ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 34

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે ત્રયસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથ ચતુસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
સ્વયંવ્યક્તાદિ સ્થાનપઞ્ચકમ્.
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સ્થલપઞ્ચકકલ્પનમ્ ।
દેવદેવો મહાબાહુર્હરિર્નારાયણસ્સ્વયમ્

યેન યેન પ્રકારેણ આવિરાસ્તેધરાતલે ।
અર્ચાવતારરૂપેણ ભક્તસૌલભ્યહેતવે

સ્વયંવ્યક્તં ચ દિવ્યં ચ સૈદ્ધં પૌરાણમેવ ચ ।
પૌરુષં ચેતિ કથિતં સ્થલાનાં પઞ્ચકં બુધૈઃ

સ્વયંવ્યક્તં તુ તત્પ્રોક્તં યત્રાસૌ હરિવ્યયઃ ।
સ્વેચ્છયા લોકરક્ષાયે ભૂમ્યામાવિર્ભવેત્સ્વયમ્

ન તત્ર દેવદેવસ્ય પ્રતિષ્ઠા વિધિસમ્મતા ।
ન ચાપિ કર્ષણં નાપિ બિંબશુદ્ધ્યાદિકાઃ ક્રિયાઃ

બિંબેન સહ દેવેશસ્સન્નિધત્તે યતસ્સ્વયમ્ ।
યાનદિચ્છા વસેદ્ભૂમૌ તાવત્કાલં સમર્ચિતઃ

સ્વયંવ્યક્તસ્થલે પૂજા સર્વલોકશુભપ્રદા ।
સ્વયંવ્યક્તસ્થલાન્યત્ર ચત્વાર્યાસત ભૂતલે

યત્ર વૈખાનસં શાસ્ત્રમાશ્રિત્ય પરમં શુભમ્ ।
અર્ચયામો જગદ્યોનિમહમન્યે ચ તે ત્રયઃ

મરીચિર્મન્ધરે વિષ્ણુમર્ચયામાસ કેશવમ્ ।
સર્વદેવોત્તમં દેવં શ્રીનિવાસે ઽત્રિરર્ચયત્

કાશ્યપો વિષ્ણ્વધિષ્ઠાને શુભક્ષેત્રે ઽપ્યહં ભૃગુઃ ।
યાદૃશીવર્તતે પૂજા યા બિંબાનાં ચ સંસ્થિતિઃ

ન કિં ચિત્તામતિક્રમ્ય પૂર્વોક્તાં તુ સમાચરેત્ ।
સ્વયમાવિરભૂદ્દેવો યત્ર ભક્તાનુકંપયા

કર્તવ્યમખિલં તત્ર તન્નિદેશેન કલ્પ્યતે ।
ન વાપ્યુચ્છાસ્ત્રકરણં પ્રવર્તયતિ માધવમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂર્વૈરાચરિતં ચરેત્ ।
અન્યથા ચેત્તુ કુર્વાણો દેવાયૈવાપરાધ્યતિ

યન્માયામોહિતં સર્વં યસ્યાન્તં કે ઽપિ નો વિદુઃ ।
તસ્ય દેવસ્ય માહાત્મ્યં વક્તું શક્નોતિ કો ભુવિ

યદ્યદા ચરિતં તત્ર તત્સર્વં શાસ્ત્રમેવ હિ ।
તત્રાપિ ચ વિશેષો ઽસ્તિ પ્રાયશ્ચિત્તાદિદર્શને

સર્વં પ્રામાદિકં કુર્યાત્તત્ર શાસ્ત્રં પ્રવર્તકમ્ ।
શ્રુતિસ્મૃતી ઉભેતસ્ય પરમાજ્ઞાં વદન્તિ હી

સ્વયંવ્યક્તસ્થલે પૂજા સર્વલોકશૂભાવહા ।
સ્વયં વ્યક્તો જગન્નાથસ્તાદાત્મ્યેન શિલાદિષુ

સ્વયં ભક્તજનાભીષ્ટાન્ વિચાર્યૈવ પ્રયચ્છતિ ।
ન હ્યત્ર સાધનાપેક્ષા સ્વયંન્યક્તસ્તતો વરઃ

દેવૈઃ પ્રતિષ્ઠિતો યત્ર હરિરાવિર્બભૂવ હિ ।
તદ્દિદ્યસ્થલમુદ્દિષ્ટં દેવો દિવ્ય ઉદીર્યતે

સ્મૃતા દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્તાવત્કોટીમિતા અપિ ।
સર્વે તે ફલકામાસ્સ્યુર્વે પ્રપદ્યન્તે યથા હરિમ્

તાંસ્તથા ભજતે દેવો યતો ઽસૌ કરુણાનિધિઃ ।
ફલાર્થિનો યદા દેવાઃ પ્રતિષ્ઠ્યાપ્ય હરિં ક્રમાત્

સમભ્યર્ચ્ય ચ સંપ્રાપ્ય વાંભિતં તદનન્તરમ્ ।
લોકાનુગ્રહહેતોર્ વૈ તાદૃશં દેવમન્દિરમ્

ચિરસ્થાયિ ચ સંકલ્પ્ય યથાર્હં સમપૂજયન્ ।
દિવ્યસ્થલસ્થદેવો હિ દેવાનાં સન્નિધાપનાત્

અત્યન્તં પુષ્ટિવઃ પ્રોક્તસ્સર્વશાન્તિકરસ્સૃતઃ ।
દિવ્યસ્થલસ્થપૂજા તુ શતયોજનવિસ્તૃતમ્

પુનાતિ પરિતો દેશં નાત્ર સંદેહ ઇષ્યતે ।
દિવ્યસ્થલાનિ કથિતાન્યસંખ્યેયાનિ ભૂતલે

ન હિ દેવાસ્સ્વયં ભૂમાવવતીર્ય કલૌ ક્વચિત્ ।
પ્રતિષ્ઠાં દેવદેવસ્ય કુર્વન્તિ કુહિચિદ્ધ્રુવમ્

દિવ્યસ્થલાનિ ભૂભાગે કલૌ તુ વિરલાનિ વૈ ।
ભવિષ્યન્તિ બહૂન્યત્ર લુપ્તબૂજાનિ સત્તમાઃ

દિવ્યસ્થલકૃતા પૂજા શાસ્ત્રસિદ્ધા ન સંશયઃ ।
નોચ્છાસ્ત્રં તુ પ્રતિષ્ઠાદિ કુર્વન્તિદિવિ દેવતાઃ

દેવાશ્ચ દેવલોકે ઽપિ કૃત્વા વૈષ્ણવમન્દિરમ્ ।
આરાધ્ય ચ જગન્નાથં પ્રાપ્નુવન્તિ ફલં બહુ

યા તુ ભૂમિતલે પૂજા તાદૃશી દિવિજા ન વૈ ।
કર્મભૂમિસ્તુ સંપ્રોક્તા ભૂમિર્દ્યૈર્ન હિ તત્સમા

સંચિન્ત્ય પુણ્યં પાપં વા ભૂમૌ લોકાન્તરેનરાઃ ।
ગમિષ્યન્તિતતો જ્યાયાન્ ભૂભાગસ્સર્વકર્મસુ

તતો દેવાઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચાર્ચયિત્વા રમાપતિમ્ ।
અર્ચાવતારરૂપેણ સ્વયં તીર્ણાઃ પુનઃ પુનઃ

ભૂમિસ્થાનખિલાન્ જન્તૂન્ તાર્યયિષ્યન્ત્યનુગ્રહાત્ ।
અતો વિપ્રાસ્સદા યજ્ઞૈર્દાનૈશ્ચ તપસા મુહુઃ

તોષયિષ્યન્તિ દેવાન્વૈ તેષામાનૃણ્યહેતવે ।
દેવા નિસર્ગરિપવો મનુષ્યેષુ ભવન્ત્યપિ

આરાધનેન દેવસ્ય ચોપકુર્વન્તિ માનવાન્ ।
ઇદમેવ હરેઃ પૂજાબલં સંપાદિતં ફલમ્

સર્વે ઽપિ સાત્ત્વિકા યાન્તિ તુષ્યન્તિ સ્વાર્જિતૈઃ ફલૈઃ ।
ન દ્વિષ્યન્તિ રિપૂન્વાપિ તત્રો દાહરણં સુરાઃ

યથા ચ્યવનધર્મા સ્યાત્સ્વર્ગસ્સ્વર્ગાશ્રિતો ઽથ વા ।
તથાદિન્યસ્થલાનિહ ન સ્યુશ્શાશ્વતિકાનિ તુ

દિવ્યસ્થલેષુ સર્વત્ર દિવ્યેનૈવાગમેન તુ ।
વૈખાનસેન પૂજાસીત્સાહિ શ્રૌતી ચ સમ્મતા

પ્રાયશ્ચિત્તોચિતાન્યત્ર નિમિત્તાનિ યદાતદા ।
શાસ્ત્રોક્તં કારયેદેવ નાન્યથા કારયેદ્વિધિઃ

યે તુ પૂર્વાર્જિતૈરેવ તપોભિઃ પરમાત્મનિ ।
રક્તાત્માનસ્તપસ્સિદ્ધાસ્સંકલ્પ્ય સ્વતપઃફલમ્

દેવદેવં જગન્નાથં નારાયણમનાયમ્ ।
પ્રતિષ્ઠાપ્ય ક્વચિદ્બિંબે સમભ્યર્ચ્ય વિશેષતઃ

ઉજ્જીવનાય લાકાનાં પ્રદાસ્યન્તીહ પૂજનમ્ ।
સ દેશસ્સૈદ્ધ ઇત્યુક્તસ્સૈદ્ધા તત્રાર્ચનોચ્યતે

ન હિ સિદ્ધાસ્તપસ્સિદ્ધિં કુર્વન્તિ વિભલાં ક્વચિત્ ।
યસ્યાનુગ્રહમિચ્છન્તસ્તપસ્યન્તીહ સાધવઃ

યં પ્રસાદયિતું વિપ્રા યજ્ઞદાનાદિ કુર્વતે ।
તસ્યૈવારાધનં હિત્વા કિં સિદ્ધાસ્સંપ્રકુર્વતે

તે સિદ્ધાસ્તે મહાત્માનસ્તે સન્ત ન્તે તપસ્વિનઃ ।
યે સ્વકર્મફલં દેવં વિદિત્વા શ્રીપતિં હરિમ્

પ્રતિષ્ઠાપ્ય તુ તદ્રૂપમર્ચયન્તિ નિરન્તરમ્ ।
ન હ્યન્યઃ પ્રાપણે હેતુરર્ચનાન્મુક્તિહેતવે

સૈદ્ધસ્થલે તુ યા પૂજા સર્વશાન્તિકરી સ્મૃતા ।
પઞ્ચાશદ્યોજનં તસ્ય પરિતઃ પાવયેન્મહીમ્

સિદ્ધપ્રતિષ્ઠિતા દેશા બહવો વિદિતાઃ પુરા ।
ઉત્પદ્યન્તે ભવિષ્યન્તિ સન્તિસિદ્ધા ધરાતલે

સૈદ્ધસ્થલાનિ ભૂયાંસિ ભવિષ્યન્તિ ચ સન્તિ ચ ।
સિદ્ધા વૈખાનસં શાસ્ત્રમાશ્રિત્યૈવ સ્વનિર્મિતમ્

દેવં સંપૂજયન્તીહ તત્પ્રાયઃ પ્રચલત્યપિ ।
ન હિ સિદ્ધાઃ પ્રકુર્વન્તિકિઞ્ચિદુચ્છાસ્ત્રમાપદિ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સર્વં સિદ્ધાશ્રિતસ્થલે ।
કુર્યાદ્વૈખાનસં શાસ્ત્રમાશ્રિત્ય સકલાઃ ક્રિયાઃ

સિદ્ધા જાનન્તિ શાસ્ત્રાર્થાન્ સિદ્ધા જાનન્તિ ચાગમાન્ ।
સિદ્ધાસ્સમર્ચયન્ત્યેવ વૈખાનસવિધાનતઃ

યદિ સિદ્ધાશ્રિતો દેશઃપૂજ્યતે ઽન્યૈઃ પ્રમાદતઃ ।
રાજા તં તુ વિચાર્યૈવ પુનર્વૈખાનસૈઃક્રમાત્

સત્વરં યાજયેત્કૃત્વા પ્રાયશ્ચિત્તં યથાવિધિ ।
સૈદ્ધમેકે સ્થલં પ્રાહુરાર્ષમેતચ્ચ સમ્મતમ્

અથ પૌરાણિકો દેશઃ કથ્યતે યત્ર યત્ર વૈ ।
ગાધા પૌરાણિકી ભૂયાત્તત્પુરાણસ્થલં મતમ્

અજ્ઞાતકર્તૃકાણ્યત્ર સ્મર્યન્તે પ્રાયશો બહુ ।
સ્થલાનીમાનિતત્તાનિ?પુરાણાનિ પ્રચક્ષતે

પુરાણાનિ ત્વનન્તાનિ સ્થલાનિ પૃથિવીતલે ।
ભવન્ત્યથ કલૌ પ્રાપ્તે લુપ્યન્તે તાન્યનેકશઃ

દશયોજનપર્યન્તાં ભૂમિં તુ પરિતસ્સકૃત્ ।
પુનાતિ દેશઃ પૌરાણસ્તત્ર કિં ચિન્ન હીયતે

સ્વયંવ્યક્તાદયસ્સર્વે પૌરાણાઃ કીર્તિતા અપિ ।
સ્વયંવ્યક્તાદિભેદેન વ્યવહારસ્ય દર્શનાત્

પુરાણત્વં ચ તેષાં સ્યાદન્યત્ પૌરાણમુચ્યતે ।
પુરાણસ્થલદેવસ્ય પ્રતિષ્ઠા વિધિસમ્મતા

પ્રતિષ્ઠિતે ત્વવિધિના સ્થરે નૈવ રમેદ્ધરિઃ ।
ન હિ વૃદ્ધાસ્સમર્ચન્તિ બિંબમુચ્છાસ્ત્રનિર્મિતમ્

ન હિ પૌરાણિકે દેશે યજમાનસ્ય ગૌરવમ્ ।
અર્થસ્ય ગૌરવં ચાપિ દર્શનીયં મહાત્મભિઃ?

યદિ પશ્યેદ્વિસૂઢાત્મા રૌરવં નરકંવ્રજેત્ ।
એષ એવ વિશેષસ્સ્યાદન્યત્સૈદ્ધવદાચરેત્

પુરાણસ્થલપૂજા તુ શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વર્ત્મના ।
પ્રમાદેતુ સમીકાર્યાન તેન સ્યાદ્વ્યતિક્રમઃ

માનુષં પઞ્ચમં પ્રોક્તં સ્થલં યત્ર વિશેષતઃ ।
ગ્રામે વા નગરે વાપિ શાસ્ત્રોક્તે સુમનોરમે

પ્રતિષ્ટાપ્યાર્ચકે વિષ્ણુસ્સર્વદેવેશ્વરેશ્વરઃ ।
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈશ્શૂદ્રૈર્વાન્યૈર્નરોત્તમૈઃ

વૈખાનસેન શાસ્ત્રેણ પઞ્ચરાત્રેણ વા પુનઃ ।
માનુષસ્થલપૂજા તુ યોજનં પરિતસ્થ્સલમ્

પાપયેત્તસ્ય તુ પ્રોક્તાશક્તિરન્યાતુ તાવતી ।
મનુષ્યાઃ પુણ્યકર્માણસ્તત્ર તત્ર દિને દિને

પ્રેરિતા ભગવદ્ભક્ત્યાધનિનો નિર્ધના અપિ ।
નિર્માય ભગવદ્ગેહં પ્રતિષ્ઠાપ્ય શ્રિયઃપતિમ્

અર્ચયન્તિ વિશેષેણ વૈખાનસવિધાનતઃ ।
વિશાલઃ પૃથિવીભાગઃ કાલો ઽનાદિરન્તકઃ

શાસ્ત્રં ચાપ્યતિગંભીરં ભક્તાશ્ચ બહવો હરૌ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સર્વસ્યાપ્યનુશાસનમ્

પ્રોક્તં વિખનસા પૂર્વં ભગવચ્છાસ્ત્રમુત્તમમ્ ।
અનેનૈવ પ્રકારેણ સર્વત્રારાધયેદ્ધરિમ્

ભક્તાશ્ચ બહુધા શાસ્ત્રં પ્રશંસન્તીદમેવ હી ।
તદુક્તેનૈવ વિધિના કલ્પયેદાલયાદિકમ્

યથા માનાધિકરણે મયા પ્રોક્તસ્સ વિસ્તરઃ ।
યત્ર વા દૃશ્યતે ભેદો ભગવચ્છાસ્ત્રશિલ્પયોઃ

શિલ્પશાસ્ત્રં પરિત્યજ્ય ભગવચ્છાસ્ત્રતશ્ચરેત્ ।
પ્રધાનમેતચ્છાસ્ત્રં સ્યાદ્ભગવદ્ગેહકલ્પને

ન તચ્છાસ્ત્રમનાદૃત્ય કાર્યં કિં ચિત્સમાચરેત્ ।
લોભાન્મોહાદથાજ્ઞાનાચ્છાસ્ત્રે ઽસ્મિન્ન ધૃતં ચરેત્

અતિક્રમ્યાપિ શાસ્ત્રં તત્પૂજા નિષ્ભલા ભવેત્ ।
યજમાનો વિપદ્યેત તસ્માદત્રોક્તમાચરેત્

તેનૈવ તુ વિધાનેન પ્રતિષ્ઠાદિકમાચરેત્ ।
ઐહિકામુષ્મિકં યસ્માત્ફલદ્વયમવાપ્યતે

ગ્રામે વિષ્ણ્વર્ચનાહીને વિષ્ણ્વર્ચાહીનવેશ્મનિ ।
તીર્થપાનં સુરાપાનમન્નં ગોમાંસભક્ષણમ્

દેવધામવિહીનં તુ શ્મશાનં ગ્રામ ઉચ્યતે ।
ગૃહં ચ ચિતિતુલ્યં સ્યાદ્યત્ર નારાધ્યતે હરિઃ

યો મોહાદથ વાલસ્યાદકૃત્વા દેવતાર્ચનમ્ ।
ભુઙ્ક્તે સ યાતિ નરકાન્ સૂકરેષ્વસિ જાયતે

કેશવાર્ચાગૃહે યસ્ય ન તિષ્ઠતિ શૂભપ્રદા ।
તસ્યાન્નં નૈવ ભોક્તવ્યમભક્ષ્યેણ સમં હિ તત્

બિંબશુદ્ધ્યાદિકં કૃત્વા શાસ્ત્રોક્તવિધિના પુનઃ ।
કલાન્યાસાદિકં સર્વં વિધાય પરમેશ્વરઃ

પ્રતિષ્ઠાપ્યાર્ચ્યતે યત્ર પરિતો યોજનાવધિ ।
પૂયતે ઽનુગ્રહાદ્વિષ્ણોઃ સ દેશો ઽપ્રાકૃતસ્સ્મૃતઃ

તત્ર પાર્ષદસંયુક્તશ્શ્રિયા લક્ષ્મ્યા સમન્વિતઃ ।
યથા ચ પરમે વ્યોમ્નિ સન્નિધત્તે તથા હરિઃ

તત્ર દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્પિતરઃ પન્નગાશ્ચ યે ।
સાધ્યા વિદ્યાધરા યક્ષાસ્સર્વા વૈ દેવયોનયઃ

સર્વસંવત્સમૃદ્ધિસ્સ્યાત્પર્જન્યો વર્ષુકો ભવેત્ ।
વાયુર્વાતિ સુખં તત્ર સૂર્યસ્તપતિ તેજસા

ચન્દ્રમાશ્શીતલૈર્દેશં સેવતે કિરણૈસ્તથા ।
ભૂમિસ્સસ્યવતી ચ સ્યાત્પ્રસન્નં ચ નભો ભવેત્

નક્ષત્રગ્રહતારાશ્ચ પ્રસાદાભિમુખાસ્સમે ।
રાજન્વતી પ્રજા ચ સ્યાત્પશુપુત્રસમન્વિતા

ન વ્યાધિજં ભયં કિં ચિન્નાપિ જ્વરકૃતં તથા ।
ન વ્યાલજં ભયં વાપિ ભવેદત્રન સંશયઃ

નોપપ્લવો નૃપાણાં વા મૃગાણાં વાપ્યપાં ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાશ્શૂદ્રાસ્તત્ર નિવાસિનઃ

સ્વે સ્વે કર્મણ્યભિરતા ભવેયુસ્સુખજીવિનઃ ।
આગ્નિહોત્રાશ્ચ હૂયન્તે તપ્યન્તે ઽત્ર તપાંસિ ચ

દીયન્તે ભૂરિદાનાનિ યત્ર દેવો હરિસ્પ્વયમ્ ।
અપ્રાકૃતમિમં દેશં સન્નિધાનાચ્છ્રિયઃ પતેઃ

પ્રાકૃતં યો વદેન્મૂઢસ્સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્ ।
અપ્રાકૃતમિમં દેવં નરો યશ્ચાપનિહ્નુતે

ચણ્ડાલસ્સ તુ વિજ્ઞેયો નિષ્કૃતિર્નાસ્ય દૃશ્યતે ।
મહાપાતકીનાં તદ્વદ્દૃષ્ટં પાતકિનામપિ

ઉપપાતકિનાં ચાપિ પ્રાયશ્ચિત્તં વિશેષતઃ ।
શાસ્ત્રાપલાપિનાં નૈવ પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રદૃશ્યતે

યસ્તુ સામાન્યભાવેન મન્યતે સ્થલમીદૃશમ્ ।
બ્રહ્મહત્યામવાપ્નોતિ ભ્રૂણહત્યાં તથૈવ ચ

સ્વર્ણસ્તેયે ચ યત્પાપં સુરાપાને ચ યદ્ભવેત્ ।
ગુરુતલ્પસ્ય ગમને યચ્ચપાપમુદીરિતમ્

વૃષલીગમને યચ્ચ પાપં સર્વં તદશ્નુતે ।
નાસ્તિ શાસ્ત્રાત્પરં જ્ઞાનં નસ્યાત્તસ્માત્પ્રવર્તકમ્

તસ્માત્તસ્યાવમાનેન સદ્યઃ પતતિ દૂષકઃ ।
તસ્મિન્ દેશે વિશેષેણ સર્વેભાગવતા હરૌ

દેવપાદોદકાદીનિ પીત્વા યાસ્યન્તિસદ્ગતિમ્ ।
ન હિ સર્વો ઽપિ સર્વત્ર સ્વયંવ્યક્તસ્થલાદિકમ્

ગત્વૈવારાધયેદ્વિષ્ણું સદા તચ્ચાપ્યસંભવિ ।
અત એવ કૃપાસિંધુર્ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ

અર્ચાવતારરૂપેણ ગ્રામે ગ્રામે ગૃહે ગૃહે ।
અવતીર્ય મહાબાહુર્ભક્તસૌલભ્યહેતવે

અર્ચ્યતે શાસ્ત્રવિધિના તત્ર કાર્યોન સંશયઃ ।
તસ્માદપ્રાકૃતં દેશં ન બ્રૂયાત્પ્રાકૃતં નરઃ

ન ચ સામાન્યભાવેન તં પશ્યેદ્યદિ પશ્યતિ ।
નશ્યત્યેવ ન સંદેહ ઇતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