ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.16

વાતાત્પિત્તાત્કફાચ્ચૈવ સન્નિપાતાત્તથૈવ ચ ।
સહજાનિ ચ રક્તાચ્ ચ ષોડાર્શાંસ્યથ દેહિનામ્ ॥

તેષાં નિદાનં વક્ષ્યામિ ચિકિત્સાં ચાનુપૂર્વશઃ ।
અદૃશ્યાનાં ચ યત્પ્રોક્તં દૃશ્યાનાં ચ યથાક્રમમ્ ॥

વિદાહિગુરુરૂક્ષાણામાનૂપૌદકસેવનાત્ ।
દધિદુગ્ધગુડાદીનાં પિશિતાનાં ચ ભોજિનામ્ ॥

યવાનામુદકાનાં ચ દુષ્ટાનામવચારણાત્ ।
નિત્ય્ આજીર્ણભુજાં ચાપિ વેગાનાં ચ વિધારણાત્ ॥

પ્રવાહણાચ્ચતિમાત્રં મૈથુનસ્યાતિસેવનાત્ ।
દુષ્ટપાનપ્રસઙ્ગાચ્ ચ કઠિનાત્ પૃષ્ઠપીડનાત્ ॥

નિરૂહસ્યાતિયોગાચ્ ચ વસ્તીનાં વિભ્રમાદ્ અપિ ।
સ્નેહપાનાચ્ ચ વિભ્રાન્તાન્મદ્યદોષાચ્છ્રમાત્ક્ષયાત્ ॥

એભિઃ પ્રકુપિતા દોષા વાતપિત્તકફાસ્ત્રયઃ ।
એકશસ્સર્વશો વાથ દ્વન્દ્વશઃ શોણિતેન વા ॥

ગુદાભિષ્યન્દમેવાશુ કર્વન્તિ ગુદમાશ્રિતાઃ ।
કીલાસ્ તત્ર પ્રહોહન્તિ સૂક્ષ્મસર્ષપસન્નિભાઃ ॥

યવમુદ્ગાદિનિષ્પાવકર્કન્ધુબદરોપમાઃ ।
શરીરાઙ્ગુષ્ઠમાત્રા વા તામ્રા ગોસ્તનસન્નિભાઃ ॥

નિરૂઢાસ્તે ગુદે કીલાઃ સ્તમ્ભયન્તિ ગુદં ભૃશમ્ ।
સ્રોતસાં ગુદમાનહ્ય મૂલં બધ્નન્તિ વાપ્ય્ અથ ॥

નિરોધાત્સ્રોતસાં તેષામૂર્ધ્વં દોષાસ્સમુત્થિતાઃ ।
એકૈકં દૂષયિત્વા તુ રોગાન્ કુર્વન્તિ ચાશયાન્ ॥ 6.1

અરુચિશ્ ચાવિપાકશ્ ચ ગાત્રક્ષયબલક્ષયૌ ।
પણ્ડુત્વં પર્વભેદશ્ ચ શ્વયથુશ્ ચાક્ષિકૂટયોઃ ॥

ગ્લાનિર્મૈથુનહાનિશ્ ચ ગુદભ્રંશો ગુદગ્રહઃ ।
અર્શસાં રૂપસાદૃશ્યં પૃથક્ત્વં તેષુ વક્ષ્યતે ॥

કૃષ્ણં પુરીષં ભવતિ રૂક્ષં કિંચિત્સફેનિલમ્ ।
નિત્યં ગાઢપુરીષશ્ ચ ભિન્નવર્ચાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

ઊરુપૃષ્ટકટિગ્રાહો નિત્ય્ આનદ્ધસુદુર્બલઃ ।
જાયતે પર્વભેદશ્ ચ કર્ણશૂલસ્તૃષા ભ્રમઃ ॥

અર્શો યકૃદ્ધિ પવનો જઠરં વાપિ વર્ધયેત્ ।
શૂલાશ્ ચાસ્યોપજાયન્ત આધ્માનં ચ પુનઃ પુનઃ ॥

ગ્રહણી દૂષિતા ચાસ્ય વૈવર્ણ્યં ચોપજાયતે ।
હૃત્પાર્શ્વકોષ્ઠશૂલાશ્ ચ દુર્નામ્ન્યનિલસમ્ભવે ॥

સજ્વરં પિટકં તૃષ્ણા તીક્ષ્ણવેગં સશોણિતમ્ ।
ઉષ્ણં દ્રવં સદાહં ચ પિત્તાર્શસ્સૂપવેશ્યતે ॥

પાણ્ડુવર્ણશ્ ચ ભવતિ પીતાભાસશ્ ચ લક્ષ્યતે ।
દહ્યતે ચ ગુદો ઽ ત્યર્થઃ ગુદપાકશ્ ચ જાયતે ॥

શ્લેષ્મજેષ્વ્ અપિ ચાર્શસ્સુ પિચ્છિલં શુક્લસંપ્લવમ્ ।
પુરીષં સકફં યાતિ સ્તોકં સ્તોકં સવેદનમ્ ॥

ઉપવિષ્ટશ્ચિરં ચાસ્તે નિઃસ્વનં ચોપવેશ્યતે ।
શૂયતે મેઢ્રવૃષણં વસ્તિશ્ ચ ગુદ એવ ચ ॥

અરુચિશ્ ચાવિપાકશ્ ચ ન ચ પક્વં વિરિચ્યતે ।
શ્વયથુશ્ ચ વિશત્યેનં વિશેષેણાક્ષિકૂટયોઃ ॥

એતચ્છલેષ્મસમુત્થાનામર્શસાં રૂપમુચ્યતે ।
સન્નિપાતસમુત્થાનં જાનીયાત્ સર્વલક્ષણૈઃ ॥

સઙ્ઘાતરક્તં વિસ્રં વા ભિન્નં વા પિત્તમિશ્રિતમ્ ।
ચિરેણ ચ પ્રવાહો ઽ સ્ય પ્રસક્તં વા કદાચન ॥

અભિષ્યણ્ણાનિ મુઞ્ચન્તિ રક્તાર્શાંસ્યથ શોણિતમ્ ।
વહન્તિ ધારયા રક્તં યથા વિદ્ધા સિરા સ્થિતા ॥

રજસ્વલેવ યુવતી રક્તં મુઞ્ચન્ત્યભીક્ષ્ણશઃ ।
અતીવમુઃ દ્રં સુરાં દન્તીં કકુભં સમયૂરકમ્ ॥

ગવાં ચ મહિષીણાં ચ મૂત્રાણ્યથ સમાચરેત્ ।
ભસ્મીકૃત્ય તુ તં ક્ષારં યુક્ત્યા મદ્યેન પાયયેત્ ॥

શ્લેષ્માર્શાંસિ પ્રશમયેચ્ છવયથું પાણ્ડુતામ્ અપિ ।
અર્શસાં વાતિકાનાં તુ યદુક્તં વૈ ચિકિત્સિતમ્ ॥

તદ્ એવ શ્લૈષ્મિકાણાં તુ સ્નેહવર્જં સમાચરેત્ ।
રક્તજેષ્વ્ અપિ ચાર્શસ્સુ ક્ષીરમાજં પ્રશસ્યતે ॥

ઋતું વાપ્ય્ અયનં વાપિ પિબેન્માસમથાપિ વા ।
બલાબિલ્વશલાટૂનિ ત્રિફલા હસ્તિપિપ્પલી ॥

કરઞ્જમધુપાલાશમધુકોત્પલતિન્દુકૈઃ ।
કલ્કૈરક્ષસમૈરેતૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥

અજાક્ષીરે દશગુણે તત્સિદ્ધં માત્રયા પિબેત્ ।
એતદ્રક્તસમુત્થાનિ પિત્તજાનિ હિ યાનિ ચ ॥

અર્શાસિ નાશયત્યાશુ છિન્નાભ્રાણીવ મારુતઃ ।
લોધ્રં દારુહરિદ્રા ચ મજ્જા બૈભીતકી તથા ॥

તણ્ડુલોદકપીતાનિ મધુનાર્શોવિનાશનમ્ ।
લાક્ષા હરિદ્રા મઞ્જિષ્ઠા મધુકં નીલમુત્પલમ્ ॥

અજાક્ષીરેણ પીતાનિ રક્તજાનાં વિનાશનમ્ ।
શિરીષપુષ્પં પુષ્પં ચ કૌટજં કકુભસ્ય ચ ॥

દાર્વી હરિદ્રા લોધ્રં ચ ધાતકી કટ્ફલં વૃષઃ ।
એતેષાં પાયયેત્કલ્કાન્યુક્તિતસ્તણ્ડુલામ્બુના ॥

મધુયુક્તઃ પ્રશમયેદ્ અર્શો વૈ રક્તપિત્તજમ્ ।
મધુકં બદરં દ્રાક્ષા મૂલં ચ કુશકાશયોઃ ॥

તણ્ડુલોદકપીતાનિ મધુનાર્શોવિનાશનમ્ ।
ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થબદરીપ્લક્ષવેતસાત્ ॥

પૃથક્ પ્રવાલાન્યાર્દ્રાણિ દ્વિપલીનાનિ સંહરેત્ ।
અવાક્પુષ્પ્યાઃ પલાન્યષ્ટવષ્ટૌ દાર્વ્યાસ્ તથૈવ ચ ॥

શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યોઃ પલે દ્વે દ્વે સમાવપેત્ ।
દ્વે રાલશાકસ્ય પલે સર્વમેતત્સમાવપેત્ ॥

દ્વિદ્રોણે સલિલે સાધ્યમષ્ટભાગાવશેષિતમ્ ।
ઘૃતસ્ય ચાઢકઃ સાધ્યઃ સકષાયઃ સુખામ્બુના ॥

ચાઙ્ગેર્યામ્લિકયા જાતઃ સ્વરસઃ સ્નેહસમ્મિતઃ ।
દેવદાર્વભયા મુસ્તા ચિત્રકો બિલ્વપેશિકા ॥

કટ્ફલં શૃઙ્ગબેરં ચ પિપ્પલી ચન્દનં તથા ।
સૌવીરમઞ્જનં મૂલં પિપ્પલ્યાસ્તિક્તરોહિણી ॥

ગુડપ્રિયઙ્ગુપુષ્પં ચ શાલ્મલીપિચ્છસાહ્વયા ।
વત્સકસ્ય ચ બીજાનિ તથૈવાતિવિષા વચા ॥

એતાનક્ષસમાન્ ભાગાન્ પૃથગ્દત્વા વિપાચયેત્ ।
એતત્સિદ્ધં ઘૃતં યુક્ત્યા રક્તાર્શો વૈ વિનાશયેત્ ॥

પિત્તગુલ્મમતીસારં શૂલં જ્વરમરોચકમ્ ।
સ્ત્રીણામસૃગ્દરં ઘોરં રક્તપિત્તં પ્રવાહિકામ્ ॥

પાણ્ડુરોગં વિષં કાસં કૃમીંશ્ચૈવાપકર્ષતિ ।
નાશનં શ્લેષ્મજાતાનાં કાયાગ્નેર્દીપનં પરમ્ ॥

ગર્ભાધાનં ચ વન્ધ્યાનાં શોષિણાં ચામૃતોપમમ્ ।
ચાઙ્ગેરીઘૃતમ્ ઇત્ય્ એતત્ ખ્યાતમ્ અર્શોવિનાશનમ્ ॥

બલવર્ણકરં ચૈવ રક્તગુલ્મહરં તથા ।
પિત્તજેષ્વ્ અપિ ચાર્શસ્સુ હિતં તદ્રક્તજેષ્વ્ અપિ ॥

સન્નિપાતસમુત્થેષુ સર્વેષ્વેવ ચ પૂજિતમ્ ।
અર્શસાં સહજાનાન્તુ યથાપ્રકૃતિ ચાચરેત્ ॥

ચિકિત્સિતં સ્વયં બુદ્ધ્યા સમ્પ્રધાર્ય યથાબલમ્ ।
ત્રિપલં શૃઙ્ગબેરસ્ય ચતુર્થં મરિચસ્ય ચ ॥

પિપ્પલી કુડવાર્ધં ચ ચવ્યસ્ય પલમ્ એવ ચ ।
તાલીસપત્રસ્ય પલં પલાર્ધં કેસરસ્ય ચ ॥

દ્વે પલે પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકસ્ય પલં તથા ।
તથા ત્વક્પત્રયોઃ કર્ષૌ સૂક્ષ્મૈલાકર્ષમ્ એવ ચ ॥

ત્રિંશદ્ગુડપલે શુદ્ધે ચૂર્ણાન્ય્ એતાનિ સાધયેત્ ।
તતો ઽ ક્ષમાત્રા વટિકાઃ પ્રાણદા ઇતિ વિશ્રુતાઃ ॥

તાલીસપત્રવટકાસ્ ત એવ પરિકીર્તિતાઃ ।
પૂર્વં ભક્તસ્ય પશ્ચાદ્વા ભક્ષયેત્ તુ યથાબલમ્ ॥

મદ્યૈર્ માંસરસૈર્ યૂષૈઃ ક્ષીરૈશ્ ચાપ્ય્ ઉપભોજયેત્ ।
એતેન હન્તિ કફજાન્યર્શાંસિ સહજાનિ ચ ॥

વાતપિત્તસમુત્થાનિ રક્તજાનીતરાણિ ચ ।
મદાત્યયે મૂત્રકૃચ્છ્રે પ્રમેહે હૃદયગ્રહે ॥

વિષજ્વરે પાર્શ્વશૂલે ક્ષતે ક્ષીણે વિરેચિતે ।
મન્દાગ્નિવિષમાગ્નીનાં તથૈવ કૃમિકોષ્ઠિનામ્ ॥

શૂલગુલ્મપરીતાનાં છર્દ્યતીસારિણામ્ અપિ ।
હૃદ્રોગિણાં કામલિનાં શોષિણામ્ ઊર્ધ્વવાતિનામ્ ॥

કાસશ્વાસપરીતાનાં સેવ્યાશ્ ચ વટકાઃ શુભાઃ ।
ભૂયિષ્ઠં સહજાનીહ ક્ષપયન્તિ શરીરિણમ્ ॥

તસ્માચ્ છોષોપચારેણ કુર્યાત્ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્ ।
રોગાનીકસ્ય સર્વસ્ય પરમર્શઃ સુકીર્તિતમ્ ॥

તસ્માદ્ અર્શો વિસ્તરેણ ચિકિત્સેત્ તુ ચિકિત્સકઃ ।
શસ્ત્રેણ છેદનં તેષાં ક્ષારેણ દહનં તથા ॥

શલ્યકર્તા પ્રયુઞ્જીત દૃષ્ટકર્મા ચિકિત્સિતમ્ ।
આયુર્વેદવિદા યત્ તુ પ્રયોક્તવ્યં ચિકિત્સિતમ્ ॥

આલેપનાભ્યઙ્ગવિધિં સ્વેદકર્મ ચ તચ્છૃણુ ।
અભ્યજ્ય નાભિં કુક્ષિં ચ વસ્તિમુષ્કૌ ગુદં તથા ॥

અમ્લૈઃ ક્ષીરૈશ્ ચ મૂત્રૈશ્ ચ સુખોષ્ણૈઃ પરિષેચયેત્ ।
તરુણૈર્મૂલકૈઃ સ્વિન્નૈસ્ તથા ગૃજ્જનકૈર્ અપિ ॥

સુખોષ્ણૈઃ સ્વેદયેદ્ યુક્ત્યા પિણ્યાકૈર્ગોમયેન વા ।
રાઠમેરણ્ડમૂલં ચ મધૂકં દેવદારુ ચ ॥

યવચૂર્ણનયુક્તાનિ ક્ષીરેણાલોડ્ય પાયયેત્ ।
તેનોપનાહં કુર્વીત સ્વેદયેચ્ ચ પુનઃ પુનઃ ॥

અર્શાંસિ શમમાયાન્તિ વેદના ચ નિવર્તતે ।
વૃષાર્કનક્તમાલાનાં કાશ્મર્યાદણ્ડયોસ્ તથા ॥

પત્રક્વાથૈઃ સ્વેદયેત્ તુ તત્ર ચૈવોપવેશયેત્ ।
મહાનિમ્બં શૃઙ્ગબેરં કુષ્ઠં કાસીસમ્ એવ ચ ॥

સૈન્ધવં ચિત્રકં દન્તીં કરવીરં શિલાકણામ્ ।
પૂતિકં વરુણાદ્વલ્કં વિદારીં લાઙ્ગલાહ્વયામ્ ॥

વિડઙ્ગં હેમદુગ્ધાં ચ હરિતાલં ચ પેષયેત્ ।
ગર્ભેણાનેન વિપચેત્ તૈલં મૂત્રચતુર્ગુણે ॥

સ્નુહ્યર્કક્ષીરયોશ્ ચાત્ર કુડવઃ કુડવો ભવેત્ ।
એતદાલેપનં યુક્તમર્શસાં શમનં પરમ્ ॥

ક્ષારકર્મકરં હ્યેતન્ન ચ દૂષયતે ગુદમ્ ।
કુલીરશૃઙ્ગી હસ્ત્યસ્થિ બલા લાઙ્ગલિકી તથા ॥

હિઙ્ગુ કુષ્ઠં ચ તુત્થં ચ બિલ્વં ભલ્લાતકાનિ ચ ।
અર્શસાં લેપનં તેન સપ્તરાત્રં પુનઃ પુનઃ ॥

શિરીષબીજં દ્વૌ ક્ષારૌ લઙ્ગલી સૈન્ધવં તથા ।
સ્નુહીક્ષીરેણ પિષ્ટાનિ ગવાં પિત્તેન ભાવયેત્ ॥

અર્ણાંસિ લેપયેત્ તેન સપ્તરાત્રં પુનઃ પુનઃ ।
એતેન લિપ્તાન્યર્શાંસિ વિનશ્યન્તિ ન સંશયઃ ॥

શિગ્રુ ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।
સર્વમેકત્ર સંહૃત્ય સ્નુહીક્ષીરેણ પેષયેત્ ॥

કરવીરો ઽ નવદ્યશ્ ચ માલતી સ્વર્ણયૂથિકા ।
પ્રક્ષાલનકષાયો ઽ યમર્શસાં હિત ઉચ્યતે ॥

સક્ષૌદ્રં નવનીતં તુ પ્રલેપો વ્રણરોપણઃ ।
દહ્યતે સપ્તરાત્રેણ પુંસ્ત્વં ચ ન વિનશ્યતિ ॥

સૌર્મિકાબિદદં ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।
।.. ।.. ર્શાત્રિકટુકં સ્નુહીક્ષીરેણ પેષયેત્ ॥

એતદાલેપનં શ્રેષ્ઠં દુર્નામાનં વિનાશયેત્ ।
સ્વર્ણક્ષીરી તુ ।.. ।.. ।.. ત્સકમ્ ॥

કુક્કુટ્સ્ય પુરીષં ચ સ્નુહીક્ષીરેણ પેષયેત્ ।
એતદાલેપનં શ્રેષ્ઠમર્શસાં ક્ષારસમ્મિતમ્ ॥

દહ્યન્તે ઽ ર્શાંસિ સપ્તાહાત્ પુંસ્ત્વં ચ ન વિનશ્યતિ ।
યવાસ્સિદ્ધાર્થકાશ્ ચૈવ ભલ્લાતકમથો વસા ॥

ધૂપનં ચન્દનં કુષ્ઠં શિંસપાસાર એવ ચ ।
ગવાં શકૃચ્ ચ વારાહં પત્રે વારિષ્ટશિગ્રુજે ॥

ઘૃતમિશ્રં પ્રશંસન્તિ શ્રેષ્ઠં ધૂપનમર્શસામ્ ।
રક્તપિત્તસમુત્થેષુ પ્રશસ્તાઃ ક્ષીરવસ્તયઃ ॥

તીક્ષ્ણાઃ કફસમુત્થેષુ વાતિકેષ્વ્ અનુવાસનમ્ ।
સન્નિપાતાદસાધ્યાનિ ચિરોત્થાનીહ યાનિ તુ ।
રક્તજાસ્સહજા યાપ્યાઃ સાધ્યા અન્યે ત્રયો ઽ પિ તે ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ષોડશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ સપ્તદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતઃ શ્વયથુચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।