Bhṛgusaṃhitā · Chapter 5
itiśrīvaikhānase bhagavacchāstrebhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre caturtho 'dhyāyaḥ
atha pañcamo 'dhyāyaḥ
prāsādalakṣaṇam.
athavakṣyeviśeṣeṇa prāsādānāntulakṣaṇam /
prasādaṅkuruteyena prāsādair atikīrtitam
aṅgulabhedaḥ
trividhantusamākhyātamaṅgulaṃsyātpramāṇataḥ /
mānāṅgulantuprathamaṃ mātrāṅgulamataḥparam
tṛtīyantusamākhyātaṃ dehalabdhapramāṇataḥ /
rathareṇvaṇuraṣṭābhirīkṣāyū kāyavāstathā
kramaśo 'ṣṭakuṇairviddhi mānāṅgulamitismṛtam /
madhyamāṅgulimadhyantu paryamātrāṅguliṃsmṛtam
pratimāyāvibhāgena tālagaṇyena? bhājanam /
aṅgulantu samākhyātaṃ dehalabdhapramāṇataḥ
prāsādamaṇḍapānāñca mānāṅgulavidhānataḥ /
yāgopakaraṇānāstu mātrāṅgulavidhānataḥ
dehalabdhapramāṇena pratimāṅkārayettathā /
aṅgulaiḥkiṣkurityuktaṃ caturviṃśatibhistathā
pañcaviṃśatibhiścaiva prājāpatyamudāhṛtam /
ṣaḍvintiśadhannurmuṣṭhi saptaviṃśaddhanugranhaḥ
hastānāṃlakṣaṇaṃproktaṃ mānāṅgulavidhānataḥ /
ekatalādikalpanam
trihastādisamārabhya navahastāntamevaca
ayugmairathahastaistukuryādekatalaṃbudhaḥ /
dvitalantutataḥkuryātsatrayodaśahastakaiḥ
pañcādhikadaśaihanstaiprāsādassyāttribhūmikaḥ /
talaṃpratyadhikaṅkuryāt ṣaḍḍhastantuviśeṣataḥ
ādvādaśatalādevaṃ kuryādvistāramānakam /
vistāradviguṇotsedha muttamantupracakṣate
vistāraṃsaptadhākṛtvā dvādaśāṃśantumadhyamam /
ekādaśāṃśamadhamaṃ vistāresaptadhākṛte
ādvādaśatalādevamutsedhantuvidhīyate /
prāṅmukhodaṅmukhaissūtraiḥ(?) padaṅkuryāttuṣoḍhaśam
gabhangehassamākhyāto madhyamantucatuṣpadam /
bāhyatodvādaśapadaṃ bhittyarthamupakalpayet
ṣaḍbhiṣṣaḍbhistadhāsūtraiḥ(?) padānāṃpañcaviṃśatiḥ /
navagabhangṛhaṃmathyebhittyarthaṃ śeṣamucyate
trividhantusamākhyātaṃ? prāsādākṛtayastathā /
nāgarandrāviḍañceti vesarañcatridhābhavet
nthūpyantañcaturaśraṃsyān nāgaraṃsamudāhṛtam /
kaṇṭhaprabhṛticāṣṭāśraṃ prāsādandrāviḍaṃbhavet
kaṇṭhaprabhṛtivṛttaṃya dvesarantatpracakṣate /
beraḥpūrvaṃsthitoyatra tatraberavaśādbhavet
yāvadberantribhāgaikaṃ vistāraṃpīṭhamevahi /
pīṭhasyatriguṇaṅgabhaṃn garbhārdhaṃbhittirucyate
gabhangehatribhāgaikaṃ bhittiṃvātatrakārayet /
agratomaṇḍapaṅkuryāt prāsādasamavistṛtam
prāsādasya samāyāmaṃ daśāṃśaṃmukhamaṇḍapam /
prāsādasyāgratodvāraṃ prakuryāllakṣaṇānvitam
vrateruparisīmāntaṃ dvārasyotsedhaucyate /
uttamandvāravistāramutsethārdhamudāhṛtam
utsedhārdha daśāṃśena hīnaṃmadhyamamucyate /
viṃśatyāparihīnaṃsyā dvistāramadhamaṃbhavet
kāyañcāpyanukāyañca kuryādutsedhamānataḥ /
bhāgamekamadhiṣṭhānamutse dhovasudhābhavet
pādāyāmodvibhāgassyād bhāgaḥprastāraucyate /
bhāgaḥkaṇṭhaitiproktaṃ dvibhāsaṃśikharaṃbhavet
bhāgasthyūpiritikhyāta mevamutsedhaucyate /
kāmamevaṃsamākhyāta manukāyamadhocyate
kuryātprāsādavistāraṃ caturviṃśatibhāgikam /
ekabhāgastuvistāraṃ bhāgamekantalantathā
daśāṅgulaṃscāddvitale tritaledvādaśāṅgulam /
yugāṅgulavivṛddhyātu kartavyaṃsyāttalaṃprati
pādamasyatuviṣkaṃbha maṣṭabhāgaṃvihīnakam /
staṃbhāgreṇaivagartavya manukāyapramāṇataḥ
upānasyatuviṣkaṃbha magrepādadvayaṃbhavet /
adhiṣṭhānantridhākṛtvā bhāgovaijagatībhavet
kumudantudvitīyena bhāgenaivatukārayet /
kṛtvāśeṣañcataṃbhānga mekāṃśainapaṭcaṭikām
kuryātsārdhenakaṇṭhantu śeṣaṃvājinamucyate /
pādabandhamitikhyātaṃ sarvakāryeṣupūjitam
pratikramaṃvākartavya madhiṣṭhānapramāṇataḥ /
jagatīntadvadevātha kumudaṃpṛttamucyate
bhāgenapūrvavatkṛtvā caturthaṃśeṣamācaret /
paṭṭikenaivakartavya megamastarikantathā
dvābhyāṃpratimukhaṅkuryāt pratikramamidaṃbavet /
adhiṣṭhānamitikhyātaṃ pādamānaṃpravakṣyate
caturaśramathāṣṭāśraṃ vṛttañcaivatridhābhavet /
kuṃbhayuktantathāke citkecitkuṃbhavihīnakam
kaicidvaikuṃbhamaṇībhyāṃ yuktaṃpādaṃsmarantihi /
vistāreṇasamaṃvāpi dviguṇaṃvāpimūlataḥ
caturaśramadhohitvā vṛttamaṣṭāśramevavā /
kartavyantuyadhāyukta mathavāṣoḍaśāśrakam
pādānāmākṛtiḥproktā kuṃbhalakṣaṇamucyate /
pādādhikamadhādhyarthaṃ pādonandviguṇantuvā
dviguṇantusamutsedhaṃ pādaviṣkaṃbhamānataḥ /
śrīkarañcandrakāstañca saumukhyaṃpriyadarśanam
yathākrameṇanāmāni kartavyāniviśeṣataḥ /
śrīkaraṃvṛttapādānāṃ kalāśrāṇāntathaivaca
caṃndrakāntamathāṣṭāśraṃ somakhaṇḍamitismṛtam /
atibhāreṣu staṃbheṣu priyadarśanamucyate
kṛtvānavāṃśakaṅkuṃbhaṃ bhāgamekaṃhṛducyate /
kuṃbhañcaturbhiraṃśaistu kaṇṭhabhāgamudāhṛtam
āsyamekāṃśamityuktaṃ śeṣaṅkuryāddvidaṇḍam /
ekenapadmakenaiva vṛttamekenavātathā
vistṛtau staṃbhavistārau dviguṇaukuṃbhamucyate /
adhyarthamāsyavistāraṃ hārodhāmūlapādavat?
vistāramevamuktaṃsyānmaṇḍailankṣaṇamucyate /
maṇḍaistripādamutsedhaṃ vistārantucatugunṇam
tribhāgaikaṃbhavetpadmaṃ vetramekantathaivaca /
bhāgāvāphalakārāmā vetrāvāpādarūpavat
pādāgrakarmamānena skandhaṅkuryādvidhānataḥ /
staṃbhāgrasamavistāraṃ vīrakāntantripādataḥ
tadūrdhvepādatāṅkuryādvistāraṃpādavistṛtam /
samantripādamardhaṃvā bodhikotsedhaucyate
tridaṇḍamadhamāyāme caturdaṇḍantumadhyamam /
uttamaṃpañcadaṇḍaṃsyā dbodhikotsedhaucyate
jagatyantekumudānte paṭṭikānte 'thavāpunaḥ /
jalaniryāṇamāgaṃnca nālaniganmanaṅkriyāt
haṃsapādantripādaṃvā vitastirvāviśeṣataḥ /
pratebānhyaviniṣkrāntyā nālīṃśailamayīntathā
gajoṣṭhasadṛśākārāṃ siṃhākṛtimukhottarām /
bhūtasiṃhopamāmūrdhvasāravārādhikārayet
dvidaṇḍañcatridaṇḍaṃvā gabhangehetuveśmanaḥ /
berodayasamaṃvātha dviguṇaṃvādhyarthamevavā
praṇālamūlavistāraṃ tribhāgaikāgravistaram /
vyāsatribhāgaṃbhāgonaṃ bahulantutribhāgabhām
vārisaṃcāragaṃbhīratāraṃ jhajhanralakṣaṇam /
animnonnatamābhitte stadātyaśraṅkramānnatam
sarvavādyasamāyuktaṃ tadāmaṅgalavācakaiḥ /
vāstuhomantataḥkṛtvā ācāryavūjayettataḥ
śilpinaṃpūjayetpaścātsumuhūrtesulagnake /
ācāryassuprasannātmā vāruṇaṃsūktamuccaret
takṣakasthsāpayennālīṃ susnigdhāṃsudṛḍhāṅkramāt /
beraprāsādagabhansya yāvattālasyacāvadhi
dhārāntukevalaṅkuryād bhittautālasyadhīmataḥ? /
śreṣṭhamadhyakaniṣṭhāni berasyasthāpanantridhā
dhārādalasamāptautu sthāpanañcottamaṃbhavet /
dvārabandhasyapūrvetu sthāpanaṃmadhyamaṃbhavet
mūrdhopalasyapūrvetu sthāpanaṃsyātkanīyasam /
yaḥkarotyanyathācāsmā dabhicārāyacaivahi
evaṃnālañcasaṃsthāpya prastarañcottarādikam /
viṣkaṃbhaṃpādavistāra mutsedhantrividhaṃbhavet
uttamantusamotsedhaṃ tripādaṃmadhyamaṃbhavet /
adhamañcārdhamutsedha muttamaṃsyādvidhānataḥ
staṃbhāgraikatribhāgaikaṃ tasyordhvepaṭṭikābhavet /
tatsamaṃniganmaṃproktaṃ paṭṭikālakṣaṇantvidam
dvibhāgenatadūrdhvetu kartavyaṃpadmapaṭṭikam /
dvidaṇḍantukapotaṃsyā dupānasamaniganmam
śeṣaṃprastāramānantu kartavyaṃpañcabhāgikam /
ekenapaṭṭikāṅkuryāt kaṇṭhamekenakārayet
dvābhyāntadūrdhve kartavyamekāṃśenatupaṭṭikām /
evaṃprastāramākhyātaṃ toraṇaṃvakṣyate 'thunā
pāśvanyoḥpṛṣṭhataścāpi kartavyanto raṇantathā /
prateruttarasīmānte toraṇasyāśrayobhavet
vistārantutadardhaṃsyā dvistāraṃpañcabhāgikam /
makarāṃśantriyaṃśena śeṣaṃpādamitismṛtam
pādāntarāgramadhavāvistārantoraṇasyatu /
pūrvoktamevakartavyaṃ makarāṃśapramāṇataḥ
pramāṇanto raṇasyoktaṃ nāsikāyāstulakṣaṇam /
vakṣyatetupramāṇena yathāśāstraviniścitam
gabhangehārdhavistāraṃ mahānāsītikīrtyate /
niganmantutadardhaṃsyāt tripādaṃsamamevacā
śikhareṣu caturdhikṣu kuryādekāntunāsikām /
vistārantutadardhaṃsyātka poteṣvaṣṭanāsikāḥ
kūṭasyalakṣaṇaṃproktaṃ kūṭaśālaṃvidhīyate /
kṛtvāprāsādaṣaḍbhāgamekabhāgaṃvidhīyate
bhāgenakūṭaśālaṃ syādbhāgārdhaṃpañcamaṃbhavet /
caturguṇaṃbhavetkūyaṃ śālāsyādgopurākṛtiḥ
śālāvistāramānena pāśvanyonānsikābhavet /
ekanāsikayāyuktaṃ pañjaraṃsamudāhṛtam
tataḥkaṇṭhārdhamānena śikharaṃvardhayettataḥ /
kaṇṭhāddvidaṇḍamityuktaṃ śikharasyatuniganmam
niganmādvartanādbāhye vardhanantutadardhakam /
sthūpiṅkubhasamāyuktaṃ kuryāddaṇḍaṃvidhānataḥ
vistārantatpramāṇena śikharantatracocyataṃ /
tadūrdhvekaṇṭhamityuktaṃ phalakācatadūrdhvataḥ
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0