખેદિતમ્ ।
ક્લેશોત્પાદાદિદં હ્યેતદેષામિતિ દયાન્વિતમ્

આત્મસત્ત્વવશં નિત્યમનવદ્યેષુ વસ્તુષુ ।
નિર્માણમિવ નિર્માનં ધારયામ્યેષ માનસમ્

ચિરાત્પ્રાપ્તં ક્ષણવરં સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા મુહુર્મુહુઃ ।
ધારયામીદૃશં ચિત્તમપ્રકમ્પ્યં સુમેરુવત્

ગૃધ્રૈરામિષસંગૃદ્ધૈઃ કૃષ્યમાણ ઇતસ્તતઃ ।
ન કરોત્યન્યથા કાયઃ કસ્માદત્ર પ્રતિક્રિયામ્

રક્ષસીમં મનઃ કસ્માદાત્મીકૃત્ય સમુચ્છ્રયમ્ ।
ત્વત્તશ્ચેત્પૃથગેવાયં તેનાત્ર તવ કો વ્યયઃ

ન સ્વીકરોષિ હે મૂઢ કાષ્ઠપુત્તલકં શુચિમ્ ।
અમેધ્યઘટિતં યન્ત્રં કસ્માદ્રક્ષસિ પૂતિકમ્

ઇમં ચર્મપુટં તાવત્સ્વબુદ્ધ્યૈવ પૃથક્કુરુ ।
અસ્થિપઞ્જરતો માંસં પ્રજ્ઞાશસ્ત્રેણ મોચય

અસ્થીન્યપિ પૃથક્કૃત્વા પશ્ય મજ્જાનમન્તતઃ ।
કિમત્ર સારમસ્તીતિ સ્વયમેવ વિચારય

એવમન્વિષ્ય યત્નેન ન દૃષ્ટં સારમત્ર તે ।
અધુના વદ કસ્માત્ત્વં કાયમદ્યાપિ રક્ષસિ

ન ખાદિતવ્યમશુચિ ત્વયા પેયં ન શોણિતમ્ ।
નાન્ત્રાણિ ચૂષિતવ્યાનિ કિં કાયેન કરિષ્યસિ

યુક્તં ગૃધ્રશૃગાલાદેરાહારાર્થં તુ રક્ષિતુમ્ ।
કર્મોપકરણં ત્વેતન્મનુષ્યાણાં શરીરકમ્

એવં તે રક્ષતશ્ચાપિ મૃત્યુરાચ્છિદ્ય નિર્દયઃ ।
કાયં દાસ્યતિ ગૃધ્રેભ્યસ્તદા ત્વં કિં કરિષ્યસિ

ન સ્થાસ્યતીતિ ભૃત્યાય ન વસ્ત્રાદિ પ્રદીયતે ।
કાયો યાસ્યતિ ખાદિત્વા કસ્માત્ત્વં કુરુષે વ્યયમ્

દત્વાસ્મૈ વેતનં તસ્માત્સ્વાર્થં કુરુ મનો ઽધુના ।
ન હિ વૈતનિકોપાત્તં સર્વં તસ્મૈ પ્રદીયતે

કાયે નૌબુદ્ધિમાધાય ગત્યાગમનનિશ્રયાત્ ।
યથાકામંગમં કાયં કુરુ સત્ત્વાર્થસિદ્ધયે

એવં વશીકૃતસ્વાત્મા નિત્યં સ્મિતમુખો ભવેત્ ।
ત્યજેદ્ ભૃકુટિસંકોચં પૂર્વાભાષી જગત્સુહૃત્

સશબ્દપાતં સહસા ન પીઠાદીન્ વિનિક્ષિપેત્ ।
નાસ્ફાલયેત્કપાટં ચ સ્યાન્નિઃશબ્દરુચિઃ સદા

બકો બિડાલશ્ચૌરશ્ચ નિઃશબ્દો નિભૃતશ્ચરન્ ।
પ્રાપ્નોત્યભિમતં કાર્યમેવં નિત્યં યતિશ્ચરેત્

પરચોદનદક્ષાણામનધીષ્ટોપકારિણામ્ ।
પ્રતીચ્છેચ્છિરસા વાક્યં સર્વશિષ્યઃ સદા ભવેત્

સુભાષિતેષુ સર્વેષુ સાધુકારમુદીરયેત્ ।
પુણ્યકારિણમાલોક્ય સ્તુતિભિઃ સંપ્રહર્ષયેત્

પરોક્ષં ચ ગુણાન્ બ્રૂયાદનુબ્રૂયાચ્ચ તોષતઃ ।
સ્વવર્ણે ભાષ્યમાણે ચ ભાવયેત્તદ્ગુણજ્ઞતામ્

સર્વારમ્ભા હિ તુષ્ટ્યર્થાઃ સા વિત્તૈરપિ દુર્લભા ।
ભોક્ષ્યે તુષ્ટિમુખં તસ્માત્પરશ્રમકૃતૈર્ગુણૈઃ

ન ચાત્ર મે વ્યયઃ કશ્ચિત્પરત્ર ચ મહત્સુખમ્ ।
અપ્રીતિદુઃખં દ્વેષૈસ્તુ મહદ્દુઃખં પરત્ર ચ

વિશ્વસ્તવિન્યસ્તપદં વિસ્પષ્ટાર્થં મનોરમમ્ ।
શ્રુતિસૌખ્યં કૃપામૂલં મૃદુમન્દસ્વરં વદેત્

ઋજુ પશ્યેત્સદા સત્ત્વાંશ્ચક્ષુષા સંપિબન્નિવ ।
એતાનેવ સમાશ્રિત્ય બુદ્ધત્વં મે ભવિષ્યતિ

સાતત્યાભિનિવેશોત્થં પ્રતિપક્ષોત્થમેવ ચ ।
ગુણોપકારિક્ષેત્રે ચ દુઃખિતે ચ મહચ્છુભમ્

દક્ષ ઉત્થાનસંપન્નઃ સ્વયંકારી સદા ભવેત્ ।
નાવકાશઃ પ્રદાતવ્યઃ કસ્યચિત્સર્વકર્મસુ

ઉત્તરોત્તરતઃ શ્રેષ્ઠા દાનપારમિતાદયઃ ।
નેતરાર્થં ત્યજેચ્છ્રેષ્ઠામન્યત્રાચારસેતુતઃ

એવં બુદ્ધ્વા પરાર્થેષુ ભવેત્સતતમુત્થિતઃ ।
નિષિદ્ધમપ્યનુજ્ઞાતં કૃપાલોરર્થદર્શિનઃ

વિનિપાતગતાનાથવ્રતસ્થાન્ સંવિભજ્ય ચ ।
ભુઞ્જીત મધ્યમાં માત્રાં ત્રિચીવરબહિસ્ત્યજેત્

સદ્ધર્મસેવકં કાયમિતરાર્થં ન પીડયેત્ ।
એવમેવ હિ સત્ત્વાનામાશામાશુ પ્રપૂરયેત્

ત્યજેન્ન જીવિતં તસ્માદશુદ્ધે કરુણાશયે ।
તુલ્યાશયે તુ તત્ત્યાજ્યમિત્થં ન પરિહીયતે

ધર્મં નિર્ગૌરવે સ્વસ્થે ન શિરોવેષ્ટિતે વદેત્ ।
સચ્છત્રદણ્ડશસ્ત્રે ચ નાવગુણ્ઠિતમસ્તકે

ગમ્ભીરોદારમલ્પેષુ ન સ્ત્રીષુ પુરુષં વિના ।
હીનોત્કૃષ્ટેષુ ધર્મેષુ સમં ગૌરવમાચરેત્

નોદારધર્મપાત્રં ચ હીને ધર્મે નિયોજયેત્ ।
ન ચાચારં પરિત્યજ્ય સૂત્રમન્ત્રૈઃ પ્રલોભયેત્

દન્તકાષ્ઠસ્ય ખેટસ્ય વિસર્જનમપાવૃતમ્ ।
નેષ્ટં જલે સ્થલે ભોગ્યે મૂત્રાદેશ્ચાપિ ગર્હિતમ્

મુખપૂરં ન ભુઞ્જીત સશબ્દં પ્રસૃતાનનમ્ ।
પ્રલમ્બપાદં નાસીત ન બાહૂ મર્દયેત્સમમ્

નૈકયાન્યસ્ત્રિયા કુર્યાદ્યાનં શયનમાસનમ્ ।
લોકાપ્રસાદકં સર્વં દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટ્વા ચ વર્જયેત્

નાઙ્ગુલ્યા કારયેત્કિંચિદ્દક્ષિણેન તુ સાદરમ્ ।
સમસ્તેનૈવ હસ્તેન માર્ગમપ્યેવમાદિશેત્

ન બાહૂત્ક્ષેપકં કંચિચ્છબ્દયેદલ્પસંભ્રમે ।
અચ્છટાદિ તુ કર્તવ્યમન્યથા સ્યાદસંવૃતઃ

નાથનિર્વાણશય્યાવચ્છયીતેપ્સિતયા દિશા ।
સંપ્રજાનંલ્લઘૂત્થાનઃ પ્રાગવશ્યં નિયોગતઃ

આચારો બોધિસત્ત્વાનામપ્રમેય ઉઅદાહૃતઃ ।
ચિત્તશોધનમાચારં નિયતં તાવદાચરેત્

રાત્રિંદિવં ચ ત્રિસ્કન્ધં ત્રિષ્કાલં ચ પ્રવર્તયેત્ ।
શેષાપત્તિશમસ્તેન બોધિચિત્તજિનાશ્રયાત્

યા અવસ્થાઃ પ્રપદ્યેત સ્વયં પરવશો ઽપિ વા ।
તાસ્વવસ્થાસુ યાઃ શિક્ષાઃ શિક્ષેત્તા એવ યત્નતઃ

ન હિ તદ્વિદ્યતે કિંચિદ્યન્ન શિક્ષ્યં જિનાત્મજૈઃ ।
ન તદસ્તિ ન યત્પુણ્યમેવં વિહરતઃ સતઃ

પારંપર્યેણ સાક્ષાદ્વા સત્ત્વાર્થં નાન્યદાચરેત્ ।
સત્ત્વાનામેવ ચાર્થાય સર્વં બોધાય નામયેત્

સદા કલ્યાણમિત્રં ચ જીવિતાર્થે ઽપિ ન ત્યજેત્ ।
બોધિસત્ત્વવ્રતધરં મહાયાનાર્થકોવિદમ્

શ્રીસંભવવિમોક્ષાચ્ચ શિક્ષેદ્યદ્ગુરુવર્તનમ્ ।
એતચ્ચાન્યચ્ચ બુદ્ધોક્તં જ્ઞેયં સૂત્રાન્તવાચનાત્

શિક્ષાઃ સૂત્રેષુ દૃશ્યન્તે તસ્માત્સૂત્રાણિ વાચયેત્ ।
આકાશગર્ભસૂત્રે ચ મૂલાપત્તીર્નિરૂપયેત્

શિક્ષાસમુચ્ચયો ઽવશ્યં દ્રષ્ટવ્યશ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
વિસ્તરેણ સદાચારો યસ્માત્તત્ર પ્રદર્શિતઃ

સંક્ષેપેણાથવા તાવત્પશ્યેત્સૂત્રસમુચ્ચયમ્ ।
આર્યનાગાર્જુનાબદ્ધં દ્વિતીયં ચ પ્રયત્નતઃ

યતો નિવાર્યતે યત્ર યદેવ ચ નિયુજ્યતે ।
તલ્લોકચિત્તરક્ષાર્થં શિક્ષાં દૃષ્ટ્વા સમાચરેત્

એતદેવ સમાસેન સંપ્રજન્યસ્ય લક્ષણમ્ ।
યત્કાયચિત્તાવસ્થાયાઃ પ્રત્યવેક્ષા મુહુર્મુહુઃ

કાયેનૈવ પઠિષ્યામિ વાક્પાઠેન તુ કિં ભવેત્ ।
ચિકિત્સાપાઠમાત્રેણ રોગિણઃ કિં ભવિષ્યતિ