Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhṛgusaṃhitā · Chapter 21

21.1

evaṃ yaḥ kurute bhaktyā viṣṇuloke mahīyate
iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre
bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre
viṃśo 'dhyāyaḥ.
anthaikaviṃśo 'dhyāyaḥ
viśeṣārcanam
athātassaṃpravakṣyāmi viṣṇupañcadināni ca /
śravaṇaṃ dvādaśī śukle kṛṣṇe cārdhe ca dvādaśī

21.2

pūrṇimā cāpyamāvāsyā pañcaitāni dināni vai /
pūrvoktena vidhānena aṅkurānarbayetkramāt

21.3

baddhvā pratisaraṃ tatra pūrvarātrautu śāyayet /
prātassandhyārcanāntetu snāpanoktakrameṇavai

21.4

samabhyarcya nivedyaiva pūrvasthāne niveśayet /
mārgaśīrṣākhyamāse tu pūrvapakṣe viśeṣataḥ

21.5

prātassandhyāvasānetu pūrvamāsthānamaṇḍape /
saṃsthāpya caturo vedān krameṇādhyāpayetsadā

21.6

pūjayeddevadeveśaṃ saptaviṃśativigrahaiḥ /
ekādaśīmupopyaiva mahāpātakanāśinīm

21.7

tataḥprabhāte dvādaśyāṃ snātvāsnānavidhānataḥ /
mṛṇmayāni tu bhāṇḍāni purāṇāni parityajet

21.8

mṛṣṭasiktopalepādyaiśśodhayitvā yathārhakam /
snāpanoktakrameṇaiva snāpayitvā yathāvidhi

21.9

āsanādibhirabhyarcya pāyasaṃ ca nivedayet /
pānīyācamanaṃ datvā mukhavāsaṃ tataḥparam

21.10

puruṣasūktena saṃstūya gkāmaṃ caiva pradakṣiṇam /
dhāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā jīvasthāne niveśayet

21.11

saṃvatsarer'cane hīne nityanaimittikādiṣu /
tatsarvaṃ pūrṇamityāhurdvāśīpūjane kṛte

21.12

pauṣe tu pūrṇimāyāṃ vai viṣṇupañcadinoktavat /
arcayitvātu deveśaṃ gavyaṃ kṣīraṃ nivedayet

21.13

so 'pi saṃvatsaraphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ /
māghamāse punarvasvo rāghavo 'jāyata svayam,

21.14

tattastasyāmapoṣyaiva rāmaṃ vā viṣṇumeva vā /
grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā snāpayitvā nivedayet

21.15

tilapadmavidhiṃ vakṣye śruṇudhvaṃ munipuṅgavāḥ /
māghamāse tu pañcamyāṃ pūrvapakṣe viśeṣataḥ

21.16

pūrvarātrai tu deveśamarcayitvā yathāvidhi /
havīṃṣyapi nivedyaiva baddhvā pratisaraṃ punaḥ

21.17

pūrvavacchāyayitvaiva rātriśeṣaṃ nayetkramāt /
prabhāte devamuddhāpya kalaśaissnāpayetpunaḥ

21.18

maṇḍapaṃ vātha kūṭaṃ vā prapāṃ vātha yathocitam /
gomayenopalipyaiva pañcavarṇairalaṅkṛtam

21.19

tasmin saṃsthāpya deveśaṃ praṇamyaivānumāsya ca /
pramukhe dhānyarāśau tu dvihastāyatavistṛte

21.20

kṛṣṇājinaṃ samāstīrya navavastressamāstaret /
tadūrdhvetu vikīryaivaṣaḍdroṇaṃ tilameva hi

21.21

droṇatrayaṃ dvaye vāpi maṇḍalākālavattathā /
aṣṭabhiścadalairyuktaṃ tilapadmaṃ samālikhet

21.22

triṇiṣkena tadardhena niṣkamātreṇa vā punaḥ /
svarṇapadmaṃ ca kṛtvātu tilapadme tu vinyaset

21.23

āḍhakaiśśālidhānyaiśca pūrṇapātrāṇi ṣoḍaśa /
indrādīśānaparyantaṃ śālirāśyupari nyaset

21.24

aḍhakaṃ tailamāhṛtya tadardhañca ghṛtaṃ tathā /
paścime dadhimannyasya devadevaṃ praṇamya ca

21.25

ātmasūktaṃ ca japtvātu pūjayedaṣṭavigrahaiḥ /
praṇamya devadevāya padmamadhyetu pūrvavat

21.26

prācyādi puruṣādīṃśca caturmūrtibhirāhvayet /
ekādaśopacāraiśca pūjayitvā yathārhakam

21.27

indrādyaiśāntamāvāhya degdevānarcayettata /
"atodevā'disaṃyuktaṃ viṣṇusūktaṃ japetpunaḥ

21.28

biṃbe devaṃ samāropya cānyānudvāsayetkramāt /
yajamāno 'tha tatkāle dadyādācāryadakṣiṇām

21.29

viṣṇubhaktiyutaṃ śāstaṃ dayādyātmaguṇairyutam /
vedapārāyaṇaparaṃ sarvāvayavasaṃyutam

21.30

vipramāhūya tatkāle devasya niyato 'grataḥ /
dhyātvā deveśamācāryo devadevasya sannidhau

21.31

tilapadmaṃ dadettasmai sarvalokahitāya vai /
stotrairgeyaiśca vādaiśca stutvā devaṃ samarcayet

21.32

devaṃ yāne samāropya sarvālaṅkārasaṃyutam /
devālayaṃ parītyaiva jīvasthāne niveśayet

21.33

eve yaḥkurute bhaktyā viṣṇave paramātmane /
sarvān kāmānavāpnoti vaiṣṇavaṃ lokamaśnute

21.34

phālgune māsi phalgunyāṃ śriyā sārthaṃ janārdanam /
snāpayitvotsavaṃ kṛtvā samabhyarchya nivedayet

21.35

caitremāsi tathā caitṣāṃ kuryāddamanakotsavam /
pūrvasminneva divase rātripūjāvasānake

21.36

bhaddhvā pratisaraṃ tatra deveśāya nivedayet /
vasastaṃ kāmamabhyarcya pāyasānnaṃ nivedayet

21.37

desasya dakṣiṇe pārśve mālāṃ damanakīṃnyaset /
prabhāte devamuddhāpya snāpayitvār'cayettathā

21.38

devasya puṣpamantrābhyāṃ dadyādbhakti samanvitam /
sarveṣāṃ parivārāṇāṃ dadyāttanmantramūrtibhiḥ

21.39

grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā saṃsthāpyāsthānamaṇḍape /
samabhyarcya nivedyaiva mukhavāsaṃ dadettataḥ

21.40

vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ vai snāpayitvā samarcayet /
jyeṣṭhe tu snāpayeddevaṃ navavastraṃ pradāpayet

21.41

so 'pi saṃvatsaraphalaṃ prāpnuyādeva mānavaḥ /
arghyadānaṃ praśastaṃ syāddevasyāṣāḍhamāsake

21.42

śrāvaṇe māsi sakṣatre śravaṇe tu viśeṣataḥ /
utsavasnapanādīni pūrvavatkārayedbudhaḥ

21.43

ataḥparaṃ pravakṣyāmi jayantyutsavalakṣaṇam /
jayantī śrāvaṇe māsi kṛṣṇapakṣe 'ṣṭamī śubhā

21.44

rohiṇīsahitā jñeyā sarvapāpaharā tithiḥ /
tasyāṃ jāto jacagannātho jagatpālana kāṅkṣayā

21.45

candrasyodayakāletu madhyarātre svalīlayā /
tasmin vai divase kṛṣṇamarcayitvā prayatnataḥ

21.46

utsavaṃ kārayedyastu viṣṇossālokyatāṃ vrajet /
aṣṭamī rohiṇīyuktā rahitāvā vicakṣaṇaiḥ

21.47

aviddhaiva sadā grāhyāsaptamyā sarvadā tidhiḥ /
ādityodayavelāyāṃ kalāmātrāṣṭamī yadi

21.48

sātithissakalā jñeyā niśīthavyāpinī bhavet /
nāgaviddhā yathā nandā varjitā śravaṇānvitā

21.49

tathāṣṭamīṃ pūrvaviddhāṃ sarkṣāṃ vāpi parityajet /
aviddhaivāṣṭamī grāhyā tāṃ supuṇyāmupāvaset

21.50

rohiṇīsahitā kṛṣṇā māsi bhādrapade 'ṣṭamī /
ardharātrādadhaścordhvaṃ galayā vāpi pūrvavat

21.51

jayantī nāma sā proktā sarvapāpapraṇāśinī /
tasmāttu divasātpūrvaṃ navame vātha saptame

21.52

pañcame vā tṣahe 'vāpi vidhivā cāṅkurārpaṇam /
pūrvedyureva śarvaryāṃ rātripūjāvasānake

21.53

baddhvā pratisaraṃ tatra śayane śāyayeddharim /
tasyāṃ tithāvardharātre kṛṣṇamevaṃ viśeṣataḥ

21.54

puṣpāñjaliṃ tataḥ kuryācchriyā yukto janārdanaḥ /
bhūmibhārāpahārāya lokejāto jagatpatiḥ

21.55

iti saṃcintayeddevaṃ vaiṣmavaṃ mantramuccaran /
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ maṇḍapaṃ ca pradakṣiṇam

21.56

purastānmadhyame vāpi cāsthāne vāpyalaṅkṛte /
tanmadhye viṣṭare sthāpya devadevaṃ praṇamya ca

21.57

tailaṃ haridracūrṇaṃ ca kalaśān saṃprapūrya ca /
sthaṇḍile vinyasettatra devadevaṃ samarcayet

21.58

tailenābhyañjanaṃ kṛtvā cūrṇenodyartanaṃ caret /
nādeyaṃ gandhatoyaṃ ca puṣpodaṃ cākṣatodakam

21.59

kuśodakaṃ tu saṃbhṛtya kalaśān pañca vinyaset /
"ato devā'dibhirmantraissnāpayetpuruṣottamam

21.60

pādyādyarṅyāntamabhyarcya devadevaṃ praṇamya ca /
"hiraṇyagarbha' ityuktvāgavāṃ kṣīraṃ nivedayet

21.61

mukhavāsaṃ ca datvaiva praṇāmaṃ ca tataścaret /
niveditaṃ tu tat kṣīraṃ vandhyāputrapradaṃ bhavet

21.62

pītvāprasūte putraṃ ca āyuṣmantaṃ balānvitam /
nītvā ghṛtaṃ ca tailaṃ ca mukhavāsayutaṃ tathā

21.63

devasya darśayitvā tu brāhmaṇebhyaḥ pradīyatām /
devadevamalaṅkṛtya bhaktānāmāttacetasām

21.64

yathā vai yajamānasya tathā priyakaraṃ bhudhaiḥ /
sarvavādyasamāyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

21.65

grāmaṃ vāpyālayaṃ vāpi pradakṣiṇamathācaret /
ālayaṃ saṃpraviśyaiva kalaśaissnāvayedbudhaḥ

21.66

ācāryadakṣiṇāṃ datvā sodakaṃ devasannidhau /
prabhūtaṃ tu nivedyaiva mukhavāsaṃ dadetpunaḥ,

21.67

evamevaṃ tathā kuryādutsavaṃ prativatsaram /
bhuktimuktipradamidamṛṣibhiḥ parīkīrtitam

21.68

apare 'tha dine vāpi kārayedutsavaṃ bhudhaḥ /
yadyanmantrakriyālopo vaiṣṇavair hūyate tathā

21.69

ekasmin vatsare hīne devadevaṃ praṇamya ca /
snapanaṃ pañcaviṃśadbhiḥ kalaśaiśśuddhamānasaiḥ

21.70

śāntihomaṃ ca hutvātu puṇyāhamapi vācayet /
utsavaṃ dviguṇaṃ kuryāddakṣiṇāṃ ca svaśaktitaḥ

21.71

śrāvaṇe dvādaśīyoge māpi bhādrapade tathā /
saṃvatsarārcādoṣasya śāntyarthaṃ keśavasya tu

21.72

asmin māse viśeṣeṇa pavitrāropaṇaṃ hareḥ /
sarvadoṣopaśamanaṃ sarvakāmābhivṛddhidam,

21.73

māse 'smīnnārabhetaiva śravaṇavratamuttamam /
tribhirvarṣaistribhirmāsairupoṣya ca mahatpalam

21.74

āśvayujamāse cāśvyarkṣe deveśaṃ snāpayettataḥ /
arghyadānaṃ praśastaṃ syāddevadevasya śārjiṇaḥ

21.75

athātaḥ kṛttikādīpadānalakṣaṇamucyate /
kārtikyāṃ pūrṇimāyāntu yadṛkṣantu pravartate

21.76

tadṛkṣaṃ dīpaṛkṣaṃ syātkālāpekṣā na vidyate ravyastamayavelāyāṃ /
dīpāropaṇamācaret

21.77

devasya sannidhau staṃbhe devālayasamocchraye /
adhike vā mahādīpaṃ mahāsnehaṃ prakalpayet

21.78

tripādaṃ vā tadhardhaṃ vā dīpadaṇḍaṃ samāharet /
veṇuṃ vā kramukaṃ vāpi tālaṃ vā nālikerakam

21.79

madhūkaṃ tintriṇīkaṃ cetyanyaissāradrumaistathā /
śatāṣṭadīpasaṃyuktaṃmuttamottamamucyate

21.80

utme madhyamaṃ dīpaṃ /
śatasaṃkhyākramaṃ viduḥ /
uttamādhamadīpaṃ syānnavatirdvyadhikā tathā

21.81

madhyamottamamuktaṃ syādaśītiścaturastathā /
madhyame madhyamaṃ caiva ṣaṭsaptatirathocyate

21.82

madhyamādhamadīpantu aṣṭaṣaṣṭiriti smṛtam /
adhamottamadīpantu ṣaṣṭisaṃkhyāṃ vadantihi

21.83

dvipañcāśatpradīpāṃśca kuryādadhamamadhyame /
adhamādhamamevedaṃ catvāriṃśatpradīpakam

21.84

aśaktānāṃ yathāśakti dīpaṃ tatraiva yojayet /
daṇḍetu suṣire yojyaṃ caturdikṣu krameṇa vai

21.85

bhūtapīṭhasya pūrvetu dīpasthānaṃ vidhīyate /
"padmakośapratīkāśa' iti śrutyāmudāhṛtam

21.86

tasmātsarvaprayatnena padmaṃ kuryātsalakṣaṇam /
vistārāyāmatulyaṃ syāccatustālapramāṇataḥ

21.87

golakāṅgulamutsedhaṃ caturaśraṃ prakalpayet /
tatraiva śālibhi stiryakpadmamaṣṭadalānvitam

21.88

tanmadhye tālamātreṇa samavṛttaṃ sakarṇikam /
ekāṅgulasamutsedhaṃ tatraivopari taṇḍulaiḥ

21.89

sati padmaṃ samutphullaṃ navavastraṃ samāstaret /
puṣpaṃ tasyopari nyasya kalbayetpadmamaṇḍalam

21.90

daleṣvabhyarcya ca vasūn madhye dharmaṃ samarcayet /
ālayābhimukhe kuryātprapāṃ caivātisundaram

21.91

āsthānamaṇḍape vāpi kalpayetpadmamaṇḍalam /
sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ mṛṇmayaṃ vāsvaśaktitaḥ

21.92

śarāvaṃ prasthasaṃpūrṇaṃ samāhṛtya vicakṣaṇaḥ /
kiñcitkarpūrasaṃyuktaṃ picuvartisamanvitam

21.93

gavyaṃ ghṛtaṃ samādāya sthāpayetpadmamadhyame /
ācāryassuprasannātmā navavastrottarīyakaḥ

21.94

"śriyaijā'teti mantreṇa dīpasyoddīpanaṃ caret /
pratīcyāṃ padmamadhyetu śriyaṃ dhyātvā samāhvayet

21.95

ekādaśopacāraiśca pūjayitvā samāhitaḥ /
śrīdevīṃ manasā dhyātvā śrīsūktaṃ ca samuccaran

21.96

dīpamādāya hastābhyāmapsarobhirviśeṣataḥ /
dīpānanyāntsamādāya to yadhārāsamanvitam

21.97

geyadhvanisamāyuktaṃ nṛttavādyasamanvitam /
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā garbhāgāraṃ praveśayet

21.98

depasya dakṣiṇe pārśvesthāpayenmantravittamaḥ /
devadevaṃ samānīya maṇḍale sthāpya cātvaraḥ

21.99

kuryāddaśopacārāṃśca samabhyarcyedvidhānataḥ /
"śrīye jā'teti mantreṇa dīpānuddīpayedbudhaḥ

21.100

garbhageheca sopāne prāsāde mukhamaṇḍape /
prāsādaśikhare vāpigrīvāyāṃ caraṇe 'pi ca

21.101

prākāreṣu ca sarvatra tathaiva snapanālaye /
puṣpasaṃcayadeśe ca dvāre cāsthānamaṇḍape

21.102

anyeṣvapi ca sarvatra dīpānuddīpayetkramāt /
kārpāsatūlaṃ saṃbaddhya śarāveṣughṛtena vai

21.103

pūrvoktenaiva mantreṇa coddīpanamathācaret /
nṛttageyādivādyaiśca ghoṣayitvā prayatnataḥ

21.104

taccharāvasthadīpaṃ ca balipīṭhasya paścime /
adhidevaṃ samārādhya nikṣipeddīpamaṇḍape

21.105

"śubhrājyoti'riti procya daṇḍrāgre 'nyāṃśca nikṣipet /
nivedya bahūdhā devaṃ pṛthukādīnviśeṣataḥ

21.106

bhakṣyāṇi guḍamiśrāṇiprabhūtaṃ ca mahāhaviḥ /
grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā sarvālaṅkārasaṃyutam

21.107

punardevaṃ samādāya jīvasthāne niveśayet /
so 'pi saṃvatsaraphalaṃ prāpya gacchetparaṃ padam

21.108

grahaṇārādhanam
athātassaṃpravakṣyāmi sūryasomoparāgayoḥ /
arcanādividhiṃ samyak devadevasya śārṅgiṇaḥ

21.109

sūryagrahe caturyāmaṃ triyāmaṃ tu vidhugrahe /
nāśnanti havyakavyāni devatāḥ pitarastathā

21.110

ālaye tu hareḥ pūjāṃ na tyajanti maharṣayaḥ /
havirnivedanaṃ hitvāpūjāṃ sarvāṃ samācaret

21.111

grahaṇe vartamānetu snāpayetpuruṣottamam /
koṭiyajñaphalaṃ prāpya brahmaloke mahīyate

21.112

grastāstagrahaṇe kuryātsnapanaṃ tu pare 'hani /
tathā grastodaye kuryāditi śātātapo 'bravīt

21.113

sarvadhā varamāne tu grahaṇesnapanaṃ caret /
grahaṇaṃ saṃkramo hasticchāyā ca viṣuvādikam

21.114

yugādi va mādyāstu puṇyakālāḥ prakīrtitāḥ /
niṣethaḥ kathitaḥ prājñairhavirdāsavadutsave

21.115

nityārcanaṃ cotsavaṃ ca snapanātpūrvamācaret /
snāpayitvā hṛṣīkeśaṃ havirdānaṃ praśasyate

21.116

vāstuśuddhiṃ sadā kuryādgrahaṇe candrasūryayoḥ /
purāṇāni ca bhāṇḍāni tyaktvānyāni samāharet

21.117

kuśāgrāṇāṃ samutkṣepādvāsasāṃ śuddhiriṣyate /
apakvānāṃ ca vastūnāṃ na pakvaṃ parigṛhṇate

21.118

adṛśyamuparāgantu noparāgaṃ pracakṣate /
dīkṣitasya tathānyasya snānaṃ syātsparśamokṣayoḥ

21.119

yāvānādyantakālassyāttāvatākīrtayeddharim /
maunī japādikaṃ kuryādūrdhvapuṇḍradharaśśuciḥ

21.120

saptavātāhataṃ vastramārdraṃ dhṛtvā na doṣabhāk /
grahaṇe bhagavatsevā sarvāśubhavināśinī

21.121

dadyāddhānāni śaktyā vai sakāmo harimandire /
tadanantaṃ bhavetsākṣī yatrānanto harissvayam

21.122

prabhūtaṃ tu nivedyātha bhuñjīyāttadanantaram /
rātrau śrāddhaṃ prakurvīta grahaṇe tannadoṣakṛt

21.123

dūṣite tūktakāle tu tasyāpagama eva ca /
viparīte mahān doṣa iti śāstravido viduḥ

21.124

na niśīthātparaṃ śrāddhamāpatsvapi vidhīyate /
snānamāśaucināṃ nityaṃ te 'pi dānaṃ ca kurva

21.125

na japo na tapasteṣāmaśuddhā mokṣaṇe punaḥ /
yadā rāśyantaraṃ rāśeḥ kāle saṃkramate raviḥ

21.126

tadā tu puṇyakālassyātsnapanādyatra kārayet /
kaṭakeviṃśatiḥ pūrvaṃ makare viṃśatiḥ pare

21.127

puṇyāntu ghaṭikāḥ proktā statra grahaṇavaccaret /
yadāstamayavelāyāṃ saṃdhyāyāṃ saṃkramoraveḥ

21.128

pūrve 'hṇi puṇyakālassyādaparāhṇātparassmṛtaḥ /
ardhāstamita āditye tathā cār'dhodite sati

21.129

pāścātyapūrvaghaṭīkāstisrassaṃdhyā prakīrtitāḥ /
uparāge 'pi kuryādvai utsave 'vabhṛthaṃ hareḥ

21.130

vidhugrahe niśāṃ sarvāmahorātraṃ ravigrahe /
tyajecchubhe tadā kuryānnaiva dīpotsavaṃ hareḥ

21.131

paścānniśīthādgrahaṇe dīpaṃ dāsyanti ke ca na /
aviddheparvaṇi proktaṃ dīpadānaṃ śubhāvaham

21.132

grahaṇe 'pi bhaveddīpamaviddhā pūrṇimā na cet /
aparvaṇyarpitaṃ dīpaṃ hanti puṇyaṃ purātanam

21.133

māsarkṣeṣvanyapuṇvarkṣe viṣṇupañcadine tathā /
arcanārthāya devasya kālo madhyāhna ucyate

Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc