Bhṛgusaṃhitā · Chapter 34
iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre bhṛguproktāyāṃ sahitāyāṃ prakīrṇādhikāre trayastriṃśo 'dhyāyaḥ.
atha catustriṃśo 'dhyāyaḥ
svayaṃvyaktādi sthānapañcakam.
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sthalapañcakakalpanam /
devadevo mahābāhurharirnārāyaṇassvayam
yena yena prakāreṇa āvirāstedharātale /
arcāvatārarūpeṇa bhaktasaulabhyahetave
svayaṃvyaktaṃ ca divyaṃ ca saiddhaṃ paurāṇameva ca /
pauruṣaṃ ceti kathitaṃ sthalānāṃ pañcakaṃ budhaiḥ
svayaṃvyaktaṃ tu tatproktaṃ yatrāsau harivyayaḥ /
svecchayā lokarakṣāye bhūmyāmāvirbhavetsvayam
na tatra devadevasya pratiṣṭhā vidhisammatā /
na cāpi karṣaṇaṃ nāpi biṃbaśuddhyādikāḥ kriyāḥ
biṃbena saha deveśassannidhatte yatassvayam /
yānadicchā vasedbhūmau tāvatkālaṃ samarcitaḥ
svayaṃvyaktasthale pūjā sarvalokaśubhapradā /
svayaṃvyaktasthalānyatra catvāryāsata bhūtale
yatra vaikhānasaṃ śāstramāśritya paramaṃ śubham /
arcayāmo jagadyonimahamanye ca te trayaḥ
marīcirmandhare viṣṇumarcayāmāsa keśavam /
sarvadevottamaṃ devaṃ śrīnivāse 'trirarcayat
kāśyapo viṣṇvadhiṣṭhāne śubhakṣetre 'pyahaṃ bhṛguḥ /
yādṛśīvartate pūjā yā biṃbānāṃ ca saṃsthitiḥ
na kiṃ cittāmatikramya pūrvoktāṃ tu samācaret /
svayamāvirabhūddevo yatra bhaktānukaṃpayā
kartavyamakhilaṃ tatra tannideśena kalpyate /
na vāpyucchāstrakaraṇaṃ pravartayati mādhavam
tasmātsarvaprayatnena pūrvairācaritaṃ caret /
anyathā cettu kurvāṇo devāyaivāparādhyati
yanmāyāmohitaṃ sarvaṃ yasyāntaṃ ke 'pi no viduḥ /
tasya devasya māhātmyaṃ vaktuṃ śaknoti ko bhuvi
yadyadā caritaṃ tatra tatsarvaṃ śāstrameva hi /
tatrāpi ca viśeṣo 'sti prāyaścittādidarśane
sarvaṃ prāmādikaṃ kuryāttatra śāstraṃ pravartakam /
śrutismṛtī ubhetasya paramājñāṃ vadanti hī
svayaṃvyaktasthale pūjā sarvalokaśūbhāvahā /
svayaṃ vyakto jagannāthastādātmyena śilādiṣu
svayaṃ bhaktajanābhīṣṭān vicāryaiva prayacchati /
na hyatra sādhanāpekṣā svayaṃnyaktastato varaḥ
devaiḥ pratiṣṭhito yatra harirāvirbabhūva hi /
taddidyasthalamuddiṣṭaṃ devo divya udīryate
smṛtā devāstrayastriṃśattāvatkoṭīmitā api /
sarve te phalakāmāssyurve prapadyante yathā harim
tāṃstathā bhajate devo yato 'sau karuṇānidhiḥ /
phalārthino yadā devāḥ pratiṣṭhyāpya hariṃ kramāt
samabhyarcya ca saṃprāpya vāṃbhitaṃ tadanantaram /
lokānugrahahetor vai tādṛśaṃ devamandiram
cirasthāyi ca saṃkalpya yathārhaṃ samapūjayan /
divyasthalasthadevo hi devānāṃ sannidhāpanāt
atyantaṃ puṣṭivaḥ proktassarvaśāntikarassṛtaḥ /
divyasthalasthapūjā tu śatayojanavistṛtam
punāti parito deśaṃ nātra saṃdeha iṣyate /
divyasthalāni kathitānyasaṃkhyeyāni bhūtale
na hi devāssvayaṃ bhūmāvavatīrya kalau kvacit /
pratiṣṭhāṃ devadevasya kurvanti kuhiciddhruvam
divyasthalāni bhūbhāge kalau tu viralāni vai /
bhaviṣyanti bahūnyatra luptabūjāni sattamāḥ
divyasthalakṛtā pūjā śāstrasiddhā na saṃśayaḥ /
nocchāstraṃ tu pratiṣṭhādi kurvantidivi devatāḥ
devāśca devaloke 'pi kṛtvā vaiṣṇavamandiram /
ārādhya ca jagannāthaṃ prāpnuvanti phalaṃ bahu
yā tu bhūmitale pūjā tādṛśī divijā na vai /
karmabhūmistu saṃproktā bhūmirdyairna hi tatsamā
saṃcintya puṇyaṃ pāpaṃ vā bhūmau lokāntarenarāḥ /
gamiṣyantitato jyāyān bhūbhāgassarvakarmasu
tato devāḥ pratiṣṭhāpya cārcayitvā ramāpatim /
arcāvatārarūpeṇa svayaṃ tīrṇāḥ punaḥ punaḥ
bhūmisthānakhilān jantūn tāryayiṣyantyanugrahāt /
ato viprāssadā yajñairdānaiśca tapasā muhuḥ
toṣayiṣyanti devānvai teṣāmānṛṇyahetave /
devā nisargaripavo manuṣyeṣu bhavantyapi
ārādhanena devasya copakurvanti mānavān /
idameva hareḥ pūjābalaṃ saṃpāditaṃ phalam
sarve 'pi sāttvikā yānti tuṣyanti svārjitaiḥ phalaiḥ /
na dviṣyanti ripūnvāpi tatro dāharaṇaṃ surāḥ
yathā cyavanadharmā syātsvargassvargāśrito 'tha vā /
tathādinyasthalāniha na syuśśāśvatikāni tu
divyasthaleṣu sarvatra divyenaivāgamena tu /
vaikhānasena pūjāsītsāhi śrautī ca sammatā
prāyaścittocitānyatra nimittāni yadātadā /
śāstroktaṃ kārayedeva nānyathā kārayedvidhiḥ
ye tu pūrvārjitaireva tapobhiḥ paramātmani /
raktātmānastapassiddhāssaṃkalpya svatapaḥphalam
devadevaṃ jagannāthaṃ nārāyaṇamanāyam /
pratiṣṭhāpya kvacidbiṃbe samabhyarcya viśeṣataḥ
ujjīvanāya lākānāṃ pradāsyantīha pūjanam /
sa deśassaiddha ityuktassaiddhā tatrārcanocyate
na hi siddhāstapassiddhiṃ kurvanti vibhalāṃ kvacit /
yasyānugrahamicchantastapasyantīha sādhavaḥ
yaṃ prasādayituṃ viprā yajñadānādi kurvate /
tasyaivārādhanaṃ hitvā kiṃ siddhāssaṃprakurvate
te siddhāste mahātmānaste santa nte tapasvinaḥ /
ye svakarmaphalaṃ devaṃ viditvā śrīpatiṃ harim
pratiṣṭhāpya tu tadrūpamarcayanti nirantaram /
na hyanyaḥ prāpaṇe heturarcanānmuktihetave
saiddhasthale tu yā pūjā sarvaśāntikarī smṛtā /
pañcāśadyojanaṃ tasya paritaḥ pāvayenmahīm
siddhapratiṣṭhitā deśā bahavo viditāḥ purā /
utpadyante bhaviṣyanti santisiddhā dharātale
saiddhasthalāni bhūyāṃsi bhaviṣyanti ca santi ca /
siddhā vaikhānasaṃ śāstramāśrityaiva svanirmitam
devaṃ saṃpūjayantīha tatprāyaḥ pracalatyapi /
na hi siddhāḥ prakurvantikiñciducchāstramāpadi
tasmātsarvaprayatnena sarvaṃ siddhāśritasthale /
kuryādvaikhānasaṃ śāstramāśritya sakalāḥ kriyāḥ
siddhā jānanti śāstrārthān siddhā jānanti cāgamān /
siddhāssamarcayantyeva vaikhānasavidhānataḥ
yadi siddhāśrito deśaḥpūjyate 'nyaiḥ pramādataḥ /
rājā taṃ tu vicāryaiva punarvaikhānasaiḥkramāt
satvaraṃ yājayetkṛtvā prāyaścittaṃ yathāvidhi /
saiddhameke sthalaṃ prāhurārṣametacca sammatam
atha paurāṇiko deśaḥ kathyate yatra yatra vai /
gādhā paurāṇikī bhūyāttatpurāṇasthalaṃ matam
ajñātakartṛkāṇyatra smaryante prāyaśo bahu /
sthalānīmānitattāni?purāṇāni pracakṣate
purāṇāni tvanantāni sthalāni pṛthivītale /
bhavantyatha kalau prāpte lupyante tānyanekaśaḥ
daśayojanaparyantāṃ bhūmiṃ tu paritassakṛt /
punāti deśaḥ paurāṇastatra kiṃ cinna hīyate
svayaṃvyaktādayassarve paurāṇāḥ kīrtitā api /
svayaṃvyaktādibhedena vyavahārasya darśanāt
purāṇatvaṃ ca teṣāṃ syādanyat paurāṇamucyate /
purāṇasthaladevasya pratiṣṭhā vidhisammatā
pratiṣṭhite tvavidhinā sthare naiva rameddhariḥ /
na hi vṛddhāssamarcanti biṃbamucchāstranirmitam
na hi paurāṇike deśe yajamānasya gauravam /
arthasya gauravaṃ cāpi darśanīyaṃ mahātmabhiḥ?
yadi paśyedvisūḍhātmā rauravaṃ narakaṃvrajet /
eṣa eva viśeṣassyādanyatsaiddhavadācaret
purāṇasthalapūjā tu śāstradṛṣṭena vartmanā /
pramādetu samīkāryāna tena syādvyatikramaḥ
mānuṣaṃ pañcamaṃ proktaṃ sthalaṃ yatra viśeṣataḥ /
grāme vā nagare vāpi śāstrokte sumanorame
pratiṣṭāpyārcake viṣṇussarvadeveśvareśvaraḥ /
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiśśūdrairvānyairnarottamaiḥ
vaikhānasena śāstreṇa pañcarātreṇa vā punaḥ /
mānuṣasthalapūjā tu yojanaṃ paritasthsalam
pāpayettasya tu proktāśaktiranyātu tāvatī /
manuṣyāḥ puṇyakarmāṇastatra tatra dine dine
preritā bhagavadbhaktyādhanino nirdhanā api /
nirmāya bhagavadgehaṃ pratiṣṭhāpya śriyaḥpatim
arcayanti viśeṣeṇa vaikhānasavidhānataḥ /
viśālaḥ pṛthivībhāgaḥ kālo 'nādirantakaḥ
śāstraṃ cāpyatigaṃbhīraṃ bhaktāśca bahavo harau /
tasmātsarvaprayatnena sarvasyāpyanuśāsanam
proktaṃ vikhanasā pūrvaṃ bhagavacchāstramuttamam /
anenaiva prakāreṇa sarvatrārādhayeddharim
bhaktāśca bahudhā śāstraṃ praśaṃsantīdameva hī /
taduktenaiva vidhinā kalpayedālayādikam
yathā mānādhikaraṇe mayā proktassa vistaraḥ /
yatra vā dṛśyate bhedo bhagavacchāstraśilpayoḥ
śilpaśāstraṃ parityajya bhagavacchāstrataścaret /
pradhānametacchāstraṃ syādbhagavadgehakalpane
na tacchāstramanādṛtya kāryaṃ kiṃ citsamācaret /
lobhānmohādathājñānācchāstre 'sminna dhṛtaṃ caret
atikramyāpi śāstraṃ tatpūjā niṣbhalā bhavet /
yajamāno vipadyeta tasmādatroktamācaret
tenaiva tu vidhānena pratiṣṭhādikamācaret /
aihikāmuṣmikaṃ yasmātphaladvayamavāpyate
grāme viṣṇvarcanāhīne viṣṇvarcāhīnaveśmani /
tīrthapānaṃ surāpānamannaṃ gomāṃsabhakṣaṇam
devadhāmavihīnaṃ tu śmaśānaṃ grāma ucyate /
gṛhaṃ ca cititulyaṃ syādyatra nārādhyate hariḥ
yo mohādatha vālasyādakṛtvā devatārcanam /
bhuṅkte sa yāti narakān sūkareṣvasi jāyate
keśavārcāgṛhe yasya na tiṣṭhati śūbhapradā /
tasyānnaṃ naiva bhoktavyamabhakṣyeṇa samaṃ hi tat
biṃbaśuddhyādikaṃ kṛtvā śāstroktavidhinā punaḥ /
kalānyāsādikaṃ sarvaṃ vidhāya parameśvaraḥ
pratiṣṭhāpyārcyate yatra parito yojanāvadhi /
pūyate 'nugrahādviṣṇoḥ sa deśo 'prākṛtassmṛtaḥ
tatra pārṣadasaṃyuktaśśriyā lakṣmyā samanvitaḥ /
yathā ca parame vyomni sannidhatte tathā hariḥ
tatra devāstrayastriṃśatpitaraḥ pannagāśca ye /
sādhyā vidyādharā yakṣāssarvā vai devayonayaḥ
sarvasaṃvatsamṛddhissyātparjanyo varṣuko bhavet /
vāyurvāti sukhaṃ tatra sūryastapati tejasā
candramāśśītalairdeśaṃ sevate kiraṇaistathā /
bhūmissasyavatī ca syātprasannaṃ ca nabho bhavet
nakṣatragrahatārāśca prasādābhimukhāssame /
rājanvatī prajā ca syātpaśuputrasamanvitā
na vyādhijaṃ bhayaṃ kiṃ cinnāpi jvarakṛtaṃ tathā /
na vyālajaṃ bhayaṃ vāpi bhavedatrana saṃśayaḥ
nopaplavo nṛpāṇāṃ vā mṛgāṇāṃ vāpyapāṃ bhavet /
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāśśūdrāstatra nivāsinaḥ
sve sve karmaṇyabhiratā bhaveyussukhajīvinaḥ /
āgnihotrāśca hūyante tapyante 'tra tapāṃsi ca
dīyante bhūridānāni yatra devo harispvayam /
aprākṛtamimaṃ deśaṃ sannidhānācchriyaḥ pateḥ
prākṛtaṃ yo vadenmūḍhassa yāti narakaṃ dhruvam /
aprākṛtamimaṃ devaṃ naro yaścāpanihnute
caṇḍālassa tu vijñeyo niṣkṛtirnāsya dṛśyate /
mahāpātakīnāṃ tadvaddṛṣṭaṃ pātakināmapi
upapātakināṃ cāpi prāyaścittaṃ viśeṣataḥ /
śāstrāpalāpināṃ naiva prāyaścittaṃ pradṛśyate
yastu sāmānyabhāvena manyate sthalamīdṛśam /
brahmahatyāmavāpnoti bhrūṇahatyāṃ tathaiva ca
svarṇasteye ca yatpāpaṃ surāpāne ca yadbhavet /
gurutalpasya gamane yaccapāpamudīritam
vṛṣalīgamane yacca pāpaṃ sarvaṃ tadaśnute /
nāsti śāstrātparaṃ jñānaṃ nasyāttasmātpravartakam
tasmāttasyāvamānena sadyaḥ patati dūṣakaḥ /
tasmin deśe viśeṣeṇa sarvebhāgavatā harau
devapādodakādīni pītvā yāsyantisadgatim /
na hi sarvo 'pi sarvatra svayaṃvyaktasthalādikam
gatvaivārādhayedviṣṇuṃ sadā taccāpyasaṃbhavi /
ata eva kṛpāsiṃdhurbhagavān bhūtabhāvanaḥ
arcāvatārarūpeṇa grāme grāme gṛhe gṛhe /
avatīrya mahābāhurbhaktasaulabhyahetave
arcyate śāstravidhinā tatra kāryona saṃśayaḥ /
tasmādaprākṛtaṃ deśaṃ na brūyātprākṛtaṃ naraḥ
na ca sāmānyabhāvena taṃ paśyedyadi paśyati /
naśyatyeva na saṃdeha iti śāstraviniścayaḥ
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0