Bhela Samhita · Chapter 6.16

vātātpittātkaphāccaiva sannipātāttathaiva ca /
sahajāni ca raktāc ca ṣoḍārśāṃsyatha dehinām //

teṣāṃ nidānaṃ vakṣyāmi cikitsāṃ cānupūrvaśaḥ /
adṛśyānāṃ ca yatproktaṃ dṛśyānāṃ ca yathākramam //

vidāhigururūkṣāṇāmānūpaudakasevanāt /
dadhidugdhaguḍādīnāṃ piśitānāṃ ca bhojinām //

yavānāmudakānāṃ ca duṣṭānāmavacāraṇāt /
nity ājīrṇabhujāṃ cāpi vegānāṃ ca vidhāraṇāt //

pravāhaṇāccatimātraṃ maithunasyātisevanāt /
duṣṭapānaprasaṅgāc ca kaṭhināt pṛṣṭhapīḍanāt //

nirūhasyātiyogāc ca vastīnāṃ vibhramād api /
snehapānāc ca vibhrāntānmadyadoṣācchramātkṣayāt //

ebhiḥ prakupitā doṣā vātapittakaphāstrayaḥ /
ekaśassarvaśo vātha dvandvaśaḥ śoṇitena vā //

gudābhiṣyandamevāśu karvanti gudamāśritāḥ /
kīlās tatra prahohanti sūkṣmasarṣapasannibhāḥ //

yavamudgādiniṣpāvakarkandhubadaropamāḥ /
śarīrāṅguṣṭhamātrā vā tāmrā gostanasannibhāḥ //

nirūḍhāste gude kīlāḥ stambhayanti gudaṃ bhṛśam /
srotasāṃ gudamānahya mūlaṃ badhnanti vāpy atha //

nirodhātsrotasāṃ teṣāmūrdhvaṃ doṣāssamutthitāḥ /
ekaikaṃ dūṣayitvā tu rogān kurvanti cāśayān // 6.1

aruciś cāvipākaś ca gātrakṣayabalakṣayau /
paṇḍutvaṃ parvabhedaś ca śvayathuś cākṣikūṭayoḥ //

glānirmaithunahāniś ca gudabhraṃśo gudagrahaḥ /
arśasāṃ rūpasādṛśyaṃ pṛthaktvaṃ teṣu vakṣyate //

kṛṣṇaṃ purīṣaṃ bhavati rūkṣaṃ kiṃcitsaphenilam /
nityaṃ gāḍhapurīṣaś ca bhinnavarcāḥ punaḥ punaḥ //

ūrupṛṣṭakaṭigrāho nity ānaddhasudurbalaḥ /
jāyate parvabhedaś ca karṇaśūlastṛṣā bhramaḥ //

arśo yakṛddhi pavano jaṭharaṃ vāpi vardhayet /
śūlāś cāsyopajāyanta ādhmānaṃ ca punaḥ punaḥ //

grahaṇī dūṣitā cāsya vaivarṇyaṃ copajāyate /
hṛtpārśvakoṣṭhaśūlāś ca durnāmnyanilasambhave //

sajvaraṃ piṭakaṃ tṛṣṇā tīkṣṇavegaṃ saśoṇitam /
uṣṇaṃ dravaṃ sadāhaṃ ca pittārśassūpaveśyate //

pāṇḍuvarṇaś ca bhavati pītābhāsaś ca lakṣyate /
dahyate ca gudo ' tyarthaḥ gudapākaś ca jāyate //

śleṣmajeṣv api cārśassu picchilaṃ śuklasaṃplavam /
purīṣaṃ sakaphaṃ yāti stokaṃ stokaṃ savedanam //

upaviṣṭaściraṃ cāste niḥsvanaṃ copaveśyate /
śūyate meḍhravṛṣaṇaṃ vastiś ca guda eva ca //

aruciś cāvipākaś ca na ca pakvaṃ viricyate /
śvayathuś ca viśatyenaṃ viśeṣeṇākṣikūṭayoḥ //

etacchaleṣmasamutthānāmarśasāṃ rūpamucyate /
sannipātasamutthānaṃ jānīyāt sarvalakṣaṇaiḥ //

saṅghātaraktaṃ visraṃ vā bhinnaṃ vā pittamiśritam /
cireṇa ca pravāho ' sya prasaktaṃ vā kadācana //

abhiṣyaṇṇāni muñcanti raktārśāṃsyatha śoṇitam /
vahanti dhārayā raktaṃ yathā viddhā sirā sthitā //

rajasvaleva yuvatī raktaṃ muñcantyabhīkṣṇaśaḥ /
atīvamuḥ draṃ surāṃ dantīṃ kakubhaṃ samayūrakam //

gavāṃ ca mahiṣīṇāṃ ca mūtrāṇyatha samācaret /
bhasmīkṛtya tu taṃ kṣāraṃ yuktyā madyena pāyayet //

