Bhṛgusaṃhitā · Chapter 21
evaṃ yaḥ kurute bhaktyā viṣṇuloke mahīyate
iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre
bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre
viṃśo 'dhyāyaḥ.
anthaikaviṃśo 'dhyāyaḥ
viśeṣārcanam
athātassaṃpravakṣyāmi viṣṇupañcadināni ca /
śravaṇaṃ dvādaśī śukle kṛṣṇe cārdhe ca dvādaśī
pūrṇimā cāpyamāvāsyā pañcaitāni dināni vai /
pūrvoktena vidhānena aṅkurānarbayetkramāt
baddhvā pratisaraṃ tatra pūrvarātrautu śāyayet /
prātassandhyārcanāntetu snāpanoktakrameṇavai
samabhyarcya nivedyaiva pūrvasthāne niveśayet /
mārgaśīrṣākhyamāse tu pūrvapakṣe viśeṣataḥ
prātassandhyāvasānetu pūrvamāsthānamaṇḍape /
saṃsthāpya caturo vedān krameṇādhyāpayetsadā
pūjayeddevadeveśaṃ saptaviṃśativigrahaiḥ /
ekādaśīmupopyaiva mahāpātakanāśinīm
tataḥprabhāte dvādaśyāṃ snātvāsnānavidhānataḥ /
mṛṇmayāni tu bhāṇḍāni purāṇāni parityajet
mṛṣṭasiktopalepādyaiśśodhayitvā yathārhakam /
snāpanoktakrameṇaiva snāpayitvā yathāvidhi
āsanādibhirabhyarcya pāyasaṃ ca nivedayet /
pānīyācamanaṃ datvā mukhavāsaṃ tataḥparam
puruṣasūktena saṃstūya gkāmaṃ caiva pradakṣiṇam /
dhāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā jīvasthāne niveśayet
saṃvatsarer'cane hīne nityanaimittikādiṣu /
tatsarvaṃ pūrṇamityāhurdvāśīpūjane kṛte
pauṣe tu pūrṇimāyāṃ vai viṣṇupañcadinoktavat /
arcayitvātu deveśaṃ gavyaṃ kṣīraṃ nivedayet
so 'pi saṃvatsaraphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ /
māghamāse punarvasvo rāghavo 'jāyata svayam,
tattastasyāmapoṣyaiva rāmaṃ vā viṣṇumeva vā /
grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā snāpayitvā nivedayet
tilapadmavidhiṃ vakṣye śruṇudhvaṃ munipuṅgavāḥ /
māghamāse tu pañcamyāṃ pūrvapakṣe viśeṣataḥ
pūrvarātrai tu deveśamarcayitvā yathāvidhi /
havīṃṣyapi nivedyaiva baddhvā pratisaraṃ punaḥ
pūrvavacchāyayitvaiva rātriśeṣaṃ nayetkramāt /
prabhāte devamuddhāpya kalaśaissnāpayetpunaḥ
maṇḍapaṃ vātha kūṭaṃ vā prapāṃ vātha yathocitam /
gomayenopalipyaiva pañcavarṇairalaṅkṛtam
tasmin saṃsthāpya deveśaṃ praṇamyaivānumāsya ca /
pramukhe dhānyarāśau tu dvihastāyatavistṛte
kṛṣṇājinaṃ samāstīrya navavastressamāstaret /
tadūrdhvetu vikīryaivaṣaḍdroṇaṃ tilameva hi
droṇatrayaṃ dvaye vāpi maṇḍalākālavattathā /
aṣṭabhiścadalairyuktaṃ tilapadmaṃ samālikhet
triṇiṣkena tadardhena niṣkamātreṇa vā punaḥ /
svarṇapadmaṃ ca kṛtvātu tilapadme tu vinyaset
āḍhakaiśśālidhānyaiśca pūrṇapātrāṇi ṣoḍaśa /
indrādīśānaparyantaṃ śālirāśyupari nyaset
aḍhakaṃ tailamāhṛtya tadardhañca ghṛtaṃ tathā /
paścime dadhimannyasya devadevaṃ praṇamya ca
ātmasūktaṃ ca japtvātu pūjayedaṣṭavigrahaiḥ /
praṇamya devadevāya padmamadhyetu pūrvavat
prācyādi puruṣādīṃśca caturmūrtibhirāhvayet /
ekādaśopacāraiśca pūjayitvā yathārhakam
indrādyaiśāntamāvāhya degdevānarcayettata /
"atodevā'disaṃyuktaṃ viṣṇusūktaṃ japetpunaḥ
biṃbe devaṃ samāropya cānyānudvāsayetkramāt /
yajamāno 'tha tatkāle dadyādācāryadakṣiṇām
viṣṇubhaktiyutaṃ śāstaṃ dayādyātmaguṇairyutam /
vedapārāyaṇaparaṃ sarvāvayavasaṃyutam
vipramāhūya tatkāle devasya niyato 'grataḥ /
dhyātvā deveśamācāryo devadevasya sannidhau
tilapadmaṃ dadettasmai sarvalokahitāya vai /
stotrairgeyaiśca vādaiśca stutvā devaṃ samarcayet
devaṃ yāne samāropya sarvālaṅkārasaṃyutam /
devālayaṃ parītyaiva jīvasthāne niveśayet
eve yaḥkurute bhaktyā viṣṇave paramātmane /
sarvān kāmānavāpnoti vaiṣṇavaṃ lokamaśnute
phālgune māsi phalgunyāṃ śriyā sārthaṃ janārdanam /
snāpayitvotsavaṃ kṛtvā samabhyarchya nivedayet
caitremāsi tathā caitṣāṃ kuryāddamanakotsavam /
pūrvasminneva divase rātripūjāvasānake
bhaddhvā pratisaraṃ tatra deveśāya nivedayet /
vasastaṃ kāmamabhyarcya pāyasānnaṃ nivedayet
desasya dakṣiṇe pārśve mālāṃ damanakīṃnyaset /
prabhāte devamuddhāpya snāpayitvār'cayettathā
devasya puṣpamantrābhyāṃ dadyādbhakti samanvitam /
sarveṣāṃ parivārāṇāṃ dadyāttanmantramūrtibhiḥ
grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā saṃsthāpyāsthānamaṇḍape /
samabhyarcya nivedyaiva mukhavāsaṃ dadettataḥ
vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ vai snāpayitvā samarcayet /
jyeṣṭhe tu snāpayeddevaṃ navavastraṃ pradāpayet
so 'pi saṃvatsaraphalaṃ prāpnuyādeva mānavaḥ /
arghyadānaṃ praśastaṃ syāddevasyāṣāḍhamāsake
śrāvaṇe māsi sakṣatre śravaṇe tu viśeṣataḥ /
utsavasnapanādīni pūrvavatkārayedbudhaḥ
ataḥparaṃ pravakṣyāmi jayantyutsavalakṣaṇam /
jayantī śrāvaṇe māsi kṛṣṇapakṣe 'ṣṭamī śubhā
rohiṇīsahitā jñeyā sarvapāpaharā tithiḥ /
tasyāṃ jāto jacagannātho jagatpālana kāṅkṣayā
candrasyodayakāletu madhyarātre svalīlayā /
tasmin vai divase kṛṣṇamarcayitvā prayatnataḥ
utsavaṃ kārayedyastu viṣṇossālokyatāṃ vrajet /
aṣṭamī rohiṇīyuktā rahitāvā vicakṣaṇaiḥ
aviddhaiva sadā grāhyāsaptamyā sarvadā tidhiḥ /
ādityodayavelāyāṃ kalāmātrāṣṭamī yadi
sātithissakalā jñeyā niśīthavyāpinī bhavet /
nāgaviddhā yathā nandā varjitā śravaṇānvitā
tathāṣṭamīṃ pūrvaviddhāṃ sarkṣāṃ vāpi parityajet /
aviddhaivāṣṭamī grāhyā tāṃ supuṇyāmupāvaset
rohiṇīsahitā kṛṣṇā māsi bhādrapade 'ṣṭamī /
ardharātrādadhaścordhvaṃ galayā vāpi pūrvavat
jayantī nāma sā proktā sarvapāpapraṇāśinī /
tasmāttu divasātpūrvaṃ navame vātha saptame
pañcame vā tṣahe 'vāpi vidhivā cāṅkurārpaṇam /
pūrvedyureva śarvaryāṃ rātripūjāvasānake
baddhvā pratisaraṃ tatra śayane śāyayeddharim /
tasyāṃ tithāvardharātre kṛṣṇamevaṃ viśeṣataḥ
puṣpāñjaliṃ tataḥ kuryācchriyā yukto janārdanaḥ /
bhūmibhārāpahārāya lokejāto jagatpatiḥ
iti saṃcintayeddevaṃ vaiṣmavaṃ mantramuccaran /
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ maṇḍapaṃ ca pradakṣiṇam
purastānmadhyame vāpi cāsthāne vāpyalaṅkṛte /
tanmadhye viṣṭare sthāpya devadevaṃ praṇamya ca
tailaṃ haridracūrṇaṃ ca kalaśān saṃprapūrya ca /
sthaṇḍile vinyasettatra devadevaṃ samarcayet
tailenābhyañjanaṃ kṛtvā cūrṇenodyartanaṃ caret /
nādeyaṃ gandhatoyaṃ ca puṣpodaṃ cākṣatodakam
kuśodakaṃ tu saṃbhṛtya kalaśān pañca vinyaset /
"ato devā'dibhirmantraissnāpayetpuruṣottamam
pādyādyarṅyāntamabhyarcya devadevaṃ praṇamya ca /
"hiraṇyagarbha' ityuktvāgavāṃ kṣīraṃ nivedayet
mukhavāsaṃ ca datvaiva praṇāmaṃ ca tataścaret /
niveditaṃ tu tat kṣīraṃ vandhyāputrapradaṃ bhavet
pītvāprasūte putraṃ ca āyuṣmantaṃ balānvitam /
nītvā ghṛtaṃ ca tailaṃ ca mukhavāsayutaṃ tathā
devasya darśayitvā tu brāhmaṇebhyaḥ pradīyatām /
devadevamalaṅkṛtya bhaktānāmāttacetasām
yathā vai yajamānasya tathā priyakaraṃ bhudhaiḥ /
sarvavādyasamāyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam
grāmaṃ vāpyālayaṃ vāpi pradakṣiṇamathācaret /
ālayaṃ saṃpraviśyaiva kalaśaissnāvayedbudhaḥ
ācāryadakṣiṇāṃ datvā sodakaṃ devasannidhau /
prabhūtaṃ tu nivedyaiva mukhavāsaṃ dadetpunaḥ,
evamevaṃ tathā kuryādutsavaṃ prativatsaram /
bhuktimuktipradamidamṛṣibhiḥ parīkīrtitam
apare 'tha dine vāpi kārayedutsavaṃ bhudhaḥ /
yadyanmantrakriyālopo vaiṣṇavair hūyate tathā
ekasmin vatsare hīne devadevaṃ praṇamya ca /
snapanaṃ pañcaviṃśadbhiḥ kalaśaiśśuddhamānasaiḥ
śāntihomaṃ ca hutvātu puṇyāhamapi vācayet /
utsavaṃ dviguṇaṃ kuryāddakṣiṇāṃ ca svaśaktitaḥ
śrāvaṇe dvādaśīyoge māpi bhādrapade tathā /
saṃvatsarārcādoṣasya śāntyarthaṃ keśavasya tu
asmin māse viśeṣeṇa pavitrāropaṇaṃ hareḥ /
sarvadoṣopaśamanaṃ sarvakāmābhivṛddhidam,
māse 'smīnnārabhetaiva śravaṇavratamuttamam /
tribhirvarṣaistribhirmāsairupoṣya ca mahatpalam
āśvayujamāse cāśvyarkṣe deveśaṃ snāpayettataḥ /
arghyadānaṃ praśastaṃ syāddevadevasya śārjiṇaḥ
athātaḥ kṛttikādīpadānalakṣaṇamucyate /
kārtikyāṃ pūrṇimāyāntu yadṛkṣantu pravartate
tadṛkṣaṃ dīpaṛkṣaṃ syātkālāpekṣā na vidyate ravyastamayavelāyāṃ /
dīpāropaṇamācaret
devasya sannidhau staṃbhe devālayasamocchraye /
adhike vā mahādīpaṃ mahāsnehaṃ prakalpayet
tripādaṃ vā tadhardhaṃ vā dīpadaṇḍaṃ samāharet /
veṇuṃ vā kramukaṃ vāpi tālaṃ vā nālikerakam
madhūkaṃ tintriṇīkaṃ cetyanyaissāradrumaistathā /
śatāṣṭadīpasaṃyuktaṃmuttamottamamucyate
utme madhyamaṃ dīpaṃ /
śatasaṃkhyākramaṃ viduḥ /
uttamādhamadīpaṃ syānnavatirdvyadhikā tathā
madhyamottamamuktaṃ syādaśītiścaturastathā /
madhyame madhyamaṃ caiva ṣaṭsaptatirathocyate
madhyamādhamadīpantu aṣṭaṣaṣṭiriti smṛtam /
adhamottamadīpantu ṣaṣṭisaṃkhyāṃ vadantihi
dvipañcāśatpradīpāṃśca kuryādadhamamadhyame /
adhamādhamamevedaṃ catvāriṃśatpradīpakam
aśaktānāṃ yathāśakti dīpaṃ tatraiva yojayet /
daṇḍetu suṣire yojyaṃ caturdikṣu krameṇa vai
bhūtapīṭhasya pūrvetu dīpasthānaṃ vidhīyate /
"padmakośapratīkāśa' iti śrutyāmudāhṛtam
tasmātsarvaprayatnena padmaṃ kuryātsalakṣaṇam /
vistārāyāmatulyaṃ syāccatustālapramāṇataḥ
golakāṅgulamutsedhaṃ caturaśraṃ prakalpayet /
tatraiva śālibhi stiryakpadmamaṣṭadalānvitam
tanmadhye tālamātreṇa samavṛttaṃ sakarṇikam /
ekāṅgulasamutsedhaṃ tatraivopari taṇḍulaiḥ
sati padmaṃ samutphullaṃ navavastraṃ samāstaret /
puṣpaṃ tasyopari nyasya kalbayetpadmamaṇḍalam
daleṣvabhyarcya ca vasūn madhye dharmaṃ samarcayet /
ālayābhimukhe kuryātprapāṃ caivātisundaram
āsthānamaṇḍape vāpi kalpayetpadmamaṇḍalam /
sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ mṛṇmayaṃ vāsvaśaktitaḥ
śarāvaṃ prasthasaṃpūrṇaṃ samāhṛtya vicakṣaṇaḥ /
kiñcitkarpūrasaṃyuktaṃ picuvartisamanvitam
gavyaṃ ghṛtaṃ samādāya sthāpayetpadmamadhyame /
ācāryassuprasannātmā navavastrottarīyakaḥ
"śriyaijā'teti mantreṇa dīpasyoddīpanaṃ caret /
pratīcyāṃ padmamadhyetu śriyaṃ dhyātvā samāhvayet
ekādaśopacāraiśca pūjayitvā samāhitaḥ /
śrīdevīṃ manasā dhyātvā śrīsūktaṃ ca samuccaran
dīpamādāya hastābhyāmapsarobhirviśeṣataḥ /
dīpānanyāntsamādāya to yadhārāsamanvitam
geyadhvanisamāyuktaṃ nṛttavādyasamanvitam /
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā garbhāgāraṃ praveśayet
depasya dakṣiṇe pārśvesthāpayenmantravittamaḥ /
devadevaṃ samānīya maṇḍale sthāpya cātvaraḥ
kuryāddaśopacārāṃśca samabhyarcyedvidhānataḥ /
"śrīye jā'teti mantreṇa dīpānuddīpayedbudhaḥ
garbhageheca sopāne prāsāde mukhamaṇḍape /
prāsādaśikhare vāpigrīvāyāṃ caraṇe 'pi ca
prākāreṣu ca sarvatra tathaiva snapanālaye /
puṣpasaṃcayadeśe ca dvāre cāsthānamaṇḍape
anyeṣvapi ca sarvatra dīpānuddīpayetkramāt /
kārpāsatūlaṃ saṃbaddhya śarāveṣughṛtena vai
pūrvoktenaiva mantreṇa coddīpanamathācaret /
nṛttageyādivādyaiśca ghoṣayitvā prayatnataḥ
taccharāvasthadīpaṃ ca balipīṭhasya paścime /
adhidevaṃ samārādhya nikṣipeddīpamaṇḍape
"śubhrājyoti'riti procya daṇḍrāgre 'nyāṃśca nikṣipet /
nivedya bahūdhā devaṃ pṛthukādīnviśeṣataḥ
bhakṣyāṇi guḍamiśrāṇiprabhūtaṃ ca mahāhaviḥ /
grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā sarvālaṅkārasaṃyutam
punardevaṃ samādāya jīvasthāne niveśayet /
so 'pi saṃvatsaraphalaṃ prāpya gacchetparaṃ padam
grahaṇārādhanam
athātassaṃpravakṣyāmi sūryasomoparāgayoḥ /
arcanādividhiṃ samyak devadevasya śārṅgiṇaḥ
sūryagrahe caturyāmaṃ triyāmaṃ tu vidhugrahe /
nāśnanti havyakavyāni devatāḥ pitarastathā
ālaye tu hareḥ pūjāṃ na tyajanti maharṣayaḥ /
havirnivedanaṃ hitvāpūjāṃ sarvāṃ samācaret
grahaṇe vartamānetu snāpayetpuruṣottamam /
koṭiyajñaphalaṃ prāpya brahmaloke mahīyate
grastāstagrahaṇe kuryātsnapanaṃ tu pare 'hani /
tathā grastodaye kuryāditi śātātapo 'bravīt
sarvadhā varamāne tu grahaṇesnapanaṃ caret /
grahaṇaṃ saṃkramo hasticchāyā ca viṣuvādikam
yugādi va mādyāstu puṇyakālāḥ prakīrtitāḥ /
niṣethaḥ kathitaḥ prājñairhavirdāsavadutsave
nityārcanaṃ cotsavaṃ ca snapanātpūrvamācaret /
snāpayitvā hṛṣīkeśaṃ havirdānaṃ praśasyate
vāstuśuddhiṃ sadā kuryādgrahaṇe candrasūryayoḥ /
purāṇāni ca bhāṇḍāni tyaktvānyāni samāharet
kuśāgrāṇāṃ samutkṣepādvāsasāṃ śuddhiriṣyate /
apakvānāṃ ca vastūnāṃ na pakvaṃ parigṛhṇate
adṛśyamuparāgantu noparāgaṃ pracakṣate /
dīkṣitasya tathānyasya snānaṃ syātsparśamokṣayoḥ
yāvānādyantakālassyāttāvatākīrtayeddharim /
maunī japādikaṃ kuryādūrdhvapuṇḍradharaśśuciḥ
saptavātāhataṃ vastramārdraṃ dhṛtvā na doṣabhāk /
grahaṇe bhagavatsevā sarvāśubhavināśinī
dadyāddhānāni śaktyā vai sakāmo harimandire /
tadanantaṃ bhavetsākṣī yatrānanto harissvayam
prabhūtaṃ tu nivedyātha bhuñjīyāttadanantaram /
rātrau śrāddhaṃ prakurvīta grahaṇe tannadoṣakṛt
dūṣite tūktakāle tu tasyāpagama eva ca /
viparīte mahān doṣa iti śāstravido viduḥ
na niśīthātparaṃ śrāddhamāpatsvapi vidhīyate /
snānamāśaucināṃ nityaṃ te 'pi dānaṃ ca kurva
na japo na tapasteṣāmaśuddhā mokṣaṇe punaḥ /
yadā rāśyantaraṃ rāśeḥ kāle saṃkramate raviḥ
tadā tu puṇyakālassyātsnapanādyatra kārayet /
kaṭakeviṃśatiḥ pūrvaṃ makare viṃśatiḥ pare
puṇyāntu ghaṭikāḥ proktā statra grahaṇavaccaret /
yadāstamayavelāyāṃ saṃdhyāyāṃ saṃkramoraveḥ
pūrve 'hṇi puṇyakālassyādaparāhṇātparassmṛtaḥ /
ardhāstamita āditye tathā cār'dhodite sati
pāścātyapūrvaghaṭīkāstisrassaṃdhyā prakīrtitāḥ /
uparāge 'pi kuryādvai utsave 'vabhṛthaṃ hareḥ
vidhugrahe niśāṃ sarvāmahorātraṃ ravigrahe /
tyajecchubhe tadā kuryānnaiva dīpotsavaṃ hareḥ
paścānniśīthādgrahaṇe dīpaṃ dāsyanti ke ca na /
aviddheparvaṇi proktaṃ dīpadānaṃ śubhāvaham
grahaṇe 'pi bhaveddīpamaviddhā pūrṇimā na cet /
aparvaṇyarpitaṃ dīpaṃ hanti puṇyaṃ purātanam
māsarkṣeṣvanyapuṇvarkṣe viṣṇupañcadine tathā /
arcanārthāya devasya kālo madhyāhna ucyate
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0