ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 5

ઇતિશ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રેભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
અથ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
પ્રાસાદલક્ષણમ્.
અથવક્ષ્યેવિશેષેણ પ્રાસાદાનાન્તુલક્ષણમ્ ।
પ્રસાદઙ્કુરુતેયેન પ્રાસાદૈર્ અતિકીર્તિતમ્

અઙ્ગુલભેદઃ
ત્રિવિધન્તુસમાખ્યાતમઙ્ગુલંસ્યાત્પ્રમાણતઃ ।
માનાઙ્ગુલન્તુપ્રથમં માત્રાઙ્ગુલમતઃપરમ્

તૃતીયન્તુસમાખ્યાતં દેહલબ્ધપ્રમાણતઃ ।
રથરેણ્વણુરષ્ટાભિરીક્ષાયૂ કાયવાસ્તથા

ક્રમશો ઽષ્ટકુણૈર્વિદ્ધિ માનાઙ્ગુલમિતિસ્મૃતમ્ ।
મધ્યમાઙ્ગુલિમધ્યન્તુ પર્યમાત્રાઙ્ગુલિંસ્મૃતમ્

પ્રતિમાયાવિભાગેન તાલગણ્યેન? ભાજનમ્ ।
અઙ્ગુલન્તુ સમાખ્યાતં દેહલબ્ધપ્રમાણતઃ

પ્રાસાદમણ્ડપાનાઞ્ચ માનાઙ્ગુલવિધાનતઃ ।
યાગોપકરણાનાસ્તુ માત્રાઙ્ગુલવિધાનતઃ

દેહલબ્ધપ્રમાણેન પ્રતિમાઙ્કારયેત્તથા ।
અઙ્ગુલૈઃકિષ્કુરિત્યુક્તં ચતુર્વિંશતિભિસ્તથા

પઞ્ચવિંશતિભિશ્ચૈવ પ્રાજાપત્યમુદાહૃતમ્ ।
ષડ્વિન્તિશધન્નુર્મુષ્ઠિ સપ્તવિંશદ્ધનુગ્રન્હઃ

હસ્તાનાંલક્ષણંપ્રોક્તં માનાઙ્ગુલવિધાનતઃ ।
એકતલાદિકલ્પનમ્
ત્રિહસ્તાદિસમારભ્ય નવહસ્તાન્તમેવચ

અયુગ્મૈરથહસ્તૈસ્તુકુર્યાદેકતલંબુધઃ ।
દ્વિતલન્તુતતઃકુર્યાત્સત્રયોદશહસ્તકૈઃ

પઞ્ચાધિકદશૈહન્સ્તૈપ્રાસાદસ્સ્યાત્ત્રિભૂમિકઃ ।
તલંપ્રત્યધિકઙ્કુર્યાત્ ષડ્ઢસ્તન્તુવિશેષતઃ

આદ્વાદશતલાદેવં કુર્યાદ્વિસ્તારમાનકમ્ ।
વિસ્તારદ્વિગુણોત્સેધ મુત્તમન્તુપ્રચક્ષતે

વિસ્તારંસપ્તધાકૃત્વા દ્વાદશાંશન્તુમધ્યમમ્ ।
એકાદશાંશમધમં વિસ્તારેસપ્તધાકૃતે

આદ્વાદશતલાદેવમુત્સેધન્તુવિધીયતે ।
પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખૈસ્સૂત્રૈઃ(?) પદઙ્કુર્યાત્તુષોઢશમ્

ગભન્ગેહસ્સમાખ્યાતો મધ્યમન્તુચતુષ્પદમ્ ।
બાહ્યતોદ્વાદશપદં ભિત્ત્યર્થમુપકલ્પયેત્

ષડ્ભિષ્ષડ્ભિસ્તધાસૂત્રૈઃ(?) પદાનાંપઞ્ચવિંશતિઃ ।
નવગભન્ગૃહંમથ્યેભિત્ત્યર્થં શેષમુચ્યતે

ત્રિવિધન્તુસમાખ્યાતં? પ્રાસાદાકૃતયસ્તથા ।
નાગરન્દ્રાવિડઞ્ચેતિ વેસરઞ્ચત્રિધાભવેત્

ન્થૂપ્યન્તઞ્ચતુરશ્રંસ્યાન્ નાગરંસમુદાહૃતમ્ ।
કણ્ઠપ્રભૃતિચાષ્ટાશ્રં પ્રાસાદન્દ્રાવિડંભવેત્

કણ્ઠપ્રભૃતિવૃત્તંય દ્વેસરન્તત્પ્રચક્ષતે ।
બેરઃપૂર્વંસ્થિતોયત્ર તત્રબેરવશાદ્ભવેત્

યાવદ્બેરન્ત્રિભાગૈકં વિસ્તારંપીઠમેવહિ ।
પીઠસ્યત્રિગુણઙ્ગભંન્ ગર્ભાર્ધંભિત્તિરુચ્યતે

ગભન્ગેહત્રિભાગૈકં ભિત્તિંવાતત્રકારયેત્ ।
અગ્રતોમણ્ડપઙ્કુર્યાત્ પ્રાસાદસમવિસ્તૃતમ્

પ્રાસાદસ્ય સમાયામં દશાંશંમુખમણ્ડપમ્ ।
પ્રાસાદસ્યાગ્રતોદ્વારં પ્રકુર્યાલ્લક્ષણાન્વિતમ્

વ્રતેરુપરિસીમાન્તં દ્વારસ્યોત્સેધૌચ્યતે ।
ઉત્તમન્દ્વારવિસ્તારમુત્સેથાર્ધમુદાહૃતમ્

ઉત્સેધાર્ધ દશાંશેન હીનંમધ્યમમુચ્યતે ।
વિંશત્યાપરિહીનંસ્યા દ્વિસ્તારમધમંભવેત્

કાયઞ્ચાપ્યનુકાયઞ્ચ કુર્યાદુત્સેધમાનતઃ ।
ભાગમેકમધિષ્ઠાનમુત્સે ધોવસુધાભવેત્

પાદાયામોદ્વિભાગસ્સ્યાદ્ ભાગઃપ્રસ્તારૌચ્યતે ।
ભાગઃકણ્ઠૈતિપ્રોક્તં દ્વિભાસંશિખરંભવેત્

ભાગસ્થ્યૂપિરિતિખ્યાત મેવમુત્સેધૌચ્યતે ।
કામમેવંસમાખ્યાત મનુકાયમધોચ્યતે

કુર્યાત્પ્રાસાદવિસ્તારં ચતુર્વિંશતિભાગિકમ્ ।
એકભાગસ્તુવિસ્તારં ભાગમેકન્તલન્તથા

દશાઙ્ગુલંસ્ચાદ્દ્વિતલે ત્રિતલેદ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ।
યુગાઙ્ગુલવિવૃદ્ધ્યાતુ કર્તવ્યંસ્યાત્તલંપ્રતિ

પાદમસ્યતુવિષ્કંભ મષ્ટભાગંવિહીનકમ્ ।
સ્તંભાગ્રેણૈવગર્તવ્ય મનુકાયપ્રમાણતઃ

ઉપાનસ્યતુવિષ્કંભ મગ્રેપાદદ્વયંભવેત્ ।
અધિષ્ઠાનન્ત્રિધાકૃત્વા ભાગોવૈજગતીભવેત્

કુમુદન્તુદ્વિતીયેન ભાગેનૈવતુકારયેત્ ।
કૃત્વાશેષઞ્ચતંભાન્ગ મેકાંશૈનપટ્ચટિકામ્

કુર્યાત્સાર્ધેનકણ્ઠન્તુ શેષંવાજિનમુચ્યતે ।
પાદબન્ધમિતિખ્યાતં સર્વકાર્યેષુપૂજિતમ્

પ્રતિક્રમંવાકર્તવ્ય મધિષ્ઠાનપ્રમાણતઃ ।
જગતીન્તદ્વદેવાથ કુમુદંપૃત્તમુચ્યતે

ભાગેનપૂર્વવત્કૃત્વા ચતુર્થંશેષમાચરેત્ ।
પટ્ટિકેનૈવકર્તવ્ય મેગમસ્તરિકન્તથા

દ્વાભ્યાંપ્રતિમુખઙ્કુર્યાત્ પ્રતિક્રમમિદંબવેત્ ।
અધિષ્ઠાનમિતિખ્યાતં પાદમાનંપ્રવક્ષ્યતે

ચતુરશ્રમથાષ્ટાશ્રં વૃત્તઞ્ચૈવત્રિધાભવેત્ ।
કુંભયુક્તન્તથાકે ચિત્કેચિત્કુંભવિહીનકમ્

કૈચિદ્વૈકુંભમણીભ્યાં યુક્તંપાદંસ્મરન્તિહિ ।
વિસ્તારેણસમંવાપિ દ્વિગુણંવાપિમૂલતઃ

ચતુરશ્રમધોહિત્વા વૃત્તમષ્ટાશ્રમેવવા ।
કર્તવ્યન્તુયધાયુક્ત મથવાષોડશાશ્રકમ્

પાદાનામાકૃતિઃપ્રોક્તા કુંભલક્ષણમુચ્યતે ।
પાદાધિકમધાધ્યર્થં પાદોનન્દ્વિગુણન્તુવા

દ્વિગુણન્તુસમુત્સેધં પાદવિષ્કંભમાનતઃ ।
શ્રીકરઞ્ચન્દ્રકાસ્તઞ્ચ સૌમુખ્યંપ્રિયદર્શનમ્

યથાક્રમેણનામાનિ કર્તવ્યાનિવિશેષતઃ ।
શ્રીકરંવૃત્તપાદાનાં કલાશ્રાણાન્તથૈવચ

ચંન્દ્રકાન્તમથાષ્ટાશ્રં સોમખણ્ડમિતિસ્મૃતમ્ ।
અતિભારેષુ સ્તંભેષુ પ્રિયદર્શનમુચ્યતે

કૃત્વાનવાંશકઙ્કુંભં ભાગમેકંહૃદુચ્યતે ।
કુંભઞ્ચતુર્ભિરંશૈસ્તુ કણ્ઠભાગમુદાહૃતમ્

આસ્યમેકાંશમિત્યુક્તં શેષઙ્કુર્યાદ્દ્વિદણ્ડમ્ ।
એકેનપદ્મકેનૈવ વૃત્તમેકેનવાતથા

વિસ્તૃતૌ સ્તંભવિસ્તારૌ દ્વિગુણૌકુંભમુચ્યતે ।
અધ્યર્થમાસ્યવિસ્તારં હારોધામૂલપાદવત્?

વિસ્તારમેવમુક્તંસ્યાન્મણ્ડૈલન્ક્ષણમુચ્યતે ।
મણ્ડૈસ્ત્રિપાદમુત્સેધં વિસ્તારન્તુચતુગુન્ણમ્

ત્રિભાગૈકંભવેત્પદ્મં વેત્રમેકન્તથૈવચ ।
ભાગાવાફલકારામા વેત્રાવાપાદરૂપવત્

પાદાગ્રકર્મમાનેન સ્કન્ધઙ્કુર્યાદ્વિધાનતઃ ।
સ્તંભાગ્રસમવિસ્તારં વીરકાન્તન્ત્રિપાદતઃ

તદૂર્ધ્વેપાદતાઙ્કુર્યાદ્વિસ્તારંપાદવિસ્તૃતમ્ ।
સમન્ત્રિપાદમર્ધંવા બોધિકોત્સેધૌચ્યતે

ત્રિદણ્ડમધમાયામે ચતુર્દણ્ડન્તુમધ્યમમ્ ।
ઉત્તમંપઞ્ચદણ્ડંસ્યા દ્બોધિકોત્સેધૌચ્યતે

જગત્યન્તેકુમુદાન્તે પટ્ટિકાન્તે ઽથવાપુનઃ ।
જલનિર્યાણમાગંન્ચ નાલનિગન્મનઙ્ક્રિયાત્

હંસપાદન્ત્રિપાદંવા વિતસ્તિર્વાવિશેષતઃ ।
પ્રતેબાન્હ્યવિનિષ્ક્રાન્ત્યા નાલીંશૈલમયીન્તથા

ગજોષ્ઠસદૃશાકારાં સિંહાકૃતિમુખોત્તરામ્ ।
ભૂતસિંહોપમામૂર્ધ્વસારવારાધિકારયેત્

દ્વિદણ્ડઞ્ચત્રિદણ્ડંવા ગભન્ગેહેતુવેશ્મનઃ ।
બેરોદયસમંવાથ દ્વિગુણંવાધ્યર્થમેવવા

પ્રણાલમૂલવિસ્તારં ત્રિભાગૈકાગ્રવિસ્તરમ્ ।
વ્યાસત્રિભાગંભાગોનં બહુલન્તુત્રિભાગભામ્

વારિસંચારગંભીરતારં ઝઝન્રલક્ષણમ્ ।
અનિમ્નોન્નતમાભિત્તે સ્તદાત્યશ્રઙ્ક્રમાન્નતમ્

સર્વવાદ્યસમાયુક્તં તદામઙ્ગલવાચકૈઃ ।
વાસ્તુહોમન્તતઃકૃત્વા આચાર્યવૂજયેત્તતઃ

શિલ્પિનંપૂજયેત્પશ્ચાત્સુમુહૂર્તેસુલગ્નકે ।
આચાર્યસ્સુપ્રસન્નાત્મા વારુણંસૂક્તમુચ્ચરેત્

તક્ષકસ્થ્સાપયેન્નાલીં સુસ્નિગ્ધાંસુદૃઢાઙ્ક્રમાત્ ।
બેરપ્રાસાદગભન્સ્ય યાવત્તાલસ્યચાવધિ

ધારાન્તુકેવલઙ્કુર્યાદ્ ભિત્તૌતાલસ્યધીમતઃ? ।
શ્રેષ્ઠમધ્યકનિષ્ઠાનિ બેરસ્યસ્થાપનન્ત્રિધા

ધારાદલસમાપ્તૌતુ સ્થાપનઞ્ચોત્તમંભવેત્ ।
દ્વારબન્ધસ્યપૂર્વેતુ સ્થાપનંમધ્યમંભવેત્

મૂર્ધોપલસ્યપૂર્વેતુ સ્થાપનંસ્યાત્કનીયસમ્ ।
યઃકરોત્યન્યથાચાસ્મા દભિચારાયચૈવહિ

એવંનાલઞ્ચસંસ્થાપ્ય પ્રસ્તરઞ્ચોત્તરાદિકમ્ ।
વિષ્કંભંપાદવિસ્તાર મુત્સેધન્ત્રિવિધંભવેત્

ઉત્તમન્તુસમોત્સેધં ત્રિપાદંમધ્યમંભવેત્ ।
અધમઞ્ચાર્ધમુત્સેધ મુત્તમંસ્યાદ્વિધાનતઃ

સ્તંભાગ્રૈકત્રિભાગૈકં તસ્યોર્ધ્વેપટ્ટિકાભવેત્ ।
તત્સમંનિગન્મંપ્રોક્તં પટ્ટિકાલક્ષણન્ત્વિદમ્

દ્વિભાગેનતદૂર્ધ્વેતુ કર્તવ્યંપદ્મપટ્ટિકમ્ ।
દ્વિદણ્ડન્તુકપોતંસ્યા દુપાનસમનિગન્મમ્

શેષંપ્રસ્તારમાનન્તુ કર્તવ્યંપઞ્ચભાગિકમ્ ।
એકેનપટ્ટિકાઙ્કુર્યાત્ કણ્ઠમેકેનકારયેત્

દ્વાભ્યાન્તદૂર્ધ્વે કર્તવ્યમેકાંશેનતુપટ્ટિકામ્ ।
એવંપ્રસ્તારમાખ્યાતં તોરણંવક્ષ્યતે ઽથુના

પાશ્વન્યોઃપૃષ્ઠતશ્ચાપિ કર્તવ્યન્તો રણન્તથા ।
પ્રતેરુત્તરસીમાન્તે તોરણસ્યાશ્રયોભવેત્

વિસ્તારન્તુતદર્ધંસ્યા દ્વિસ્તારંપઞ્ચભાગિકમ્ ।
મકરાંશન્ત્રિયંશેન શેષંપાદમિતિસ્મૃતમ્

પાદાન્તરાગ્રમધવાવિસ્તારન્તોરણસ્યતુ ।
પૂર્વોક્તમેવકર્તવ્યં મકરાંશપ્રમાણતઃ

પ્રમાણન્તો રણસ્યોક્તં નાસિકાયાસ્તુલક્ષણમ્ ।
વક્ષ્યતેતુપ્રમાણેન યથાશાસ્ત્રવિનિશ્ચિતમ્

ગભન્ગેહાર્ધવિસ્તારં મહાનાસીતિકીર્ત્યતે ।
નિગન્મન્તુતદર્ધંસ્યાત્ ત્રિપાદંસમમેવચા

શિખરેષુ ચતુર્ધિક્ષુ કુર્યાદેકાન્તુનાસિકામ્ ।
વિસ્તારન્તુતદર્ધંસ્યાત્ક પોતેષ્વષ્ટનાસિકાઃ

કૂટસ્યલક્ષણંપ્રોક્તં કૂટશાલંવિધીયતે ।
કૃત્વાપ્રાસાદષડ્ભાગમેકભાગંવિધીયતે

ભાગેનકૂટશાલં સ્યાદ્ભાગાર્ધંપઞ્ચમંભવેત્ ।
ચતુર્ગુણંભવેત્કૂયં શાલાસ્યાદ્ગોપુરાકૃતિઃ

શાલાવિસ્તારમાનેન પાશ્વન્યોનાન્સિકાભવેત્ ।
એકનાસિકયાયુક્તં પઞ્જરંસમુદાહૃતમ્

તતઃકણ્ઠાર્ધમાનેન શિખરંવર્ધયેત્તતઃ ।
કણ્ઠાદ્દ્વિદણ્ડમિત્યુક્તં શિખરસ્યતુનિગન્મમ્

નિગન્માદ્વર્તનાદ્બાહ્યે વર્ધનન્તુતદર્ધકમ્ ।
સ્થૂપિઙ્કુભસમાયુક્તં કુર્યાદ્દણ્ડંવિધાનતઃ

વિસ્તારન્તત્પ્રમાણેન શિખરન્તત્રચોચ્યતં ।
તદૂર્ધ્વેકણ્ઠમિત્યુક્તં ફલકાચતદૂર્ધ્વતઃ