śleṣmārśāṃsi praśamayec chavayathuṃ pāṇḍutām api /
arśasāṃ vātikānāṃ tu yaduktaṃ vai cikitsitam //

tad eva ślaiṣmikāṇāṃ tu snehavarjaṃ samācaret /
raktajeṣv api cārśassu kṣīramājaṃ praśasyate //

ṛtuṃ vāpy ayanaṃ vāpi pibenmāsamathāpi vā /
balābilvaśalāṭūni triphalā hastipippalī //

karañjamadhupālāśamadhukotpalatindukaiḥ /
kalkairakṣasamairetairghṛtaprasthaṃ vipācayet //

ajākṣīre daśaguṇe tatsiddhaṃ mātrayā pibet /
etadraktasamutthāni pittajāni hi yāni ca //

arśāsi nāśayatyāśu chinnābhrāṇīva mārutaḥ /
lodhraṃ dāruharidrā ca majjā baibhītakī tathā //

taṇḍulodakapītāni madhunārśovināśanam /
lākṣā haridrā mañjiṣṭhā madhukaṃ nīlamutpalam //

ajākṣīreṇa pītāni raktajānāṃ vināśanam /
śirīṣapuṣpaṃ puṣpaṃ ca kauṭajaṃ kakubhasya ca //

dārvī haridrā lodhraṃ ca dhātakī kaṭphalaṃ vṛṣaḥ /
eteṣāṃ pāyayetkalkānyuktitastaṇḍulāmbunā //

madhuyuktaḥ praśamayed arśo vai raktapittajam /
madhukaṃ badaraṃ drākṣā mūlaṃ ca kuśakāśayoḥ //

taṇḍulodakapītāni madhunārśovināśanam /
nyagrodhodumbarāśvatthabadarīplakṣavetasāt //

pṛthak pravālānyārdrāṇi dvipalīnāni saṃharet /
avākpuṣpyāḥ palānyaṣṭavaṣṭau dārvyās tathaiva ca //

śāliparṇīpṛśniparṇyoḥ pale dve dve samāvapet /
dve rālaśākasya pale sarvametatsamāvapet //

dvidroṇe salile sādhyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam /
ghṛtasya cāḍhakaḥ sādhyaḥ sakaṣāyaḥ sukhāmbunā //

cāṅgeryāmlikayā jātaḥ svarasaḥ snehasammitaḥ /
devadārvabhayā mustā citrako bilvapeśikā //

kaṭphalaṃ śṛṅgaberaṃ ca pippalī candanaṃ tathā /
sauvīramañjanaṃ mūlaṃ pippalyāstiktarohiṇī //

guḍapriyaṅgupuṣpaṃ ca śālmalīpicchasāhvayā /
vatsakasya ca bījāni tathaivātiviṣā vacā //

etānakṣasamān bhāgān pṛthagdatvā vipācayet /
etatsiddhaṃ ghṛtaṃ yuktyā raktārśo vai vināśayet //

pittagulmamatīsāraṃ śūlaṃ jvaramarocakam /
strīṇāmasṛgdaraṃ ghoraṃ raktapittaṃ pravāhikām //

pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ kṛmīṃścaivāpakarṣati /
nāśanaṃ śleṣmajātānāṃ kāyāgnerdīpanaṃ param //

garbhādhānaṃ ca vandhyānāṃ śoṣiṇāṃ cāmṛtopamam /
cāṅgerīghṛtam ity etat khyātam arśovināśanam //

balavarṇakaraṃ caiva raktagulmaharaṃ tathā /
pittajeṣv api cārśassu hitaṃ tadraktajeṣv api //

sannipātasamuttheṣu sarveṣveva ca pūjitam /
arśasāṃ sahajānāntu yathāprakṛti cācaret //

cikitsitaṃ svayaṃ buddhyā sampradhārya yathābalam /
tripalaṃ śṛṅgaberasya caturthaṃ maricasya ca //

pippalī kuḍavārdhaṃ ca cavyasya palam eva ca /
tālīsapatrasya palaṃ palārdhaṃ kesarasya ca //

dve pale pippalīmūlaṃ citrakasya palaṃ tathā /
tathā tvakpatrayoḥ karṣau sūkṣmailākarṣam eva ca //

triṃśadguḍapale śuddhe cūrṇāny etāni sādhayet /
tato ' kṣamātrā vaṭikāḥ prāṇadā iti viśrutāḥ //

tālīsapatravaṭakās ta eva parikīrtitāḥ /
pūrvaṃ bhaktasya paścādvā bhakṣayet tu yathābalam //

madyair māṃsarasair yūṣaiḥ kṣīraiś cāpy upabhojayet /
etena hanti kaphajānyarśāṃsi sahajāni ca //

vātapittasamutthāni raktajānītarāṇi ca /
madātyaye mūtrakṛcchre pramehe hṛdayagrahe //

viṣajvare pārśvaśūle kṣate kṣīṇe virecite /
mandāgniviṣamāgnīnāṃ tathaiva kṛmikoṣṭhinām //

śūlagulmaparītānāṃ chardyatīsāriṇām api /
hṛdrogiṇāṃ kāmalināṃ śoṣiṇām ūrdhvavātinām //

kāsaśvāsaparītānāṃ sevyāś ca vaṭakāḥ śubhāḥ /
bhūyiṣṭhaṃ sahajānīha kṣapayanti śarīriṇam //

tasmāc choṣopacāreṇa kuryāt tasya cikitsitam /
rogānīkasya sarvasya paramarśaḥ sukīrtitam //

tasmād arśo vistareṇa cikitset tu cikitsakaḥ /
śastreṇa chedanaṃ teṣāṃ kṣāreṇa dahanaṃ tathā //

śalyakartā prayuñjīta dṛṣṭakarmā cikitsitam /
āyurvedavidā yat tu prayoktavyaṃ cikitsitam //

ālepanābhyaṅgavidhiṃ svedakarma ca tacchṛṇu /
abhyajya nābhiṃ kukṣiṃ ca vastimuṣkau gudaṃ tathā //

amlaiḥ kṣīraiś ca mūtraiś ca sukhoṣṇaiḥ pariṣecayet /
taruṇairmūlakaiḥ svinnais tathā gṛjjanakair api //

sukhoṣṇaiḥ svedayed yuktyā piṇyākairgomayena vā /
rāṭhameraṇḍamūlaṃ ca madhūkaṃ devadāru ca //

yavacūrṇanayuktāni kṣīreṇāloḍya pāyayet /
tenopanāhaṃ kurvīta svedayec ca punaḥ punaḥ //

arśāṃsi śamamāyānti vedanā ca nivartate /
vṛṣārkanaktamālānāṃ kāśmaryādaṇḍayos tathā //

patrakvāthaiḥ svedayet tu tatra caivopaveśayet /
mahānimbaṃ śṛṅgaberaṃ kuṣṭhaṃ kāsīsam eva ca //

saindhavaṃ citrakaṃ dantīṃ karavīraṃ śilākaṇām /
pūtikaṃ varuṇādvalkaṃ vidārīṃ lāṅgalāhvayām //

viḍaṅgaṃ hemadugdhāṃ ca haritālaṃ ca peṣayet /
garbheṇānena vipacet tailaṃ mūtracaturguṇe //

snuhyarkakṣīrayoś cātra kuḍavaḥ kuḍavo bhavet /
etadālepanaṃ yuktamarśasāṃ śamanaṃ param //

kṣārakarmakaraṃ hyetanna ca dūṣayate gudam /
kulīraśṛṅgī hastyasthi balā lāṅgalikī tathā //

hiṅgu kuṣṭhaṃ ca tutthaṃ ca bilvaṃ bhallātakāni ca /
arśasāṃ lepanaṃ tena saptarātraṃ punaḥ punaḥ //

śirīṣabījaṃ dvau kṣārau laṅgalī saindhavaṃ tathā /
snuhīkṣīreṇa piṣṭāni gavāṃ pittena bhāvayet //

arṇāṃsi lepayet tena saptarātraṃ punaḥ punaḥ /
etena liptānyarśāṃsi vinaśyanti na saṃśayaḥ //

śigru /.. /.. /.. /.. /.. /.. /.. /
sarvamekatra saṃhṛtya snuhīkṣīreṇa peṣayet //

karavīro ' navadyaś ca mālatī svarṇayūthikā /
prakṣālanakaṣāyo ' yamarśasāṃ hita ucyate //

sakṣaudraṃ navanītaṃ tu pralepo vraṇaropaṇaḥ /
dahyate saptarātreṇa puṃstvaṃ ca na vinaśyati //

saurmikābidadaṃ /.. /.. /.. /.. /.. /.. /
/.. /.. rśātrikaṭukaṃ snuhīkṣīreṇa peṣayet //

etadālepanaṃ śreṣṭhaṃ durnāmānaṃ vināśayet /
svarṇakṣīrī tu /.. /.. /.. tsakam //

kukkuṭsya purīṣaṃ ca snuhīkṣīreṇa peṣayet /
etadālepanaṃ śreṣṭhamarśasāṃ kṣārasammitam //

dahyante ' rśāṃsi saptāhāt puṃstvaṃ ca na vinaśyati /
yavāssiddhārthakāś caiva bhallātakamatho vasā //

dhūpanaṃ candanaṃ kuṣṭhaṃ śiṃsapāsāra eva ca /
gavāṃ śakṛc ca vārāhaṃ patre vāriṣṭaśigruje //

ghṛtamiśraṃ praśaṃsanti śreṣṭhaṃ dhūpanamarśasām /
raktapittasamuttheṣu praśastāḥ kṣīravastayaḥ //

tīkṣṇāḥ kaphasamuttheṣu vātikeṣv anuvāsanam /
sannipātādasādhyāni cirotthānīha yāni tu /
raktajāssahajā yāpyāḥ sādhyā anye trayo ' pi te // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele ṣoḍaśo ' dhyāyaḥ // // saptadaśo ' dhyāyaḥ // athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /