Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhṛgusaṃhitā · Chapter 34

34.1

iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre bhṛguproktāyāṃ sahitāyāṃ prakīrṇādhikāre trayastriṃśo 'dhyāyaḥ.
atha catustriṃśo 'dhyāyaḥ
svayaṃvyaktādi sthānapañcakam.
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sthalapañcakakalpanam /
devadevo mahābāhurharirnārāyaṇassvayam

34.2

yena yena prakāreṇa āvirāstedharātale /
arcāvatārarūpeṇa bhaktasaulabhyahetave

34.3

svayaṃvyaktaṃ ca divyaṃ ca saiddhaṃ paurāṇameva ca /
pauruṣaṃ ceti kathitaṃ sthalānāṃ pañcakaṃ budhaiḥ

34.4

svayaṃvyaktaṃ tu tatproktaṃ yatrāsau harivyayaḥ /
svecchayā lokarakṣāye bhūmyāmāvirbhavetsvayam

34.5

na tatra devadevasya pratiṣṭhā vidhisammatā /
na cāpi karṣaṇaṃ nāpi biṃbaśuddhyādikāḥ kriyāḥ

34.6

biṃbena saha deveśassannidhatte yatassvayam /
yānadicchā vasedbhūmau tāvatkālaṃ samarcitaḥ

34.7

svayaṃvyaktasthale pūjā sarvalokaśubhapradā /
svayaṃvyaktasthalānyatra catvāryāsata bhūtale

34.8

yatra vaikhānasaṃ śāstramāśritya paramaṃ śubham /
arcayāmo jagadyonimahamanye ca te trayaḥ

34.9

marīcirmandhare viṣṇumarcayāmāsa keśavam /
sarvadevottamaṃ devaṃ śrīnivāse 'trirarcayat

34.10

kāśyapo viṣṇvadhiṣṭhāne śubhakṣetre 'pyahaṃ bhṛguḥ /
yādṛśīvartate pūjā yā biṃbānāṃ ca saṃsthitiḥ

34.11

na kiṃ cittāmatikramya pūrvoktāṃ tu samācaret /
svayamāvirabhūddevo yatra bhaktānukaṃpayā

34.12

kartavyamakhilaṃ tatra tannideśena kalpyate /
na vāpyucchāstrakaraṇaṃ pravartayati mādhavam

34.13

tasmātsarvaprayatnena pūrvairācaritaṃ caret /
anyathā cettu kurvāṇo devāyaivāparādhyati

34.14

yanmāyāmohitaṃ sarvaṃ yasyāntaṃ ke 'pi no viduḥ /
tasya devasya māhātmyaṃ vaktuṃ śaknoti ko bhuvi

34.15

yadyadā caritaṃ tatra tatsarvaṃ śāstrameva hi /
tatrāpi ca viśeṣo 'sti prāyaścittādidarśane

34.16

sarvaṃ prāmādikaṃ kuryāttatra śāstraṃ pravartakam /
śrutismṛtī ubhetasya paramājñāṃ vadanti hī

34.17

svayaṃvyaktasthale pūjā sarvalokaśūbhāvahā /
svayaṃ vyakto jagannāthastādātmyena śilādiṣu

34.18

svayaṃ bhaktajanābhīṣṭān vicāryaiva prayacchati /
na hyatra sādhanāpekṣā svayaṃnyaktastato varaḥ

34.19

devaiḥ pratiṣṭhito yatra harirāvirbabhūva hi /
taddidyasthalamuddiṣṭaṃ devo divya udīryate

34.20

smṛtā devāstrayastriṃśattāvatkoṭīmitā api /
sarve te phalakāmāssyurve prapadyante yathā harim

34.21

tāṃstathā bhajate devo yato 'sau karuṇānidhiḥ /
phalārthino yadā devāḥ pratiṣṭhyāpya hariṃ kramāt

34.22

samabhyarcya ca saṃprāpya vāṃbhitaṃ tadanantaram /
lokānugrahahetor vai tādṛśaṃ devamandiram

34.23

cirasthāyi ca saṃkalpya yathārhaṃ samapūjayan /
divyasthalasthadevo hi devānāṃ sannidhāpanāt

34.24

atyantaṃ puṣṭivaḥ proktassarvaśāntikarassṛtaḥ /
divyasthalasthapūjā tu śatayojanavistṛtam

34.25

punāti parito deśaṃ nātra saṃdeha iṣyate /
divyasthalāni kathitānyasaṃkhyeyāni bhūtale

34.26

na hi devāssvayaṃ bhūmāvavatīrya kalau kvacit /
pratiṣṭhāṃ devadevasya kurvanti kuhiciddhruvam

34.27

divyasthalāni bhūbhāge kalau tu viralāni vai /
bhaviṣyanti bahūnyatra luptabūjāni sattamāḥ

34.28

divyasthalakṛtā pūjā śāstrasiddhā na saṃśayaḥ /
nocchāstraṃ tu pratiṣṭhādi kurvantidivi devatāḥ

34.29

devāśca devaloke 'pi kṛtvā vaiṣṇavamandiram /
ārādhya ca jagannāthaṃ prāpnuvanti phalaṃ bahu

34.30

yā tu bhūmitale pūjā tādṛśī divijā na vai /
karmabhūmistu saṃproktā bhūmirdyairna hi tatsamā

34.31

saṃcintya puṇyaṃ pāpaṃ vā bhūmau lokāntarenarāḥ /
gamiṣyantitato jyāyān bhūbhāgassarvakarmasu

34.32

tato devāḥ pratiṣṭhāpya cārcayitvā ramāpatim /
arcāvatārarūpeṇa svayaṃ tīrṇāḥ punaḥ punaḥ

34.33

bhūmisthānakhilān jantūn tāryayiṣyantyanugrahāt /
ato viprāssadā yajñairdānaiśca tapasā muhuḥ

34.34

toṣayiṣyanti devānvai teṣāmānṛṇyahetave /
devā nisargaripavo manuṣyeṣu bhavantyapi

34.35

ārādhanena devasya copakurvanti mānavān /
idameva hareḥ pūjābalaṃ saṃpāditaṃ phalam

34.36

sarve 'pi sāttvikā yānti tuṣyanti svārjitaiḥ phalaiḥ /
na dviṣyanti ripūnvāpi tatro dāharaṇaṃ surāḥ

34.37

yathā cyavanadharmā syātsvargassvargāśrito 'tha vā /
tathādinyasthalāniha na syuśśāśvatikāni tu

34.38

divyasthaleṣu sarvatra divyenaivāgamena tu /
vaikhānasena pūjāsītsāhi śrautī ca sammatā

34.39

prāyaścittocitānyatra nimittāni yadātadā /
śāstroktaṃ kārayedeva nānyathā kārayedvidhiḥ

34.40

ye tu pūrvārjitaireva tapobhiḥ paramātmani /
raktātmānastapassiddhāssaṃkalpya svatapaḥphalam

34.41

devadevaṃ jagannāthaṃ nārāyaṇamanāyam /
pratiṣṭhāpya kvacidbiṃbe samabhyarcya viśeṣataḥ

34.42

ujjīvanāya lākānāṃ pradāsyantīha pūjanam /
sa deśassaiddha ityuktassaiddhā tatrārcanocyate

34.43

na hi siddhāstapassiddhiṃ kurvanti vibhalāṃ kvacit /
yasyānugrahamicchantastapasyantīha sādhavaḥ

34.44

yaṃ prasādayituṃ viprā yajñadānādi kurvate /
tasyaivārādhanaṃ hitvā kiṃ siddhāssaṃprakurvate

34.45

te siddhāste mahātmānaste santa nte tapasvinaḥ /
ye svakarmaphalaṃ devaṃ viditvā śrīpatiṃ harim

34.46

pratiṣṭhāpya tu tadrūpamarcayanti nirantaram /
na hyanyaḥ prāpaṇe heturarcanānmuktihetave

34.47

saiddhasthale tu yā pūjā sarvaśāntikarī smṛtā /
pañcāśadyojanaṃ tasya paritaḥ pāvayenmahīm

34.48

siddhapratiṣṭhitā deśā bahavo viditāḥ purā /
utpadyante bhaviṣyanti santisiddhā dharātale

34.49

saiddhasthalāni bhūyāṃsi bhaviṣyanti ca santi ca /
siddhā vaikhānasaṃ śāstramāśrityaiva svanirmitam

34.50

devaṃ saṃpūjayantīha tatprāyaḥ pracalatyapi /
na hi siddhāḥ prakurvantikiñciducchāstramāpadi

34.51

tasmātsarvaprayatnena sarvaṃ siddhāśritasthale /
kuryādvaikhānasaṃ śāstramāśritya sakalāḥ kriyāḥ

34.52

siddhā jānanti śāstrārthān siddhā jānanti cāgamān /
siddhāssamarcayantyeva vaikhānasavidhānataḥ

34.53

yadi siddhāśrito deśaḥpūjyate 'nyaiḥ pramādataḥ /
rājā taṃ tu vicāryaiva punarvaikhānasaiḥkramāt

34.54

satvaraṃ yājayetkṛtvā prāyaścittaṃ yathāvidhi /
saiddhameke sthalaṃ prāhurārṣametacca sammatam

34.55

atha paurāṇiko deśaḥ kathyate yatra yatra vai /
gādhā paurāṇikī bhūyāttatpurāṇasthalaṃ matam

34.56

ajñātakartṛkāṇyatra smaryante prāyaśo bahu /
sthalānīmānitattāni?purāṇāni pracakṣate

34.57

purāṇāni tvanantāni sthalāni pṛthivītale /
bhavantyatha kalau prāpte lupyante tānyanekaśaḥ

34.58

daśayojanaparyantāṃ bhūmiṃ tu paritassakṛt /
punāti deśaḥ paurāṇastatra kiṃ cinna hīyate

34.59

svayaṃvyaktādayassarve paurāṇāḥ kīrtitā api /
svayaṃvyaktādibhedena vyavahārasya darśanāt

34.60

purāṇatvaṃ ca teṣāṃ syādanyat paurāṇamucyate /
purāṇasthaladevasya pratiṣṭhā vidhisammatā

34.61

pratiṣṭhite tvavidhinā sthare naiva rameddhariḥ /
na hi vṛddhāssamarcanti biṃbamucchāstranirmitam

34.62

na hi paurāṇike deśe yajamānasya gauravam /
arthasya gauravaṃ cāpi darśanīyaṃ mahātmabhiḥ?

34.63

yadi paśyedvisūḍhātmā rauravaṃ narakaṃvrajet /
eṣa eva viśeṣassyādanyatsaiddhavadācaret

34.64

purāṇasthalapūjā tu śāstradṛṣṭena vartmanā /
pramādetu samīkāryāna tena syādvyatikramaḥ

34.65

mānuṣaṃ pañcamaṃ proktaṃ sthalaṃ yatra viśeṣataḥ /
grāme vā nagare vāpi śāstrokte sumanorame

34.66

pratiṣṭāpyārcake viṣṇussarvadeveśvareśvaraḥ /
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiśśūdrairvānyairnarottamaiḥ

34.67

vaikhānasena śāstreṇa pañcarātreṇa vā punaḥ /
mānuṣasthalapūjā tu yojanaṃ paritasthsalam

34.68

pāpayettasya tu proktāśaktiranyātu tāvatī /
manuṣyāḥ puṇyakarmāṇastatra tatra dine dine

34.69

preritā bhagavadbhaktyādhanino nirdhanā api /
nirmāya bhagavadgehaṃ pratiṣṭhāpya śriyaḥpatim

34.70

arcayanti viśeṣeṇa vaikhānasavidhānataḥ /
viśālaḥ pṛthivībhāgaḥ kālo 'nādirantakaḥ

34.71

śāstraṃ cāpyatigaṃbhīraṃ bhaktāśca bahavo harau /
tasmātsarvaprayatnena sarvasyāpyanuśāsanam

34.72

proktaṃ vikhanasā pūrvaṃ bhagavacchāstramuttamam /
anenaiva prakāreṇa sarvatrārādhayeddharim

34.73

bhaktāśca bahudhā śāstraṃ praśaṃsantīdameva hī /
taduktenaiva vidhinā kalpayedālayādikam

34.74

yathā mānādhikaraṇe mayā proktassa vistaraḥ /
yatra vā dṛśyate bhedo bhagavacchāstraśilpayoḥ

34.75

śilpaśāstraṃ parityajya bhagavacchāstrataścaret /
pradhānametacchāstraṃ syādbhagavadgehakalpane

34.76

na tacchāstramanādṛtya kāryaṃ kiṃ citsamācaret /
lobhānmohādathājñānācchāstre 'sminna dhṛtaṃ caret

34.77

atikramyāpi śāstraṃ tatpūjā niṣbhalā bhavet /
yajamāno vipadyeta tasmādatroktamācaret

34.78

tenaiva tu vidhānena pratiṣṭhādikamācaret /
aihikāmuṣmikaṃ yasmātphaladvayamavāpyate

34.79

grāme viṣṇvarcanāhīne viṣṇvarcāhīnaveśmani /
tīrthapānaṃ surāpānamannaṃ gomāṃsabhakṣaṇam

34.80

devadhāmavihīnaṃ tu śmaśānaṃ grāma ucyate /
gṛhaṃ ca cititulyaṃ syādyatra nārādhyate hariḥ

34.81

yo mohādatha vālasyādakṛtvā devatārcanam /
bhuṅkte sa yāti narakān sūkareṣvasi jāyate

34.82

keśavārcāgṛhe yasya na tiṣṭhati śūbhapradā /
tasyānnaṃ naiva bhoktavyamabhakṣyeṇa samaṃ hi tat

34.83

biṃbaśuddhyādikaṃ kṛtvā śāstroktavidhinā punaḥ /
kalānyāsādikaṃ sarvaṃ vidhāya parameśvaraḥ

34.84

pratiṣṭhāpyārcyate yatra parito yojanāvadhi /
pūyate 'nugrahādviṣṇoḥ sa deśo 'prākṛtassmṛtaḥ

34.85

tatra pārṣadasaṃyuktaśśriyā lakṣmyā samanvitaḥ /
yathā ca parame vyomni sannidhatte tathā hariḥ

34.86

tatra devāstrayastriṃśatpitaraḥ pannagāśca ye /
sādhyā vidyādharā yakṣāssarvā vai devayonayaḥ

34.87

sarvasaṃvatsamṛddhissyātparjanyo varṣuko bhavet /
vāyurvāti sukhaṃ tatra sūryastapati tejasā

34.88

candramāśśītalairdeśaṃ sevate kiraṇaistathā /
bhūmissasyavatī ca syātprasannaṃ ca nabho bhavet

34.89

nakṣatragrahatārāśca prasādābhimukhāssame /
rājanvatī prajā ca syātpaśuputrasamanvitā

34.90

na vyādhijaṃ bhayaṃ kiṃ cinnāpi jvarakṛtaṃ tathā /
na vyālajaṃ bhayaṃ vāpi bhavedatrana saṃśayaḥ

34.91

nopaplavo nṛpāṇāṃ vā mṛgāṇāṃ vāpyapāṃ bhavet /
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāśśūdrāstatra nivāsinaḥ

34.92

sve sve karmaṇyabhiratā bhaveyussukhajīvinaḥ /
āgnihotrāśca hūyante tapyante 'tra tapāṃsi ca

34.93

dīyante bhūridānāni yatra devo harispvayam /
aprākṛtamimaṃ deśaṃ sannidhānācchriyaḥ pateḥ

34.94

prākṛtaṃ yo vadenmūḍhassa yāti narakaṃ dhruvam /
aprākṛtamimaṃ devaṃ naro yaścāpanihnute

34.95

caṇḍālassa tu vijñeyo niṣkṛtirnāsya dṛśyate /
mahāpātakīnāṃ tadvaddṛṣṭaṃ pātakināmapi

34.96

upapātakināṃ cāpi prāyaścittaṃ viśeṣataḥ /
śāstrāpalāpināṃ naiva prāyaścittaṃ pradṛśyate

34.97

yastu sāmānyabhāvena manyate sthalamīdṛśam /
brahmahatyāmavāpnoti bhrūṇahatyāṃ tathaiva ca

34.98

svarṇasteye ca yatpāpaṃ surāpāne ca yadbhavet /
gurutalpasya gamane yaccapāpamudīritam

34.99

vṛṣalīgamane yacca pāpaṃ sarvaṃ tadaśnute /
nāsti śāstrātparaṃ jñānaṃ nasyāttasmātpravartakam

34.100

tasmāttasyāvamānena sadyaḥ patati dūṣakaḥ /
tasmin deśe viśeṣeṇa sarvebhāgavatā harau

34.101

devapādodakādīni pītvā yāsyantisadgatim /
na hi sarvo 'pi sarvatra svayaṃvyaktasthalādikam

34.102

gatvaivārādhayedviṣṇuṃ sadā taccāpyasaṃbhavi /
ata eva kṛpāsiṃdhurbhagavān bhūtabhāvanaḥ

34.103

arcāvatārarūpeṇa grāme grāme gṛhe gṛhe /
avatīrya mahābāhurbhaktasaulabhyahetave

34.104

arcyate śāstravidhinā tatra kāryona saṃśayaḥ /
tasmādaprākṛtaṃ deśaṃ na brūyātprākṛtaṃ naraḥ

34.105

na ca sāmānyabhāvena taṃ paśyedyadi paśyati /
naśyatyeva na saṃdeha iti śāstraviniścayaḥ

Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc