Bhṛgusaṃhitā · Chapter 25
iti śrīvaikhānase bhagavacchāste bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre caturviṃśo 'dhyāyaḥ.
atha pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ.
utsavavidhiḥ
athotsavavidhiṃ vakṣye devadevasya śārṅgiṇaḥ /
āraṃbhadivasātpūrvaṃ yajamāno mudnvitaḥ
pūrvoktaguṇasaṃpannaṃ varayitvā guruṃ tathā /
dviguṇārādhanāyaikamekaṃ kuṃbhārcanāya ca
homārthaṃ balidānārthaṃ tathā sthānārcanāya ca /
vṛṇetpadārthinaḥ pañca tāvataḥ paricārakān
ācāryamupasaṃgamya saṃpūjya ca vidhānataḥ /
"karmedaṃ me kuru'ṣveti yācayedvinayānvitaḥ
ācāryaḥ saha śiṣyaistu kṛtvā keśādivāpanam /
snātvā snānavidhānena dhṛtvā dhautaṃ yathāvidhi
ūrdhvapuṇḍradharassamyak saṃdhyādīn samupāsya ca /
brahmayajñaṃ ca kṛtvaiva tathā devarṣi tarpaṇam
japeddvādaśasūktāni nārāyaṇamathāruṇam /
ālaye saṃpraviśyaiva deveśaṃ saṃpraṇamya ca
devaṃ viśeṣato 'bhyarcya kāryaṃ tasmai nivedayet /
yajamāno 'pi dharmātmā nityakarma samāpyaca
devālayaṃ praviścaiva puṇyāhaṃ kārayettataḥ /
śrīvaikhānasa sūtrokta madhuparmavidhānataḥ
ācāryamṛtvijaścaiva saṃpūjya vidhinā tataḥ /
alaṅkuryācca ganthādyairdhūpadīpādibhistathā
navavastrottarīyādyaistathā pañcāṅgabhūṣaṇaiḥ /
pañcāṅgabhūṣaṇaṃ vakṣye yathā kuryādatandritaḥ
daśaniṣkapramāṇena kuṇḍalābharaṇaṃ pṛthak /
ṣaṇṇiṣkamānaṃ kaṭakamaṅgadaṃ cāṃgulīyakam
ekaviṃśatiniṣkāḍhyaṃ kaṭīsūtraṃ salakṣaṇam /
tadardhāṃśapramāṇeva grīvālaṅkaraṇaṃ pṛthak
aṣṭaniṣka pramāṇeva yajñasūtraṃ ca kārayet /
anena vidhinā kuryādgurorardhārdhamṛtvijām
ācāryaḥ prokṣyacātmānaṃ yajamānamathartvijaḥ /
prāśnīyātpañcagavyaṃ ca padārthibhyaścasādaram
yajamānāya dadyācca mantrapūrvaṃ viśeṣataḥ /
tataḥ padmāgnimādhāya pariṣicya ca pāvakam
yaddevādi catussūktānyājyena juhuyādguruḥ /
vaiśvānareṇa sūktena copatiṣṭheddhutāśanam
kṣapayitvā tataḥ pāpaṃ karmārhāste bhavantyataḥ /
kūśmāṇḍahoma ityuktassarvapāpapraṇāśanaḥ
tatkāne dīkṣitāssarve vidhimantrapurassaram /
baddhvā pratisaraṃ haste paścātkuryuḥkriyāmapi
tataḥprabhṛti sarve te śuddha dantanakhāstathā /
haviṣyabhojino dāntā strikālasnāyino 'pi ca
jitendriyā bhaveyuste tathā 'dhaśsāyino 'pi ca /
strīśūdrābhyāmasaṃbhāṣya nārāyaṇaparāyaṇāḥ
yāvatkālaṃ bhaveddīkṣā tāvacchuddhā ime smṛtāḥ /
sūtake mṛtake vāpi teṣāṃ nāśauca iṣyate
athavakṣyeṃkurārthantu mṛttikāgrahaṇe vidhim /
śānta cakre samabhyarcya havīṃṣyapi nivedya ca
viṣvaksenaṃ samādāya yānamāropya nāthavat /
ācāryaḥ puratogacche "dviṣṇurmā'miti coccaran
cakrasya paścādgaccheyurācāryeṇa samanvitāḥ /
ādarśahemakalaśapūrṇakuṃbhāṃkurādibhiḥ
dhvajatrayādikān sarvān puraskṛtya padārthinaḥ /
prācyāṃ sarvasamṛddhissyādāgneyyāṃ dhānyanāśanam
yāmye janavināśassyānnairṛtyāṃ dhananāśanam /
anāvṛṣṭiśca vāruṇyāṃ rājakopaśca pāvane
saumye putrasamṛddhissyā daiśānyāṃ sukhadaṃ bhavet /
etānāṃ tu diśāṃ madhye praśastāṃ śuddhamṛttikām
ācāryassādhanairyukto diśaṃ gatvā saśiṣyakaḥ /
grāmadevālayādārādārāme 'tra manorame
nadītaṭākatīre vā sīmāmanatilaṅghya ca /
prārdhya bhūdevatāmantrai śśuddhe deśe mṛdaṃ haret
vīśāmitau ca cakraṃ ca sthāpayetprāṅmukhān budhaḥ /
prāṅmukhaścopalipyaiva vṛttākāraṃ samullikhet
tatra sthānaṃ ca saṃprokṣya "dadhi krāvṇṇa'uccaran /
bhūrūpaṃ tu likhitvaiva "bhūmirbhū'mneti ca bruvan
ūrdhvavaktrāṃ ca śayitāmaiśānyāṃ nyastamaulikām /
devīṃ mahīṃ tāmabhyarcya prokṣaṇaiḥ prokṣaṇaṃ caret
ekādaśopacāraiśca mūrtimantraissamarcayet /
puṇyāhaṃ vācayitvātu medinyādi samuccaran
khanitre śeṣamabhyarcya vastrādyaissamalaṅkṛte /
lalāṭe sarvadoṣaghnaṃ bāhvorbahusukhapradam
stanadvaye vayovṛddhirjaṭhare sarvasaṃpadaḥ /
adhobhāge mṛdaṃ tasyā nāhareta kadācana
evaṃ saṃkalpya manasā medinyādi tadā bruvan /
"tvāṃ khanā'mīti mantreṇa vārāhaṃ manasā smaran
ubhābhyāñcaiva hastābhyāṃ khanitreṇa khanedbudhaḥ /
mahīṃ devīmanujñāpya khanitvā tālamātrakam
apohyaiva ca tatsarvaṃ tadadhasthsāṃ mṛdaṃ haret /
vaiṣṇavaṃ mantramuccārya tatrakāryaṃ samācaret
pātramadhye susannyasya pūrvavacchirasinyaset /
paścāddevīṃ samudvāsya cāpaṭaṃ tatra pūrayet
śirasā dhārayitvātu purastāccakraśāntayoḥ /
grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā devālayamupāvrajet
pūrvasminnuttare pārśve vāṃkurānarpayettadhā /
cakrādīnabhiṣicyaiva havissamyaṅnivedya ca
svesvesthāne tu saṃsthāpya paścādyāgaṃ samārabhet /
alayābhimukhe vāpi dakṣiṇe vā manorame
yamapāvakayormadhye pāvakāṃśe 'tha vā caret /
aiśānyāṃ vātha vā kecitsomeśānāntare tathā
kalpayedyāgaśālāṃ ca pratiṣṭhoktavidhānataḥ /
vediṃ tanmadhyame paṅktau vedimānena kārayet
pratiṣṭhādyardhamānaṃ vā ratnimātrodayaṃ kramāt /
pañcāgnīn kalpayeddhīmānutsave cottame tathā
tretāgnīn kalpayedvidvānmadhyame cotsavekramāt /
adhamaṃ yadi cetsabhyaṃ kalpayetpūrvavatsudhīḥ
tretāgnikalpanaṃ yatra pradhānaṃ gārhapatyakam /
ubhayoranyayossabhyaṃ pradhānaṃ kalpayettathā
bhūmiyajñeva sarvatra śodhayecca yathāvidhi /
devaṃ devyau samādāya snānaśvabhre gurūttamaḥ
"paraṃ raṃ'heti mantreṇa sthāpayecca viśeṣataḥ /
nityasnānoktamārgeṇa snāpayitvā hariṃ param
āsthāne viṣṭaraṃ nyasya tadūrdhve vastramāstaret /
devaṃ devyau samādāya śvetavastrairvibhūṣya ca
kuṇḍalāṃgadahārādibhūṣaṇairapi bhūṣayet /
śvetamālyairalaṅkṛtya śvetagandhānulepanaiḥ
pavitraṃ cottarīyañca gatvā devaṃ praṇamya ca /
rājavaccopacārādīnācareddeśikottamaḥ,
navakubhāropaṇam
pūrvoktavidhinā dhīmān nava kuṃbhān pragṛhyaca /
"indraṃ naro na'ityuktvātantunā veṣṭayettathā
vedyāmuparipūrvoktadhānyānyāstīrya mantravit /
catussūtrairnavapadaṃ kṛtvā kuṃbhāṃśca vinyaset
kuṃbhānadbhiḥ ppapūryaiva kuśakūrcākṣatādikān /
maṅgalānyāyudhaṃ ratnaṃ pratikuṃbhaṃ pṛthak pṛthak
gāyatṣā caiva nikṣivya madhyakuṃbhe viśeṣataḥ /
dvyaṅgulena pramāṇena srugādīnyapi pūrvavat
hānakenaiva kṛtvā tu viṣṇusūktena nikṣipet /
āveṣṭya vastrayugmena sarvānapi pṛthak pṛthak
vedyā madhastātpūrvetu vīśaṃ vai paścimāmukham /
sannyasya dakṣiṇe paścāccakraṃ caivottarāmukham
paṅktīśaṃ prāṅmukhaṃ paścātpaścime cottare 'tha vā /
dakṣiṇābhimukhaṃ śāntaṃ sthaṇḍilopari sannyaset
abhāve garuḍādīnāṃ sthāne tatra ca tatra ca /
kuṃbhāntsannyasya tanmadhye dhyātvaivāvāhayetkramāt
yāvattīrthāvasānaṃ syāttāvatkuṃbhetu pārṣadān /
sāyaṃ prātarviśeṣeṇa pūjayedvidhivatsudhīḥ
paścātsabhyāgnikuṇḍe tu vidhināghāra mācaret /
uttarābhimukha stiṣṭhan kururvedyāstu dakṣiṇe
prāṇāyāmaṃ tataḥkṛtvā pūrvavaddhyānamācaret /
pradhānakuṃbhamadhye tu viṣṇuṃ devyau ca sānvayau
dhruvādāvāhayenmantrī prāgādiṣu yathākramam /
puruṣaṃ kapilaṃ satyaṃ yajñamacyutameva ca
nārāyaṇaṃ cāniruddhaṃ tataḥ puṇyaṃ samarcayet /
taṃ rukmavarṇaṃ raktāsyaṃ raktanetraṃ sukhodvaham
kirīṭahārakeyūralaṃbayajñopavītinam /
kaustubhodbhāsitoraskaṃ śrīvatsāṃkaṃ caturbhujam
dakṣiṇenaikahastena bhaktānāmabhayapradam /
vāmenāpyanyahastena svakaṭyāmavalaṃbitam
parābhyāṃ tu karābhyāṃ tu śaṅkhacakradharaṃ param /
śukapiñchāṃbaradharaṃ viṣṇuṃ praṇavarūpiṇam
taptahāṭakasaṃkāśāṃ padmapatrāyatekṣaṇām /
tisṛbhiḥpuṣpacūḍūbhirlalāṭopari śobhitām
sapadmavāmahastāntāṃ kakṣyābaddhaghanastanīm /
prasāritetarakarāṃ prasannendunibhānanām
śrīvatsāṃkitabījāntāṃ phālgunecottarodbhavām /
viṣṇordakṣiṇapārśvasthāṃ haṃsaniryākhyavāhinīm
vāmabhāge mahīṃ śyāmāṃ sarvābharaṇabhūṣitām /
vaiśākhe revatījātāṃ dadhatīṃ dakṣiṇe 'ṃbujam
prasāritetarakarāṃ prasannendunibhānanām /
mahācātakamārūḍhāṃ lakṣnīpūrvākṣarānvitām
puruṣaḥ prāṅmukho 'cchābhaḥ pītavāsāścaturbhujaḥ /
śaṅkhacakradharaśśrīmān sarvābharaṇabhūṣitaḥ
varado 'bhayadaḥ prācyāṃ śrībhūmisahito hariḥ /
kapilaḥ prāṅmukho 'cchābho raktavastro 'ṣṭabāhuyuk
dakṣiṇenaikahasteva bhaktānāmabhayapradaḥ /
anyaiścakrāsihalabhṛtsarvābharaṇabhūṣitaḥ
vāmenāpyanyahastena svakaṭyāmavalaṃbya ca /
anyaiśsaṃkhadhanurdaṇḍadharassuṃdara vigrahaḥ
āgneyyāṃ diśi gāyatṣā sāvitṣā ca yuto hariḥ /
satyoyāmyamukhaśśrīmānañjanābhaścaturbhujaḥ
śaṅkhacakradharasyaumyassarvābharaṇabhūṣitaḥ /
varado 'bhayadassādhūraktavāsā mahāhanuḥ
devībhyāṃ dhṛtipauṣṇībhyāṃ yuto yāmyadiśi prabhuḥ /
yajñaḥ paścimadigvaktrastaptacāmīkaraprabhaḥ
saptahastaścatuśśruṅgo raktavāsā dviśīrṣakaḥ /
śaṅkhacakrājyapātrasruksruvānupabhṛtaṃ juhūm
bibhrattripādo nairṛtyāṃ devassvāhāsvadhāyutaḥ /
acyutaḥ paścimāśāsyaḥ kanakābhaścaturbhujaḥ
śaṅkhacakradharaśśrīmān sarvābharaṇabhūṣitaḥ /
varado 'bhayadassākṣī sarvakarmaphalapradaḥ
yuktaḥpavitrīkṣoṇībhyāṃ pratīcyāṃ śyāmalāṃbaraḥ /
nārāyaṇaḥ paścimāsyassphaṭikābhaścaturbhujaḥ
śaṅkhacakradharaśśrīmān sarvābharaṇabhūṣitaḥ /
varado 'bhayadaśśyāmāṃbaraśśrīvatsacihnitaḥ
saṃyutaḥ kamalelābhyāṃ vāyavyāṃ jagatāṃ patiḥ /
aniruddha udīcyāsyaḥ pravālābhaścaturbhujaḥ
anantotsaṃga āsīnaḥ puṣpāṃbaradharo hariḥ /
śaṅkhacakradharaśśrīmān sarvābharaṇabhūṣitaḥ
dadhatsvadakṣiṇe vāme pramodādāyinīṃ mahīm /
varado 'bhayado deva udīcyāṃ sarvasiddhidaḥ
puṇyaḥprāgānanaśśrīmāṃ staruṇādityasannibhaḥ /
śrīvatsavakṣā nityaśrīssarvābharaṇabhūṣitaḥ
caturbhujaśśaṅkhacakravaradābhayacihnitaḥ /
śvetavastrottarīyopavītādyaissamalaṅkṛtaḥ
indirādharaṇīnāthar iśānyāṃ puṇyapūruṣaḥ /
etān devān samāvāhya samabhyarcyāṣṭavigrahaiḥ
vīśānasāyipaṅktīśaśāntān dikṣvarcayetkramāt /
sāyaṃ prātarvinā kuṃbhairdevaṃ vīśāmitaissaha
vedyāmeva pratiṣṭhāpya pūjayediti ke ca na /
hotrapraśaṃsanam
hotā paścātpradhānāgnau hautraśaṃsanamācaret
pratiṣṭhoktakrameṇaiva tadālayagatān surān /
avāhya tatkrameṇaiva nirupyājyāhutīryajet
pariṣicya pāvakaṃ paścādvaiṣṇavaṃ juhuyātkramāt /
vedyāntu paścime vātha vāyavyāṃ vā viśeṣataḥ
sthiṇḍilaṃ kalpayitvātra cāstaredaṇḍajādikān /
yajamānasamāyukto gururdevaṃ praṇamya ca
kusumāñjali mutsṛjya "pratadviṣṇuṃ'riti bruvan /
devībhyāṃ saha deveśamādāya sthaṇḍilopari
prāṅmukhaṃ caiva saṃsthāpya pūjayedaṣṭavigrahaiḥ /
utsavapratimābhāve snāpane vā viśeṣataḥ
snapanasyāvyabhāve tu kautuke cācarettu vā /
kautuke yadi ceddevyau naivādāya tathā caret
nādarennityavaikalyaṃ visargāvāhane tathā /
ācaredutsavaṃ vidvānnityārcāntu yathākramam
kuryāccennityavaikalyaṃ sarvanāśo bhaveddhruvam /
snāpayedyadi cedvidvān madhyame cotsavasya tu
snapane yadi saṃprāpte kautuke snapanaṃ caret /
snāpanapratimābhāve snapanaṃ yadi cotsave
saṃprāste snapane cātra kautuke cotsavaṃ vinā /
acaredeva sāṃkaryaṃ nācaredubhayorapi
utsave vartamāne tu kautuke snapanaṃ yadi /
saṃbhaveduktakāle tu karmaṇī dve samācaret
purāpravṛttakārye tu doṣo nānena saṃbhavet /
kātuke cedyathai kāgnau bahukarmavadācaret
gṛhe tretāgni vannityaṃ praṇīyāropaṇaṃ vinā /
snāpanotsavabhede tu kautukena dinaṃ dinam
arohaṇaṃ yadi bhaveddruve tatkarma pūrvataḥ /
āvāhya karmamāmante tathā sāye visarjayet
pātra rāvāhanaṃ nityamarcanādau viśeṣataḥ /
visargaṃ sāyamarcānte kautuke tu yathā tathā
tathaivautsavadīkṣānte samāvāhya dhruvātsudhīḥ /
visargaṃ nācarenmadhye dīkṣāntetu samācaret
arcanānte viśeṣeṇa puṇyāhamapi vācayet /
hemapātre tu sauvarṇaṃ kautukaṃ taṇḍulopari
sannyasya pūrvavaddhīmān bandhayeddakṣiṇekare /
kuṃbhān devyauca cakrādīn samābaddhya samarcayet
pariṣicya pāvakaṃ paścādvaiṣmavaṃ viṣmusūktakam /
juhuyātpauruṣaṃ sūktaṃ śrībhūsūkta samanvitam
dinasaṃdhyādhidaivatyaṃ tithivārarkṣadaivatam /
tathā māsādhidai vatyamabdadai vatyameva ca
tadālayagatānāṃ ca juhuyānmūrtibhiḥ kramāt /
vyāhṛtyantaṃ pradhāne syāttata āhavanīyake
nṛsūktaṃ dakṣiṇāgnau ca vaiṣṇavaṃ tathā
avasathye mahīsūktamekākṣaramato yajet /
juhuyātpaiṇḍarīkāgnā "vato devādi' vaiṣṇavam
viṣṇusūktaṃ puruṣasūktaṃ "yaddevādi'samanvitam /
pāramātmika mantrāṃśca brāhmamaindraṃ ca vāruṇam
juhuyādviṣṇugāyatṣā śvetābjaṃ ca ghṛtāplutam /
aṣṭottaraśataṃ caiva sarvadoṣopaśāntaye
ekāgnimatha vādhāya juhuyādadhamādhamam /
sabhya homaṃ ca pūrvoktaṃ vaiṣṇavādi vidhānataḥ
athotsavādhidaivatyaṃ viśeṣeṇa pravakṣyate /
brāhmamārṣaṃ tathā raudramaindraṃ saumyaṃ ca vaiṣmavam
sarvadaivatyayāmye ca vāruṇaṃ ca navāhnike /
āgneyaṃ prājāpatyaṃ ca kauberaṃ vaighnameva ca
śrīdaivatyaṃ ca kaumāramādityaṃ raudrameva ca /
daurgamaindraṃ tathā yāmyaṃ vaiṣṇavaṃ skāngameva car
iśānyaṃ saumyamityetattithidaivatyamucyate /
tattaddvāre tu juhuyānmatrairdvārādhipocitaiḥ
tathā nakṣatradaivatyaṃ juhuyādvidhinā budhaḥ /
trisaṃdhiṣu hunedaindraṃ sauraṃ bārhaspataṃ kramāt
māsarkṣādhipadaivatyaṃ māsadaivatyamucyate /
yāmyaṃ ca vaiṣṇavaṃ saumyaṃ brāhmaṃ bārhaspataṃ tathā
saumyamaindraṃ vāruṇaṃ ca śeṣāgnyādityabhautikam /
mārutaṃ bhṛgudaivatyaṃ vāruṇaṃ vaighnameva ca
raudraṃ kauberakaṃ tvāṣṭraṃ maitraṃ kaumārameva ca /
sāvitrīṃ śrīdaivatyaṃ caiva gaurīdaivatyameva ca
ādityaṃ paitṛkaṃ caivāditi daivatyameva ca /
yogadaivatyametatkyājjuhuyādvidhinā budhaḥ
aindraṃ ca prājāpatyaṃ ca maitramāryamaṇaṃ tathā /
bhūta śrīyāmyadaivatyaṃ bhārgavaṃ vṛṣadaivatam
kauberaṃ vāyudaivatyaṃ juhuyātkaraṇeṣu vai /
devebhyaḥ pitṛbhyaśceti pakṣayośśuklakṛṣṇayoḥ
sauraṃ cāndraṃ ca juhuyātkramādayanayordvayoḥ /
"madhuśca mādhava'śceti juhuyādṛtuṣu kramāt
viṣṇuḥ prajāpatiśśūlī vighneśassapta carṣayaḥ /
aṣṭau lokādhipāḥ pañca bhūtā viśvaṃbharādayaḥ
vasavo 'ṣṭau ca rohiṇyassapta śrīścaṇḍikā guhaḥ /
sūryassomaścirañjīvī kāśīvīśapurardarāḥ
cakraśśānto gururbhaumabudhaśukraśanaiścarāḥ /
haviḥpālo hyanastaśca gaṅgā jyeṣṭhā ca mātaraḥ
prabhavādi kramādete vijñeyā vatsarādhipāḥ /
tathotsavādhidaivatyaṃ tithivārarkṣadaivatam
caturdaivatyamātrantu juhuyāditi ke ca na /
palāśabilvaśāmīlanya grothoduṃbarāstathā
aśvaddhakhadirapla kṣabrahmavṛkṣāḥ kramādime /
samidhāṃ grāhya vṛkṣāntu parṇamaśvadthameva vā
padmaṃ ca bilvapatraṃ ca karavīraṃ kumudaṃ tathā /
nandyāvartaṃ ca tulasī tathaiva sthalapaṅkajam
viṣṇukrāntāravinde tu puṣpāṇyetānyanukramāt /
alābhe tulasīṃ vātha karavīraṃ ca paṅkajam
mudgaṃ niṣpāvakaṃ caiva kuluddhaṃ māṣayeva ca /
tilānapūpān lājāṃśca yavān saktūn yathākramam
balidravyāṇi coktāni sarvābhāve tu maudgikam /
evameva vidhānena dvikālaṃ homamācaret
prātassaṃdhyāvasānetu sāyamarcāvasānake /
homaṃ kṛtvā baliṃ dadyāddvikālaṃ cotsavaṃ caret
utsavabhramaṇaṃ vakṣye devadevasya śārṅgiṇaḥ /
balinirvāpaṇānte tu sāyaṃ prātarviśeṣataḥ
devadevamalaṅkṛtya vastrādyairbhūṣaṇaiśśubhaiḥ /
sugandhipuṣpamālābhirgandhairapi manoharaiḥ
rathe vā śibikāyāṃ vā vīśaskandhe 'pi vā tathā /
gajāśvāṃdolikādau vā vāhane samalaṅkṛte
"ahameveda'mantreṇa devamāropya niścalam /
aṣṭopacārairabhyarcya lājāpūpādikāṃs tathā
saṃkkṛtān guḍasaṃmiśrān nivedya mukhavāsakam /
datvā vādyaissamāyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam
dāsībhirvādakaiśyaiva nṛttageyasamanvitaiḥ /
brāhmaṇairvedavidbhiśca samāyuktaṃ śanaiśsanaiḥ
dhvajaiścatrairātapatraistoraṇaiśca tathaiva ca /
saṃbhṛtaiḥ saṃyutaṃ cānyaissarvaiśśṛṅgāralakṣmabhiḥ
vālavyajanahastābhirdāsībhiḥ pārśvayordvayoḥ /
vījyamānaṃ viśeṣeṇa tathā bhaktavarairapi
vāhaye yurdvijā devaṃ brāhmaṇā vedapāragāḥ /
dīpairudagrairbahubhiḥ pariṣiktairghṛtādinā
parassahasraissarvatra dīpayecca śatāvaraiḥ /
vipraistrayīmadhīyānair japastutiparāyaṇaiḥ
nṛtyatā gāyatā māpi gāṇikyena susevitam /
vīṇādivādibhiścaiva vandibhiśca tathā paraiḥ
ṣaḍjādigītanipuṇair vādyavādakakovidaiḥ /
gadyaṃ padyaṃ tathā miśraṃ pathadbhistsotramujjvalam
vai taṇḍikais tathā jalpairnipuṇairvādaśikṣitaiḥ /
tathā tattvakathāniṣṭhaiḥ padārdhajñaiśca tārkikaiḥ
mīmāṃsakairyājñikaiśca chāndasaissāṃkhyakovidaiḥ /
yogajñaiśca purāṇajñaiśśābdikais tattvavedibhiḥ
mauhūrtikaiśca gaṇaśaḥparasparajīgīṣubhiḥ /
tattacchāstrokamārgeṇa prameyaṃ ca bahusthitam
uccairbruvāṇairvidvadbhiḥ pañcakālaparāyaṇaiḥ /
vāsudevasya māhātmyaṃ kathayadbhiścasāttvikaiḥ
śāstreṣu naipuṇaṃ sarvaṃ pradarśayitumudyataiḥ /
devasya purataḥpṛṣṭhe pārśvataścasthitairjanaiḥ
senayā sarvato dikṣu caturaṅgabalāḍhyayā /
devasya pārśvayoḥ pūrde lākṣārañjitamaskaraiḥ
yatrairdārumayaiścitraiḥ pakṣyākārairitastataḥ /
devatākṛtiyantraiśca tathā yantrairgajādibhiḥ
niṣādibhissamārūḍhais strībhiśca bharatoditaiḥ /
mārgairbahuvidhairnṛttaṃ darśayantībhiradbhutam
lekhāyantraistsriyārūḍhairyantrairanyaistathā vithaiḥ /
gatāgatāni kurvāṇair anuyātaṃ samākulaiḥ
śanairnayejjagannāthaṃ yathāśakti samanvitaiḥ /
ārabhyāvaraṇādādyādeṣā parivṛtirbhavet
devena sārthamācāryo yānamāruhya tatra tu /
rakṣārthaṃ devadevasya dhyāyannupaviśeddharim
arcakaśca tathāsīnassamyagarcanamācaret /
ārohaṇe gajendrasya devadevaṃ viśeṣataḥ
vastrābharaṇapuṣbādyairalaṅkṛtya yathārhakam /
deveśaṃ pūrvamāropya hastenādāyacāṃkuśam
niṣīdedgajapṛṣṭhe tu deśikassvayamatvaraḥ /
arcakaśchatramādāya tathā devasya dhārayet
toyadhārāṃ puraskṛtya kuryādbhramaṇamācarāt /
grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kuryādbaliryena padhā kṛtaḥ
tatkāle devamāyāntaṃ bhaktā bhāgavatā janāḥ /
spagṛhaprāṃgaṇe caiva pratyudthāya punaḥpunaḥ
praṇamya copahārāṃśca dadyurbahuvidhān bahūn /
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ pūgaṃ nāgavallīdalānyapi
dakṣiṇāṃ ca viśeṣeṇa yathāśakti yathāruci /
nīrājanādi kuryuśca bālavṛddhāturāstadā
tapobhirbahubhirgamye svayameva parātpare /
bhaktānukaṃpayā deve spagṛhadvāramāgate
ko na nandati mūḍhātmā tasya kā niṣkṛtirbhavet /
tatkāle cārpitaṃ dravyaṃ yadapakvaṃ pragṛhya ca
āmantraṃ tu nivedyaiva bhagavatpriyamācaret /
upahāreṣu tatrārdhaṃ gṛhṇīyādbhāgamarcakaḥ
nāgavallīdalaṃ puṣpaṃ kramukaṃ dakṣiṇādikam /
sarvamarcakasarvasvaṃ gṛhṇīyādarcakassvayam
tatkāle bhaktinamrebhyassaṃprāptebhyaśca sannidhim /
bhagadatpādukāṃ dadyācchirasi śraddhayā guruḥ
śirasā dhāraṇe martyaisspṛṣṭidoṣo na vidyate /
na nayetpādukāṃ viṣṇordūrīkṛtya tu sannidhim
na gṛhadvārasīmāntaṃ nayettāṃ gṛhiṇāṃ guruḥ /
iṣṭaṃ rājagṛhe strībhiḥ pādukādhāraṇaṃ yadi
dehalīmanatikramya neyāttāṃ dīpikānvitām /
tadā dīpaistathānyaiśca rājārhaiśca paricchadaiḥ
neyā syātpādukā viṣṇoḥ praṇidhissā yato hareḥ /
tassannidhimatikramya pūjakastu na jātu cit
ādānāyopahārāṇāṃ prayāyādgṛhiṇāṃ gṛhān /
nāpi kāryāntarāsaktaḥ pañcahastānati kramet
eṣa śreṣṭhopacārassyādyatassammānyate hariḥ /
evaṃ pradakṣiṇaṃ nītvā nivartetālayaṃ prati
gopurāgretu deveśaṃ kṛtvā devonmukhaṃ kramāt /
arghyapādyādinābhyarcya nivedya pṛthukādikam
dhāmapradakṣiṇaṃ nītvā punarāviśya cālayam /
avaropya ca deveśaṃ sthāpya cāsthānamaṇḍape
pādyamācamanaṃ datvā mukhavāsaṃ pradāya ca /
kautukaṃ tu visṛjyaiva śuddhodaissnāpayetprabhum
vimṛjya plotavastreṇa samalaṅkṛtya pūrvavat /
kautukaṃ punarābaddhya haviḥpaścānnivedayet
kuryādrājopacārāṇi sa hi rājā jagatprabhuḥ /
vinodaṃ kārayeccaiva nṛttagītādibhirbahu
tataḥ praṇamya deveśaṃ pūrvasthāne niveśayet /
prathame 'hani sāyetu kartavyamidamīritam
dvitīyāhaḥprabhṛtyeva sāyaṃ prātaśca nityaśaḥ /
nityārcanānte dviguṇamarcayecca nivedayet
kuṃbhadevān samārādhya dhvajadevārcanaṃ caret /
homaṃ baliṃ ca datvātu kārayedutsavaṃ tathā
tṛtīye pañcaye 'vāhni prātassyādgaruḍotsavaḥ /
ṣaṣṭhe 'hani tu madhyāhne devībhyāṃ sahitaṃ harim
pīṭhamadhye samāropya samabhyarcyāṣṭavigrahaiḥ /
jalakuṅkumamādāya kārayedutsavaṃ tathā
navavastrādikaṃ datvā pṛthukāni nivedya ca /
datvā tāṃbūlamācāmamarcayedrājavatprabhum
saptame prātararcānte kuryātsaptarṣipūjanam /
vṛṇuyādṛtvijassaptatadācāryapurassarān
dhyātvā saptarṣivattāṃstu svarṇaṃ gāmājyameva ca /
taṇḍulodakakuṃbhādīn dūrvāgraṃ kramukaṃ tathā
dadyātprabhūtaṃ tebhyantu brāhmaṇebhyaḥ pṛthak pṛthak /
tatsāyaṃ ca viśeṣeṇa kṛṣṇagandhānulepanam
sadyaḥ pratisaraṃ baddhvā devāgre sthaṇḍilaṃ caret /
kṛṣṇāguru samādāya sarvavādyasamāyutam
grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā sthaṇḍilopari vinyaset /
puṇyāhaṃ vidhivatkṛtvā śriyamāvāhya tatra ca
saṃskṛtya vidhivadgandhān samabhyarcya hariṃ tataḥ /
"gandhadvāre'ti mantreṇa sarvāṅgaṃ lepayedguruḥ
devyādīnāṃ tathā kuryāttattanmantrairyathāvidhi /
taccheṣagandhaṃ bhaktyaiva bhaktebhyo dāpayedguruḥ
tadgandhadhāraṇānnṝṇāṃ bhadeyussarvasaṃpadaḥ /
sāyamarcāvasāne tu rathayātrāṃ samācaret
aṣṭame divase prāpte samāpte prātarutsave /
alaṅkṛtya tu deveśaṃ mṛgayotsavamācaret
madhyāhne devadevasya jalakrīḍotsavaṃ caret /
prapāṃ kṛtvā vidhānena nadyādīnāṃ taṭe budhaḥ
vitānādyairalaṅkṛtya jalakrīḍārthamaṇṭapam /
biṃbādhyardhāyatāmardhavistārāṃ biṃbadaghnikām
jaladroṇīmathācchidrāṃ nyasya lohamayīṃ ghanām /
nādeyādbhissamāpūrva "dhārāsvi'ti ca mantrataḥ
elācandanakarbūraiḥ kuṅkumenādhivāsayet /
kalhāraketakīpuṣpairuśīrāgurubhistathā
āstīrya navavastrāṇi "vedāha'miti mantrataḥ /
"puṇyatīrthaṃ śivaṃ puṇyaṃ devāvāsa'miti bruvan
adhidevaṃ samāvāhya vigrahairaṣṭabhiryajet /
maṇḍape paścimārdhe tu viṣṭare sottarachade
devadevaṃ samāsthāpya śakunasūktaṃ samuccaran /
navavastrottarīyādyairalaṅkṛtya manoharam
pādyādibhissamabhyarcya sthāpagaissahito guruḥ /
"bhūḥ prapadye'ti mantreṇa devadevaṃ praṇamya ca
"paraṃ raṃhe'ti mantreṇa devamādāyacādarāt /
"pratadviṣṇustsavata'iti jaladroṇyāṃ niveśya ca
indrādī śca jayādīśca taṇḍulaiḥkj ptamaṇḍale /
samāvāhya samabhyarcyejjaladroṇyabhito guruḥ
"apo hi ṣṭhā'di mantrāṃ strīnanuvākāntsamuccaran /
"idamāpaśśi'vetyuktvā "āpo vā ida'muccaran
abhimantṣa jaladroṇyāṃ devadevaṃ praṇamya ca /
pauruṣaṃ sūktamuccārya viṣṇusūktaṃ ca vaiṣṇavam
"iṣe tvorje'tvādi japan "bhūrānilaya' ityapi /
maṅjayitvā jaladroṇyāṃ devaṃ prākchirasaṃ harim
adhivāsyatu yāmārdhaṃ yāmadvayamathāpi vā /
"paraṃ raṃ'heti mantreṇa tata uddhṛtyavai punaḥ
alaṅkṛtya ca vastrādyairyathārhaṃ paripūjya ca /
yānamāropya deveśaṃ grāmamālayameva vā
pradakṣiṇaṃ kramānnītvā sarvālaṅkālasaṃyutam /
grāmavīthyāmupahṛtamupahālamagṛhya ca
punarālayamāviśya saṃsthāpyāsthānamaṇḍape /
sugandhitailenābhyajya devaṃ saṃsnāpya pūrvavat
jīvasthāne samāsthāpya samabhyarcya nivedayet /
tadrātrāvutsavāntetu devaṃ devīyutaṃ harim
pratiṣṭhoktavidhānena baddhvā pratisaraṃ tataḥ /
adhivāsavidhānena śayane śāyayedguruḥ
prabhāte devasutthāpya pādyādyarghyāntamarcayet /
tasmin tīrthadine prātarhemādyaṃ prātarutsavam
kṛtvā havirvinā devamabhyarcyāsthānamaṇḍape /
pramukhe garuḍaṃ paścāddakṣiṇe cakrameva ca
amitaṃ cottaredhīmān dhānyapīṭhopari nyaset /
nityapūjāṃ havirdānaṃ dhruvabere samācaret
pūrvālaṅkṛtavastrādīn visṛjyaiva prayatnataḥ /
anyavastrāṇicācchādya yathārhaṃ bhūṣya bhūṣaṇaiḥ
aṣṭopacārairabhyarcya devaṃ cakrādidevatāḥ /
vrīhibhisthsaṃḍilaṃ kṛtvā dvihastāyatavistṛtam
ulūkhalaṃ ca musalaṃ sthāpya vastreṇa saṃyutam /
tayorīśau krameṇaiva brahyeśāvarcayedbudhaḥ
pātre haridrāṃ saṃgṛhya sinīvālīmathār'cya ca /
ulūkhale haridrāṃ ca tanmantreṇa vinikṣipet
gṛhītvā vaiṣṇavairmantrairācāryo musalaṃ tathā /
viṣṇusūktaṃ samuccārya kiñcittadavaghātayet
bhaktairvā devadāsībhiścūrṇīkṛtya viśeṣataḥ /
ekasminvādvayorvātha triṣu vā kalaśeṣuvai
gandhoṣitaṃ ca vādailamāḍhakaṃ parigṛhyaca /
pidhāya ca pidhānaiśca sthaṇḍilopari vinyaset
ācchādya navavastreṇa somaṃ taile samarcayet /
sinīvālīṃ ca taccūrṇe cakrādīṃśca prapūjayet
devamabhyarcya puṇyāhaṃ vācayanvaiṣṇavaṃ guruḥ /
saṃsrāvya mūrthni tattailaṃ "vedāha'miti mantrataḥ
hāridracūrṇaissaṃsnāpya cakrādīn snāpayettataḥ /
tacchiṣṭaṃ dhārayan bhaktassarvapāpaiḥ pramucyate
atha yāne samāropya devaṃ cakrādibhissaha /
cūrṇotsavamimaṃ kṛtvā tīrthotsavamathācaret
devakhātaṃ yadi phavettīrthaṃ tatra praśasyate /
nadyāditīre saṃsthāpya devībhyāṃ saha vā vinā
cakrādīn pūrvavat sthāpya pramukhe sthaṇḍilaṃ caret /
dravyeṇāpūrva kalaśān gāyatrīmantramuccaran
madhye siddhārthakaṃ nyasya prācyāṃ syādakṣatodakam /
dakṣiṇe gandhatoyaṃ syātpaścime tu kuśodakam
japyodakaṃ cottare syādvidiśāsu ca madhyataḥ /
upasnānāni vinyasya kramāttadadhipān guruḥ
ādityānapsarasaśca kāśyapaṃ ca guruṃ tathā /
ṛtūṃśca marutaścaiva munīṃ stakṣakameva ca
mantrānvidyādharāṃścaiva krameṇāvāhyacārcayet /
"pūtasta'syeti mantreṇa "imā oṣadhaya'ityapi
"abhi tvā śūra'"catvāri'"pūtastanye'ticakramāt /
kalaśaiḥ pañcabhissnāpyatattaddravyāntare kramāt
"vārīścatasra'ityuktvā copasnānaṃ samācaret /
śiṣṭābhiḥ kalaśādbhiśca cakrādhīnabhiṣicya ca
praviśya tu jalaṃ tatra varuṇaṃ cārcayetkramāt /
hastābhyāṃ cakramādāya devaṃ bhaktaissamanvitaḥ
ācāryaḥ prathamaṃ tīrthe cakraṃ ssṛṣṭyāvagāhayet /
nābhidaghnajale tatra jalamadhye tu susthitaḥ
cakraṃ devaṃ hṛdi sthāpya hastābhyāṃ dhārayan dṛḍham /
"ye te śataṃ' samuccārya prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ
nimajjayettadā cakraṃ sarvavādyayutaṃ guruḥ /
janāssarve ca tattīrthe snātvā vigatakalmaṣāḥ
bhaveyuraśvamedhasya phalaṃ ca samavāpnuyuḥ /
tatastīre pratiṣṭhāpya viṣṭare cakramuttame
kuryādavabhṛthasnānaṃ śuddhasnānoktamārgataḥ /
tato visṛjya vastrādīn devaṃ cānyairvibhūṣya ca
tatraiva nasasnāṃbhārān saṃbhṛtya vidhinā guruḥ /
devībhyāṃ saha deveśaṃ snāpayetpūrvavatprabhum
alaṅkṛtya viśeṣeṇa kuryādarghyāntapūjanam /
paścāddevaṃ samādāya sarvālaṅkārasaṃyutam
śākunaṃ sūktamuccārya nītvā grāmaṃ pradakṣiṇam /
devālayaṃ praviśyāthasthāpya cāsthānamaṇḍape
pādyādibhissamabhyarcya vedānadhyāpayetkramāt /
muhuḥpuṣpāṃjaliṃ datvājīvasthāne niveśayet
cakrādīnapi cādāya tattatthsāne niveśya ca /
puṇyāhaṃ vācayitvātu prokṣaṇeḥ prokṣaṇaṃ caret
nityapūjaṃ samāpyaiva havirdadyādviśeṣataḥ /
yāgaśālāṃ samāsādya hutvāgniṣu ca vaiṣṇavam
kuṃbhasthāṃ śaktimādāya dhruvabere 'varopayet /
antahomaṃ ca hutvāgniṃ nityakuṇḍepraṇīya ca
tadrātrau nityahomānte baliṃ datvā ca pūrvavat /
paścāccakraṃ vinā dadyādbaliṃ śuddhānna kalpitam
pūrvoktenaiva mārgeṇa sarvatra balimācaret /
caityasthāne prapāyāṃ tu utyāne vṛkṣamūlake
taṭāke nirjhare kūpavāpīvalmīkapārśvake /
śmaśāne 'nyatra devāgre vīthyanteṣu ca nikṣipaset
punarālayamāviśya snātvā cāpyagnisannidhau /
dhvajamūlaṃ samāsādya sarvavādya samāyutam
dhvacāvarohaṇaṃ kuryāddhvajamatraṃ samuccaran /
taddhvajaṃ tu samādāya prādakṣiṇyakrameṇa vai
parītya mandiraṃ paścātpraviśyābhyantaraṃ punaḥ /
devasya pādamūle tu nyasya puṣpāñjaliṃ dadet
kṣamāmantraṃ samuccārya daṇḍavatpraṇamedbhuvi /
phalaśrutiḥ
evaṃ yaḥ kurute bhaktvā viṣṇorutsavamādarāt
sarvapāpaviśuddhātmā sarvān kāmānavāpya ca /
ante vimānamāruhya viṣṇulokaṃ sa gacchati
puṣpayāgaḥ ataḥparaṃ pravakṣyāmi puṣpayāgaṃ sukhāvaham /
dvitīyadivase tīrthātpuṣpayāgaṃ samācaret
śāntidaṃ puṣṭidaṃ ceti kāmyadaṃ ca tridhā bhavet /
prātarmadhyāhnāparāhṇāḥ kramātkālāḥ prakīrtitāḥ
nyūnaṃ vāpyadhikaṃ caitaddoṣopaśamanāya vai /
āsthānamaṇḍape vātha snapanālaya eva vā
caturdiśaṃ caturhastaṃ gopayenopalipya ca /
pañcaviṃśatpadaṃ kṛtvā ṣaṭsūtraiḥ prāgudgagataiḥ
madhye nanapade padmaṃ sāṣṭapatraṃ sakarṇikam /
ratnadhānyādikairvāpi taṇḍulairvrīhibhistilaiḥ
bahisteṣu padeṣvagre vīśamekatra pūjayet /
dakṣiṇe cakramabhyarcya paṅktīśaṃ paścime tathā
udīcyāṃ śāntamabhyarcya śeṣeṣu ca padeṣu vai /
pūjādravyāṇi saṃbhṛtya pratyekaṃ vinyasedbudhaḥ
daleṣvaṣṭasu padmasya suvarṇaśakalopari /
lokapālāntsamabhyarcya vastropari yathādiśam
niṣkatrayasuvarṇeva kalpite karṇikopari /
ādityamaṇḍalaṃ tatra rājate candramaṇḍalam
tasmin suvarṇarūpe tu vahni maṇḍalamarcayet /
viṣṭaraṃ tatra saṃsthāpya tadantargatapaṅkaje
tatra devaṃ pratiṣṭhāpya yāvaddivasamutsavam /
tāvatkṛtvassamabhyarchya saptaviṃśativigrahaiḥ
tatra pūjāvasānetu tattatpuṣpāñjaliṃ dadet /
paṅkajaṃ tulasī bilvaṃ karavīramathotpalam
nandyāvartaṃ ca kumudamapāmārgaṃ tathaiva ca /
viṣṇukrāntaṃ ca dūrvāṃ cakramādetānyanukramāt
evaṃ puṣpājaliṃ datvā ṛtvijassahatairguruḥ /
nṛttairgeyaiścavādyaiśca caturvedastavairapi
parātparataraṃ pāraṃ guhyādguhyataraṃ gurum /
sarvavedārthasāraṃ taṃ dvādaśāṣyākṣaraṃ tathā
japanto viṣṇugāyatrīṃ śatamaṣṭottaraṃ tataḥ /
dadyuḥ puṣpāñjali bhaktyā devadevasya pādayoḥ
pañcāgniṣvatha vāgnīṃstrīn paiṇḍarīkamathāpi vā /
devasya paritaḥ kuryāduttamādikrame kramāt
uttame sabhyakuṇḍe tu madhye tvāhavanīyake /
hautrapraśaṃsanaṃ kuryāttadālayagatāntsurān
āvāhyājyaṃ nirūpyaiva tatkrameṇāhutīryajet /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca samyagghutvā viśeṣata
tataścāhavanīyāgnau nṛsūktaṃ vaiṣṇavaṃ yajet /
dakṣiṇāgnau viṣṇusūktaṃ śrīsūktaṃ ca yajetkramāt
juhuyādgārhapatyāgnau gāyatrīṃ vaiṣṇavīṃ(vaṃ)tataḥ /
āvasaddhye tu juhuyātsūktamekākṣarādikam
ājyena samidhā tattaddhavirbhedaiśca hūyatām /
etaduttamamuddiṣṭaṃ madhyamaṃ tu pravakṣyate
yathālābhapramāṇena pūrvoktārdhena vā hareḥ /
padmamaṇḍaladevānāṃ kārayetpratimādikam
tattaddinārcanānte tu śuddhānnaṃ vā nivedya ca /
sarvārcānte pañcahavirdadyādityāha pūrvajaḥ
caturvedādighoṣaṃ ca caturdikṣu prakalpayet /
abjahomaṃ krameṇaiva juhuyānmantra vittamaḥ
puṣpanyāsakrameṇaiva sarvavidyeśvarāntakam /
abhyarcya prathamaṃ paścātpaṣpayāgokta pūjanam
kṛtvā yathālābhahavirbhakṣyāṇi vividhāni ca /
nivedya mukhavāsānte parivārabaliṃ kṣipet
ityevaṃ madhyame proktaṃ pravakṣyāmyadhame punaḥ /
vinā diśādibhirbhedairhemaiśca pṛthagarcanaiḥ
maṇḍale devamāropya pūjayitvā yadhāvidhi /
havīṃṣi pañca coktāni nivedya ca tataḥ param
dadyātpuṣpāṃjaliṃ mantraissamastadivasoditaiḥ /
jānvantaṃ ca tathorvantaṃ kaṭyantaṃ ca samarcayet
nābhyantaṃ ca stanāntaṃ ca bāhyastamiti cakramāt /
grīvāntaṃ ca lalāṭāntaṃ maulyastamiti cakramāt
tattatpūjāvasānetu havissamyaṅni vedayet /
utsavājñātadoṣāṇāṃ prāyaścittamidaṃ smṛtam
atassarvaprayatnena puṣpayāgaṃ samācaret /
dvādaśārādhanam
kuryādyathoktavidhinā dvādaśārādhanaṃ tathā
dadyādācāryapūrvebhyo dakṣiṇāṃ vidhivattataḥ /
ekaviṃśatiniṣkantu dadyādācāryadakṣiṇām
padārthināṃ ca sarveṣāṃ tadardhaṃ syātpṛthak pṛthak /
gobhūmibhyāṃ viśeṣeṇa datvācāryaṃ prasādayet
ācāryassuprasannātmā sarvāgniṣu yathākramam /
antahomaṃ samāpyaiva devadevaṃ praṇamya ca
jīvasthāne pratiṣṭhāpya deveśaṃ samyagarcayet /
brāhmaṇān bhojayeccaiva pradadyādbhūridakṣiṇām
puṣpayāgotsavaḥ prokto devadevasya śārṅgiṇaḥ /
śāntikādividhāne tu kuryādaṅkurapūrvakam
evaṃ yaḥkurute bhaktyāpuṣbayāgaṃ hareḥ priyam /
sarvān kāmānavāpyaiva sarvaiśvaryamavāpya ca
sarvān śatrūn vijitvaiva prajāpaśusamanvitaḥ /
ante vimānamāruhya viṣṇusāyujyamāpnuyāt
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0