Bhāvanāsārasaṃgraha 1-2 · Chapter 1

ajñāna-timirāndhasya
jñānāñjana-śalākayā
cakṣur unmīlitaṃ yena
tasmai śrī-gurave namaḥ

siṃha-skandhaṃ madhura-madhura-smera-gaṇḍa-sthalāntaṃ
durvijñeyojjvala-rasa-mayāścarya-nānā-vikāram
vibhrat kāntiṃ vikaca-kanakāmbhoja-garbhābhirāmām
ekībhūtam vapur avatu vo rādhayā mādhavasya

śoṇa-snigdhāṅguli-dala-kulaṃ jāta-rāgaṃ parāgaiḥ
śrī-rādhāyāḥ stana-mukulayoḥ kuṅkuma-kṣoda-rūpaiḥ
bhakta-śraddhā-madhu-nakha-mahaḥ-puñja-kiñjalka-jālaṃ
jaṅghānālaṃ caraṇa-kamalaṃ pātu naḥ pūtanāreḥ

bhakti-rasāmṛta-sindhau
carataḥ paribhūta-kāla-jāla-bhiyaḥ
bhakta-makarān aśīlita-
mukti-nadīkān namasyāmi

prage śrīvāsasya dvija-kula-ravair niṣku avare
śruti-dhvāna-prakhyaiḥ sapadi gata-nidraṃ pulakitam
hareḥ pārśve rādhā-sthitim anubhavantaṃ nayana-jair
jalaiḥ saṃsiktāṅgaṃ vara-kanaka-gauram bhaja manaḥ

rātryante trasta-vṛnderita-bahu-viravair bodhitau kīra-śārī-
padyair hṛdyair ahṛdyair api sukha-śayanād utthitau tau sakhībhiḥ
dṛṣṭau hṛṣṭau tadātvodita-rati-lalitau kakkha ī-gīḥ saśaṅkau
rādhā-kṛṣṇau satṛṣṇāv api nija-nija-dhāmny āpta-talpau smarāmi

pratisva-sevāvasara-prabodhitā-
sadātanābhyāsa-juṣo 'tha kiṅkarīḥ
nidraiva rātry antam avetya tā jahau
saiva svayaṃ jāgarayāñ cakāra kim?

utthāya talpāc cakitekṣaṇāḥ kṣaṇān
duhānayor nāgara-cakravartinoḥ
svāpaṃ rahaḥ-svāpam abhaṅgam aṅganā
ālakṣya tūṣṇīm adhiśayam āsata

papracchur anyonyam imā mimānayā
rasaṃ parīhāsa-bhṛtaṃ sajṛmbhayā
girā cirāj jāgara-mūḍha-ghūrṇana-
sva-svākṣi-bhṛṅgī-tati-līḍha-vakṣasaḥ

niśānta-sevocita-mālya-vīṭikā-
kṛtyātta-cittā atha kācid āha tāḥ
anaṅga-baddhāṅga-yuva-dvayocchalat-
saurabhya-saulabhyavatī rasoccalā

jānīta jālādhva-gatāsya-padmāḥ
sadmāntarālyaḥ sva-dṛśaḥ prahitya
kāntau nitāntātanu-lāsya-cuñcu
dhinoti suptiḥ parirabhya kīdṛk?

itas tato nyasta-maṇi-pradīpān-
aphulla-nīlotpala-campakābhān
vidhatta etau sva-mayūkha-vṛndair
anāvṛtair maṇḍana-mālya-celaiḥ

sa kṛṣṇa-meghaḥ sthira-cañcalālī-
vṛto 'timādhurya-rasair amūḥ kim?
āsnāpayat svārhaṇa-kṛtya-vṛttāḥ
pratyarhaṇenādita eva dhinvan

tāmbūla-mālā-vividhānulepair
aṅgāra-dhānyāguruvaiś ca dhūpaiḥ
kālocitais taiḥ pratipādyamānaiḥ
kati-kṣaṇāṃs tā gamayāṃ babhūvuḥ

prabhañjano rañjayituṃ nikuñja-
rājau vyarājiṣṭa mudā tadānīm
manye prabudhya ślatha-durbalāṅgo
drutaṃ prayātuṃ na-tarāṃ śaśāka

yā vṛkṣa-vallyo vyakasaṃs tadaiva tāś
cumbaṃs tadāmoda-bharair diśo daśa
prasāritaiḥ śvāsapatha-praveśitair
bhṛṅgāvalīr jāgarayāñ cakāra saḥ

tad-guñjitai rañjita-susvarair bhṛśaṃ
prabudhya vṛndā'tha vilokya sarvataḥ
svanāthayor jāgaraṇe patatriṇo
nyayuṅkta kāla-jñatayā rayād iyam

āsan yad-arthaṃ prathamaṃ dvijendrāḥ
sevā-samutkaṇṭha-dhiyo 'pi mūkāḥ
vṛndā-nideśaṃ tam avāpya harṣāt
krīḍā-nikuñjaṃ paritaś cukūjuḥ

athāli-vṛndaṃ makaranda-lubdhaṃ
ratīśitur maṅgala-kambu-tulyam
praphulla-vallī-caya-mañju-kuñje
juguñja talpī-kṛta-kañja-puñje

jhaṅkṛtim aṅgī-kurute
rati-maṅgala-jhallarīva govindam
bodhayituṃ madhu-mattā
madhupī-tatir udbha ānandā

pika-śreṇī manojasya
vīṇeva vyakta-pañcamam
ālalāpa svaraṃ tāraṃ
kuhūr iti muhur muhuḥ

rati-madhura-vipañcī-nāda-bhaṅgīṃ dadhānā
madana-mada-vikūjat-kānta-pārśve niṣaṇṇā
mṛdula-mukula-jālāsvāda-vispaṣṭa-kaṇṭhī
kalayati sahakāre kākalīṃ kokilālī

vidrāvya gopī-dhṛti-dharmacaryā-
lajjā-mṛgīr māna-vṛkeṣv amarṣī
kapota-ghūtkāra-miṣeṇa śaṅke
garjaty ayaṃ kāma-tarakṣu-rājaḥ

rādhā-dhairya-dharādharoddhṛti-vidhau ke'nye samarthā vinā
kṛṣṇaṃ kṛṣṇa-sumatta-kuñjara-vaśīkāre'py alaṃ śṛṅkhalāḥ
anyāḥ kā vṛṣabhānu-jām iha vinā dhanyām atīvādṛtāḥ
kekāḥ kiṃ samudīrayanti śikhinas tau bodhayantaḥ prage

hrasva-dīrgha-plutair yuktaṃ
ku-kūkū-kū iti svaram
kukkuṭo 'py apa hat prātar
vedābhyāsī baṭur yathā

atha pakṣiṇāṃ kalakalaiḥ prabodhitāv
api tau mitho 'vidita-jāgarau tadā
nibiḍopagūhaṇa-vibhaṅga-kātarau
kapa ena mīlita-dṛśāvatiṣṭhatām

vṛndeṅgita-jñaḥ sa vicakṣaṇaḥ śukaḥ
śuko yathā bhāgavatārtha-kovidaḥ
dakṣaḥ prabodhe jagatāṃ prabhor ati-
premāspadatvānupamaḥ samabhyadhāt

jaya smarāśeṣa-vilāsa-vaiduṣī-
niṣṇāta-gopījana-locanāmṛta!
prāṇa-priyā-prema-dhunī-mataṅgaja!
sva-mādhurī-plāvita-loka-saṃhate

priyādharāsvāda-sukhe nimajjasi
prabudhyase nety ucitaṃ rasāmbudhe!
riraṃsutāyāṃ viriraṃsur eva te
kiñcādhuneyaṃ kṣaṇadā kṣaṇaṃ dyati

jahīhi nidrāṃ ślathayopagūhanaṃ
vrajaṃ pratiṣṭhāsuraraṃ prabho! bhava
prātar babhūvānusara sva-cāturīṃ
pracchanna-kāmatvam athorarī-kuru

jaya vrajānandana! nanda-cetaḥ-
payodhi-pīyūṣa-mayūkha! deva!
goṣṭheśvarī-puṇya-latā-prasūna!
prayāhi gehāya dhinu sva-bandhūn

gokula-bandho! jaya rasa-sindho!
jāgṛhi talpaṃ tyaja śaśi-kalpam
prīty-anukūlāṃ śrita-bhuja-mūlāṃ
bodhaya kāntāṃ rati-bhara-tāntām

udayaṃ prajavādayam ety aruṇas
taruṇī-nicaye sahajākaruṇaḥ
nibhṛtaṃ nilayaṃ vrajanātha! tatas
tvarito ' a kalinda-sutā-ta ataḥ

śārī śubhā sā'tha jagāda sūkṣma-dhīḥ
śārī yathā devana-sammata-sthitiḥ
jayeśvari! svīya-vilāsa-saubhaga-
śrī-tarṣita-śrī-mukha-mukhya-yauvate

kamala-mukhi! vilāsāyāsa-gāḍhālasāṅgī
svapiṣi sakhi! niśānte yat tavāyaṃ na doṣaḥ
dig iyam aruṇitaindrī kintu paśyāvir āsīt
tava sukham asahiṣṇuḥ sādhvi! candrā-sakhīva

śeṣe'dhunā yad-rati-vallabhāsya-
rājīva-rājan madhu-pāna-mattā
asāmprataṃ tat khalu sāmprataṃ te
prātas tato jāgarayāmy ahaṃ tvām

kṛṣṇo 'py anidraḥ priyayopagūḍhaḥ
kāntā'py anidrā'py amunopagūḍhā
talpāt prabhātākulam apy analpān
notthātum etan mithunaṃ śaśāka

kṛṣṇasya jānūpari-yantrita-san-nitambā
vakṣaḥ-sthale dhṛta-kucā vadane'rpitāsyā
kaṇṭhe niveśita-bhujā'sya bhujopadhānā
kāntā na hīṅgati manāg api labdha-bodhā

śrī-kṛṣṇa-līlā-racanāsu dakṣas
tat-prema-jānanda-viphulla-pakṣaḥ
dakṣākhya āha śrita-kuñja-kakṣaḥ
śukaḥ samadhyāpita-kīra-lakṣaḥ

ekaṃ prācyām aruṇa-kiraṇāpā alāyāṃ vidhatte
cakṣuḥ kānte tvaritam aparaṃ dūrage cakravākī
śaṅkākrāntās taru-kuhara-gā mūkatāṃ yānti ghūkāḥ
śaṅke bhāsvān udayam udagāt kṛṣṇa! nidrāṃ jahīhi

jaya jaya guṇa-sindho! preyasī-prāṇa-bandho!
vraja-sarasi-ja-bhāno! sat-kalā-ratna-sāno!
iha hi rajanī-śeṣe kiṃ manā nātha! śeṣe
samayam avakalayāpīṣyate kuñja-sayyā?

ayam api ca śikhaṇḍī jāgaritvaiva khaṇḍī
kṛta-sulalita-kekaḥ kāla-niṣṭhā-vivekaḥ
pramilati tava nidrā-hānaye'dhī-daridrāḥ
śiva śiva nija-sevā-kālam ujjhanti ke vā?

vṛndā-vaktrād adhigata-vidyā
sārī hārī-kṛta-bahu-padyā
rādhā-snehoccaya-madhu-mattā
tasyā nidrāpanayana-yattā

nidrāṃ jahīhi vijahīhi nikuñja-śayyāṃ
vāsaṃ prayāhi sakhi! nālasatāṃ prayāhi
kāntaṃ ca bodhaya na bodhaya loka-lajjāṃ
kālocitāṃ hi kṛtinaḥ kṛtim unnayanti

vraja-pati-tanayāṅkāsaṅgato vīta-śaṅkā
vidhu-mukhi! kim-u śeṣe nirbharaṃ rātri-śeṣe?
pramada-madhupa-puñje mā paraṃ tiṣṭha kuñje
na gaṇayasi vigarhāṃ kiṃ guruṇām anarhām?

sudati! kumudinīnām aṅkam āsādya līnā
mada-madhukara-mālā kālam āsādya lolā
sarati kamalinīnāṃ rājim etām adīnāṃ
bhavati samaya eva glāni-harṣādidevaḥ

viyad-atilaghu-tāraṃ tvad-vapuḥ kṣuṇṇa-hāraṃ
vigalita-kusumānāṃ varṣma śephālikānām
tritayam idam idānīm eka-rūpaṃ tadānīm
api yad api tathāpi tvad-vapuḥ śrībhir āpi

tru ita-patita-muktā-hāravat te viyuktā
bhavad uḍu-tatir eṣā svalpa-mātrāvaśeṣā
cira-śayanam avekṣyārundhatī te vilakṣyā
bhavad iva parivakre paśya saptarṣi-cakre

iti kala-vacanānāṃ śārikāṇāṃ śukānāṃ
rutam atiśaya-ramyaṃ śrotra-peyaṃ niśamya
vihita-śayana-bādhā sā jajāgāra rādhā
prathamam atha sa kṛṣṇaḥ svāpa-līlā-vitṛṣṇaḥ

yugapad ubhaya-nidrā-bhaṅga-vidhvasta-mudrā
yugapad ubhaya-netrāpāṅga-bhaṅgī vicitrā
yugapad ubhaya-ghūrṇā-jāta-saṃkleśa-pūrṇā
bhavad ubhaya-vilokābhāvataḥ prāpta-śokā

kala-kvaṇat-kaṅkaṅa-nūpuraṃ jabād
atyucchalad-gātra-yuga-cchavi-cchaṭām
vyastālakāgrāvali-veṣṭanonnamat-
tā aṅka-hāra-dyuti-dīpitānanam

srastāṃśukānveṣaṇa-saṃbhramodayād
itas-tato nyasta-karābja-mañjulam
śayyotthitaṃ keli-vilāsinos tayos
trailokya-lakṣmīm iva sañcikāya tam

ghūrṇālasākṣaṃ ślatha-sarva-gātraṃ
viśrasta-keśaṃ rasika-dvayaṃ tat
bhugnopaveśaṃ skhalane kathaṃ cid
anyonyam ālambanatāṃ prapede

anyonya-grathitāṅgulī-kisalayām unnīya bāhu-dvayīṃ
jṛmbhārambha-puraḥsaraṃ vidadhatī gātrasya saṃmo anam
mīlan-netram urojayor nakha-pada-vyādāna-dīnānanā
nā-nā-neti punar nakha-kṣata-dhiyā sā kṛṣṇa-pāṇī dadhe

saṅgopāya pa āñcalena tanunā niḥsāri-dantāvalī-
jyotsnābhiḥ snapitena dakṣiṇa-karākṛṣṭena vaktrāmbujam
līlollāsita-kandharaṃ mṛdu-kalair vāmāṅguli-ccho ikā-
niḥsvānaiś cala-kaṅkaṇa-svana-sakhaiḥ śrī-rādhikā'jṛmbhata

alasa-valitam ūrdhvī-kṛtya mūrdhopakaṇṭhe
valayitam idam anyonyena saṃsakta-pāṇi
trika-vicalana-bhaṅgi-saṅgi mo āyitāyāḥ
paridhir iva mukhendor bhāti dordvandvam asyāḥ

utthāyeśaḥ sanniviṣṭo 'tha talpe
vyājān nidrā-śālinīṃ mīlitākṣīm
dorbhyāṃ kāntāṃ svāṅkam ānīya tāntāṃ
paśyaty asyā mādhurīṃ sādhurīti

ghūrṇāyamānekṣaṇa-khañjarī aṃ
lalā a-lolālaka-bhṛṅga-jālam
mukhaṃ prabhātābja-nibhaṃ priyāyāḥ
papau dṛśeṣat-smitam acyuto 'sau

saṃśliṣṭa-sarvāṅguli-bāhu-yugmam
unmathya dehaṃ parimo ayantīm
udbuddha-jṛmbhā-sphuṭa-danta-kāntim
ālokya kāntāṃ mumude mukundaḥ

tadaiva jṛmbhottha-radāṃśu-jāla-
māṇikya-dīpair nirarājayat kim
sa-nidram unmudra-dṛganta-lakṣmī-
rasa-jñayānyonya-vilihyamānam

svīyāṅkottāna-suptām uṣasi mṛdu mṛṣā rodaneṣat-smitāsyām
ardhonmuktāgra-keśāṃ vimṛdita-kusuma-srag-dharāṃ chinna-hārām
unmīlyonmīlya ghūrṇālasa-nayana-yugaṃ svānanālokanotkāṃ
kāntāṃ tāṃ keli-tāntāṃ mudam atulatamām āpa paśyan vrajenduḥ

hemābjāṅgyāḥ prabala-suratāyāsa-jātālasāyāḥ
kāntasyāṅke nihata-vapuṣaḥ snigdha-tāpiñcha-kānteḥ
śampākampā nava-jala-dhare sthāsnutāṃ ced adhāsyat
śrī-rādhāyāḥ sphuṭam iha tadā sāmya-kakṣām avāpsyat

sphuran makara-kuṇḍalaṃ madhura-manda-hāsodayaṃ
madālasa-vilocanaṃ kamala-gandhi lolālakam
mukhaṃ sva-daśana-kṣatāñjana-malīmasauṣṭhaṃ hareḥ
samīkṣya kamalekṣaṇā punar abhūd vilāsotsukā

parasparālokana-jāta-lajjā-
nivṛtta-cañcad-dara-kuñcitākṣam
īṣat-smitaṃ vīkṣya mukhaṃ priyāyā
uddīpta-tṛṣṇaḥ punar āsa kṛṣṇaḥ

vāmena cādhaḥ śira unnamayya
kareṇa tasyāś cibukaṃ pareṇa
vibhugna-kaṇṭhaḥ smita-śobhi-gaṇḍaṃ
mukhaṃ priyāyāḥ sa muhuś cucumba

kāntādhara-sparśa-sukhābdhi-magnā
karaṃ dhunānā dara-kuñcitākṣī
mā meti mandākṣara-sanna-kaṇṭhī
sakhī-dṛśāṃ sā mudam ātatāna

rūpāmṛtaṃ me tri-jagad-vilakṣaṇaṃ
niḥsīma-mādhuryam idaṃ ca yauvanam
adyaiva sāphalyam avāpa sarvathā
preyānupābhuṅktatamāṃ mudā yataḥ

saivaṃ vicintya kṣaṇam āha kāntaṃ
tad-akṣi-pītākhila-mādhurīkā
svāntar mudātyartha-lasad-dṛganta-
lakṣmī-vihārāyatanāsya-padmam

bho bho vilāsinn avadhehi yat tvayā
visrasta-veśābharaṇāsmy ahaṃ kṛtā
yāvan mad-ālyo 'nusaranti noṣasi
drutaṃ samādhitsasi tan na kiṃ punaḥ

sva-cāturīṃ sādhaya māṃ prasādhaya
prasādayānaṅgam abhīṣṭa-daivatam
yo 'sman mano-mandira-varty ayaṃ tvayā
bahiṣ-kṛto lakṣmabhir ebhir eva yat

satyaṃ bravīṣy aṅga-jam iṣṭa-devaṃ
tvad-aṅga-pīṭhe prakaṭī-bhavantam
yajāmi bhūṣāmbara-gandha-puṣpaṃ
srak-candanādyair iti tāṃ sa ūce

ittham īśvaryā vākyaṃ hi
śrutvā sevana-peśalā
tad-upayogi-vastūni
samarpayitum utsukā

dvāraṃ samunmucya manāg anāravaṃ
śanaiḥ pada-nyāsa-viśeṣa-mañjulā
nirṇīta taj-jāgaraṇātha kiṅkarī-
tatir viśaṅkā praviveśa veśma sā

itas tato nyasta-maṇi-pradīpān
aphulla-nīlotpala-campakābhān
vidhatta etau sva-mayūkha-vṛndair
anāvṛtair maṇḍana-mālya-celaiḥ

mitho daśana-vikṣatādhara-pu au vilāsālasau
nakhāṅkita-kalevarau galita-patra-lekhāśriyau
ślathāmbara-sukuntalau tru ita-hāra-puṣpa-srajau
muhur mumudire puraḥ samabhilakṣya tāḥ sva-priyau

athāmunā kaṅkatikāṃ śanaiḥ śanair
vikarṣatā bhānumatī-karārpitām
kacāvalī saṃstriyate sma mālatī-
mālota-veṇī-racanā-paṭīyasā

kastūrikā-candana-kuṅkuma-dravaiḥ
sambhāvitais tām anurāgalekhayā
cakāra mālāñcita-cāru-citrakāṃ
sa citra-cuñcur dhṛta-navya-vartikaḥ

tā aṅka-yugmena lavaṅga-mañjarī-
sampāditāpūrva-rucā sa cāruṇī
ānarca tasyāḥ śravaṇe navāñjane-
nānañja-kañja-pratim etad akṣinī

dadhāra hāraṃ ruci-mañjarīlitaṃ
yadā tadoce priyayā madoddhuram
yā khaṇḍitā candana-kañculī tvayā
vakṣojayos tāṃ na kutaś cikīrṣasi?

ālekhya-karmaṇy atigarva-dhāriṇīs
tās tā viśākhā-prabhṛtīr bhavat sakhīḥ
vismāpayāmy adya kuca-dvaye kṛtaiś
citrair vicitrair iti tāṃ jagāda saḥ

prasādhanārtha-pratipādanonmukha-
śrī-rūpa-līlā-rati-mañjarī-mukhaḥ
stana-dvayaṃ tulikayāṅkayan hari
pañceṣu-pañceṣu-śaravyatām agāt

pāṇiś ca kampe yadi vakra-rekhaṃ
citraṃ vilumpann urasā muhuḥ saḥ
manye smarāgniṃ dhamati sma tasyā
dhṛtīndhanaṃ dagdhu-manā vidagdhaḥ

kāmas tam avakalpam analpa-vaibhavaiḥ
sadyo vidhāyāniyata-sthala-sthitam
vimṛjya saṃsṛjya vikhaṇḍya khaṇḍaśas
tenaiva sollāsam ubhāv abhūṣayat

dāsyaś ca tāḥ phulla-dṛśāṃ kṛtārthatāṃ
mūrtāṃ cirāyābhilaṣantya eva tām
punā riraṃsū samavetya tau tato
miṣeṇa sarvā niragūhi kenacit

punar api ghana-ghūrṇa śrī-mukha-dvandva-yogād
acaṭula-bhujavallī-veṣṭaneneṣṭabhāsau
kṣaṇam api dara-suptyā śaṃ bhajāvetya tas tāv
anṛju-kusuma-talpe srasta-gātrāv abhūtām

viraha-vikalayā tac chayyayā dūnayā kiṃ
katham api dara-labdhāśleṣayā nidrayā vā
uṣasi na ca vihātuṃ hanta śaktau khagās tau
tad api vidadhurābhyāṃ vipra-yuktau svanantaḥ

agaṇita-kula-niṣṭhā mā nikuñje śayiṣṭhāḥ
parihara surata-ghnaṃ svāpam udgaccha śīghram
samajani saviśeṣaḥ paśya doṣāvaśeṣaḥ
kuru na gata-samādhāṃ bandhu-vargasya bādhām

iyam ajani digaindrī dṛśyatāṃ devi! sāndrī-
bhavad aruṇima-dhārā tvat-pādābjānukārā
iyam api ca varākī satvarā cakravākī
parimilita rathāṅge jāta-viccheda-bhaṅge

api tava mukha-śobhām āptu-kāmo 'tilobhād
aparikalita-kāmaḥ svaṃ vapus tyaktu-kāmaḥ
carama-śikhari-śṛṅgaṃ prāpya paśyaiva tuṅgaṃ
vrajati śaśadharo 'staṃ vārayed adya kas tam

sumukhi! nayana-mudrāṃ muñca nirdhūya nidrāṃ
kalaya vadana-māsāṃ vidyud uddyota-bhāsām
rati-vigalita-bhūṣāṃ vyasta-paryasta-veṣāṃ
vilulita-tanum etās tvāṃ bhajantāṃ sametāḥ

nija-kara-paripuṣṭā paśya seyaṃ praviṣṭā
śaśi-mukhi! lalitāṅgī sannidhau te kuraṅgī
kuru sa-kṛpam apāṅge kiñcid añcat-taraṅge
bhavatu bata kṛtārthā prītaye te samarthā

nava-kiśalaya-buddhyā jātito 'ntar viśuddhyā-
ruṇa-pada-kamalaṃ te svādituṃ kṛṣṇa-kānte!
tvaritam upasarantī tvat-sakhīnāṃ vahantī
kara-sarasija-ghātaṃ yā vidhatte prayātam

śaśi-mukhi! tava phelā-mātra-bhoge sakhelā
tava pada-jala-pānāmoda-mātrāvadhānā
api bhavad avalokābhāva-sañjāta-śokā
tava mukha-śaśi-bimbāloka-mātrāvalambā

harir atikutukī te netra-yugmaṃ mimīte
nayana-yugam amāya-prema yasyāḥ pramāya
kim api vimala-muktā-mālayā cāru-vaktā
niyatam upamimānaḥ saṃśayaṃ nirdhunānaḥ

iti nigaditavatyaḥ śārikāḥ premavatyaḥ
sukhada-pada-padārthāṃ vācam utthāpanārthām
yadi kim api viremuḥ patriṇas taṃ praṇemuḥ
samupasṛta-nikuñjāḥ prāpta-sammoda-puñjāḥ

atha śayana-satṛṣṇaṃ bodhayāmāsa kṛṣṇaṃ
vitatir api śukānāṃ kṛṣṇa-harṣotsukānām
śravaṇa-sukhada-saumyaiḥ snigdha-śabdārtha-ramyaiḥ
sarasataram analpaiḥ kūjitaiḥ sīdhu-kalpaiḥ

praṇaya-rasa-gabhīrāś cāru-śabdārtha-dhīrāḥ
kala-sumadhura-kaṇṭhāḥ prema-jalpeṣv akuṇṭhāḥ
sati samaya-viveke bodhayāṃ cakrur eke
na khalu bata vidagdhāḥ kārya-kāle vimugdhāḥ

subhaga! rajani-śeṣe svāpa-gehe suśeṣe
tvam iti hi jananī te saṃśayaṃ svaṃ dhunīte
samayam atha viditvā jāgarārthaṃ tvaritvā
svayam iyam upagantrī sneha evātra mantrī

tvam asi samaya-vettā sarva-duḥkhaika-bhettā
bhavasi bhuvana-bandhuḥ sad-guṇa-grāma-sindhuḥ
vratati-bhavana-talpaṃ mūrtiman-moda-kalpaṃ
yad api tad api muñca svasti te'smād udañca

mada-madhupa-yuvānaḥ prāpta-doṣāvasānaḥ
cyuta-kusuma-vanāntaḥ svāpam udyātavantaḥ
dadhati katipayathyāṃ kelim ambhoja-vīthyāṃ
sati samaya-viveke ke vimuhyanti loke?

kvacana mukha-viṣādaḥ kvāpi hāsa-prasādaḥ
kva ca dayita-viyogaḥ kvāpi kāntasya yogaḥ
kumuda-kamala-vīthyor vaisadṛśye'titathye
bhavati kim-u na kālaḥ kṣobha-śobhā-viśālaḥ

jaya subhaga! namas te śrūyatāṃ satvaras te
cira-śayana-sapīḍaḥ kauty ayaṃ tāmra-cūḍaḥ
upanata-nija-sevā-kāla-sammoda-pīvā
nahi samaya-vidagdhaḥ kārya-kāle vimugdhaḥ

atha prabudhyaiva vidhūya pakṣān
grīvāḥ samunnīya cukūjur uccaiḥ
yat kukkuṭāḥ pañca-ṣa-vāram ādau
rādhā jajāgāra tadāpta-bādhā

kṛṣṇāṇga-saṃśleṣa-viśeṣa-vādhinas
tān eva matveti śaśāpa sā ruṣā
are! paretāśu pareta-rā puraṃ
tatraiva kiṃ kūjata no padāyudhāḥ?

viśliṣya kiñcit priya-vakṣasaḥ sā
tūṣṇīṃ sthitāṃs tān upalabhya sadyaḥ
saṃśliṣya kāntaṃ dara-nidrayaiva
niṣevyamāṇā punar apy arājīt

jālād atho dṛk-sapharī tad-ālayo
lāvaṇya-vanyā bhṛśam anvaśīlayan
krīṇanti yāḥ prāṇa-parārddha-koṭibhis
tayoḥ pramodottha-ruci-cchaṭā-kaṇam

ūce viśākhā kalayāli! kāntau
niraṃśukāv aṃśuka-puñja-mañjū
vihāriṇāv apy atihāriṇau svair
aṅgair anaṅgair alasau lasantau

anaṅgadau keli-vaśād anaṅgadau
nirañjanau hanta mitho nirañjanau
visrasta-rāgādharatābhilakṣitau
viprastarāgādharatābhilakṣitau

athāvabhāṣe lalitā'vadhāryatāṃ
jayaḥ smarājau katarāśrito dvayoḥ
babhūva daṣṭādharayoḥ kaca-graha-
vyākṣipta-mūrdhnor nakhara-kṣatorasoḥ

hṛdo 'nurāgaṃ kuca-kuṅkuma-cchalān-
nyadhatta rādhācyuta-pāda-padmayoḥ
yāvad ravārakta-tarālako dadhau
mūrdhnaiva so 'syāḥ padayos tam ujjvalam

itthaṃ kṣaṇaṃ tāvad alakṣitāṅgyo
nīcaiḥ svaraṃ tāv anuvarṇayantyaḥ
bhāgyaṃ svam evātisabhājayantyo
mamajjur ānanda-mahodadhau tāḥ

tataḥ punas tān atha i ibhādī-
nūtkūjataḥ prāha vidhūta-tandrā
haṃho! kṣamadhvaṃ śayituṃ kṣaṇaṃ me
datteti sā mo ayad aṅgam īṣat

kādamba-kāraṇḍava-haṃsa-sārasāḥ
kapota-śārī-śuka-keki-kokilāḥ
jaguḥ kalaṃ kelivanī-jala-sthala-
pracāriṇaḥ kṛṣṇa-kathāmṛtopamam

prabuddhya kāntau yugapad yathā rujaṃ
viśleṣajām ūhatur aṅga-mo anāt
cāmpeya-nīlābja-dhanus tviṣau tathā
sāndropagūhena mudaṃ ca vakṣasoḥ

athāsyā vayasyāḥ pramodāt smitāsyāḥ
sakhīṃ tāṃ hasantyo mithaḥ prerayantyaḥ
saśaṅkāḥ samantāt prabhātād durantāt
praviṣṭā nikuñjaṃ saśabdāli-puñjam

abhilakṣya sakhīr vihasad- vadanāḥ
savidhopagatā vicalan-nayanāḥ
dayitāya mudaṃ dviguṇaṃ dadatī
dayitoruyugād udatiṣṭha-diyam

tvarotthitā sambhrama-saṃgṛhīta-
pītottarīyeṇa vapuḥ pidhāya
pārśve priyasyopaviveśa rādhā
salajjam āsāṃ mukham īkṣamāṇā

athānuraktāly anumodanāñcitā
mudā tayor aidhata rūpa-mañjarī
saiva svayaṃ keli-vilāsinor dvayos
tadātva-ramyāpacitau paṭīyasī

pṛṣṭhopadhānaṃ nidadhe kayācana
pyadhād athānyā mṛdulāṃśukena tau
pīyūṣa-va y-ārpitayāsyayoḥ parā
nirasya ghūrṇāṃ vikasad dṛśau vyadhāt

kācit prasūnāmbu-darārdra-vāsasā
vyatyasta-rāgāñjana-yāvakādikam
mṛṣṭvā pratisvekṣaṇa-siddhaye tayor
mukha-dvayaṃ darpaṇatāṃ nināya kim

tāmbūla-vī īr nidadhe parāsminn
ekā pa imnā maṇi-dīpa-pālyā
tan-maṅgalārātrikam āśu cakre
nīrājayanty eva nijāsu-lakṣaiḥ

madhye'cyutāṅga-ghana-kuṅkuma-paṅka-digdhaṃ
rādhāṅghri-yāvaka-vicitrita-pārśva-yugmam
sindūra-candana-kaṇāñjana-bindu-citraṃ
talpaṃ tayor diśati keli-viśeṣam ābhyaḥ

pramliṣṭa-puṣpoccaya-sanniveśāṃ
tāmbūla-rāgāñjana-citritāṅgīm
vyaktībhavat-kānta-vilāsa-cihnāṃ
śayyām apaśyan svasakhīm ivālyaḥ

kvacana ghusṛṇa-paṅkaḥ kvāpi sindūrajo 'ṅkaḥ
kṣata-viraha-vipakṣa-prasnutāsṛk-sapakṣaḥ
kvacana kusuma-dāma-cchinna-kodaṇḍa-dhāma
kva ca vilulita-hāraś chinna-maurvī-prakāraḥ

kvacana mṛgamadāṅkāḥ kutracit kajjalāṅkāḥ
smara-narapati-danti-ccheda-kalpāḥ sphuranti
sa hi ratiraṇa-raṅgaḥ kautukodyat-taraṅgaḥ
samajani sumukhīnām āgatānāṃ sakhīnām

vakṣaḥ svaṃ darśayaṃs tābhyo
dṛg bhaṅgyovāca tā hariḥ
didṛkṣuḥ svapriyā-vaktra-
bhāva-śābalya-mādhurīm
vidhuṃ prayāsyantam avekṣya kāntaṃ
viśleṣa-bhītoṣasi paśyatālyaḥ
didṛkṣayevāmbara-citra-pa yāṃ
rādhendulekhā-śatam ālilekha

iti nigadati kṛṣṇe vīkṣya sāgre vayasyāḥ
prahasita-vadanās tāḥ saṅkucal lola-netrā
vikasad amala-gaṇḍaṃ dolitārecita-bhrūḥ
priyam anṛju-kaṭākṣaiḥ paśyati sma ghnatīva

helollāsādara-mukulitā vāspa-sāndrāruṇāntā
lajjā-śaṅkā-capala-cakitā bhaṅgurerṣyābhareṇa
smera-smerā dayita-vadanālokanotphulla-tārā
rādhā-dṛṣṭir dayita-nayanānandam uccair vyatānīt

itthaṃ mithaḥ prema-sukhābdhi-magnayoḥ
pragetanīṃ vibhrama-mādhurīṃ tayoḥ
nipīya sakhyaḥ pramadonmadās tadā
tadātva-yogyācaraṇaṃ visasmaruḥ

vilokya līlāmṛta-sindhu-magnau
tau tāḥ sakhīś ca praṇayonmadāndhāḥ
vṛndā prabhātodaya-jāta-śaṅkā
nijeṅgita-jñāṃ nidideśa sārīm

guru-lajjā-bhartṛ-bhīti-
loka-hāsa-nivārikā
śubhākhyā sārikā prāha
rādhikā-bodha-sādhikā

āgantā grāhayitvā tava patir adhunā goṣṭhataḥ kṣīra-bhārān
uttiṣṭhottiṣṭha rādhe tad iha kuru gṛhe maṅgalāṃ vāstu-pūjāma
itthaṃ yāvad dhavāmbā tava nahi śayanād utthitā vāvadīti
tāvac chayyā-niketaṃ vraja sakhi nibhṛtaṃ kuñjataḥ kañja-netre!!

śaṅkā-paṅkā-kalita-hṛdayā śaṅkate'syā dhavāmbā
chidrānveṣī patir atika uḥ sārthanāmābhimanyuḥ
ruṣṭābhīkṣṇaṃ parivadati sā hā nanandāpi mandā
prātar-jātaṃ tad api saralāṃ kṛṣṇa naināṃ jahāsi

sārī-vaco-mandara-śaila-pāta-
saṃkṣubdha-hṛd-dugdha-payodhir eṣā
athodbhraman netra-navīna-mīnā
viyoga-dīnā śayanād udasthāt

kṛṣṇo 'pi kāntaṃ vṛṣabhānu-jāyāḥ
paśyan mukhaṃ bhīti-vilola-netram
nīlaṃ sucīnaṃ dayitā-nicolaṃ
gṛhṇan svatalpāt tvarayodatiṣṭhat

parivartita-saṃvyānau
mithas tāv atha śaṅkitau
paraspara-karālambau
niragātāṃ nikuñjataḥ

rādhā-pāṇiṃ savye'savye
pāṇau bibhrad veṇuṃ kṛṣṇaḥ
reje kuñjān niryan yadvad
vidyun-mālāśliṣṭāmbhodaḥ

haimaṃ bhṛṅgāram ekā vyajanam atha parā svarṇa-daṇḍaṃ dadhānā
kāpy ādarśaṃ sudarśaṃ ghusṛṇa-malayajā'matram anyā vicitram
kācit tāmbūla-pātraṃ maṇi-citam aparā sārikāṃ pañjarasthām
itthaṃ sakhyaḥ kiyat yāḥ pramudita-hṛdayā niryayuḥ kuñja-gehāt

māhendra-kānta-cchadanaṃ sakāñcanaṃ
dāntaṃ sasindūra-samudgakaṃ parā
āpanna-satvā-kuca-ku malopamaṃ
kuñjād gṛhītvā niragān mṛdu-smitā

āśleṣa-sañchinna-guṇāt paricyutaṃ
hārāl lasan-mauktika-sañcayaṃ mudā
vicitya kācit svapa āñcale dṛḍhaṃ
nibadhnatī kuñja-gṛhād viniryayau

tā aṅkaṃ keli-vibhraṣṭaṃ
talpād ādāya satvarā
nirgatya sveśvarī-karṇe
yuyoja rati-mañjarī

talpa-prāntād upādāya
kañculīṃ rūpa-mañjarī
priyanarma-sakhī sakhyai
nirgatya nibhṛtaṃ dadau

patadgrāham upādāya
dāsikā guṇa-mañjarī
tāmbūlaṃ carvitaṃ tābhyo
vibhajantī bahir yayau

mañjulālī tayor aṅgāc
cyuta-mālyānulepanam
talpād ādāya sarvābhyaḥ
prayacchantī vinirgatā

vilokyāgre meghāmbara-vṛta-śarīraṃ priyatamaṃ
vayasyāṃ tāṃ pītāmbara-parivṛtāṅgīṃ pramuditām
hasantyas tāḥ sakhyaḥ kara-pihita-mukhyaḥ pratidiśaṃ
diśantyaś cānyonyaṃ ku ila-cala-dṛgbhir mumudire

samīkṣya tāsāṃ parihāsa-bhaṅgīm
anyonya-vaktrārpita-phulla-netrau
samucchalat-prema-sukhābdhi-magnau
citrārpitāṅgāv iva tāv abhūtām

ghanaśyāmaṃ cīnaṃ vasanam abhilīnaṃ priya-tanau
kṣamā nāsīt kāntā svam api paricetuṃ ghana-rucau
svam ajñāsīt sphītaṃ harir api na pītaṃ priyatamā-
tanau līnaṃ cīnaṃ kanaka-ruci kambāv iva payaḥ

tayor līlā-sudhā-pāna-
pratyūhāmarṣa-saṅkulā
nindanty aruṇam udyantam
athāha lalitā sakhīm

ūṣasi vara-vadhūnāṃ paśya rādhe'ruṇo 'yaṃ
ramaṇa-sahita-līlā-bhaṅgataḥ pāpa-rugbhiḥ
galita-pada-yugo 'py adyāpi tan no jahāti
dhruvam iti vacanaṃ yad-dustyajaḥ sva-svabhāvaḥ

aruṇāruṇe nidadhatī tato 'mbare
rati-keli-bhaṅgaja-ruṣā'ruṇāṃ dṛśam
lalitopahāsa-janita-smitānanā
vṛṣabhānujāha mṛdu-mañjubhāṣiṇī
anūrur apy astamayan kṣaṇārddhān
nabho vilaṅghyodayam eti so 'yam
cet sorum enaṃ sa vidhir vyadhāsyad
vārttāpi rātrer na tadābhaviṣyat

manoramāṃ vīkṣya vibhāta-lakṣmīṃ
nipīya tasyā vacanāsavaṃ ca
mudonmanā vismṛta-goṣṭha-yānaḥ
prāṇeśvarīṃ tām avadan mukundaḥ
inaṃ prabhātopagataṃ samīkṣya
kānteva kāntāntara-bhukta-kāntam
paśyānya-dik-saṅga-kaṣāyitāṅgaṃ
prācīyam īrṣyāruṇiteva jātā

paśyonmatte dvijeśo 'py akhila-jana-tama-stoma-hantāpi śāntaḥ
kānto 'yaṃ te samantāt sapadi nipatito vāruṇīṃ saṃniṣevya
itthaṃ svīyena-saṅga-pramudita-nalinī-hāsa-sañjāta-lajjā
śaṅke vaktraṃ pidhatte hy uṣasi kumudinī saṅkucadbhir dalaiḥ svaiḥ

dṛṣṭvā tamaḥ-kṣayam amī vidhunānyapuṣṭā
naktaṃ tamaś-caya-nibhāś cakitāḥ prabhāte
mitraṃ tad-āśrayatayā tamasā carantīṃ
grastaṃ kuhūr iti kuhūṃ svagirāhvayanti

vasanta-kānta-saṃsarga-
jātānanda-bharā avī
kapotī-ghūtkṛti-miṣāt
śītkarotīva sonmadā

paśyānusarati cañcala-bhṛṅgaḥ
kairaviṇī-kula-keli-piśaṅgaḥ
nalinī-koṣe niśi kṛta-saṅgāṃ
bhṛṅgīṃ śaśimukhi! kṛta-natibhaṅgām

kāntam āyāntam āśaṅkyā-
ruṇāṃśu-dviguṇāruṇam
kokī koka-nadaṃ cañcvā
cumbaty ānanda-vihvalā

kalasvanākhyaḥ kalakaṇṭhi! haṃsaḥ
samīkṣya nau sammada-phulla-pakṣaḥ
riraṃsum apy eṣa visṛjya haṃsīṃ
ta aṃ ta inyāḥ purataḥ sameti

svasahacara-visṛṣṭaṃ svāmibhuktaṃ mṛṇālaṃ
madakala-kalakaṇṭhī vibhratī paśya cañcvā
ramaṇam anu sameti tvan mukhābjārpitākṣī
sarasija-mukhi nāmnā tuṇḍiketī marālī

malaya-śikhara-cārī paṅkajāmoda-dhārī
vratati-na a-kumārī-lāsya-śikṣādhikārī
vahati jala-vihārī vāyur āyāsa-dārī
sa ramaṇa-vara-nārī-sveda-jālāpahārī

itīśayoḥ sumadhura-vāg vilāsayoḥ
samīkṣya tāṃ svabhavana-yāna-vismṛtam
sakhīś ca tāḥ smita-rucirā mudonmadā
vaneśvarī divasa-bhiyāsa sonmanāḥ

kāntā udīyur vikasan mukhendavo
rātrir gatā cāstam apāsta-candrikā
vilāsa-bhaṅgaḥ katham astu nāstu vā
kṣaṇaṃ hṛdaiveti parāmamarśa sā

tamāṃsya naśyann abhito yathā yathā
tadā prakāśaś ca yathā yathaidhata
tathā tathā hṛd-rujam eva sānvabhūd
vrajasya rītiṃ śrutayo 'pi no viduḥ

atha vṛndeṅgitābhijñā
samaya-jñā taru-sthitā
padyam udyotayāmāsa
kakkha ī vṛddha-marka ī

raktāmbarā satāṃ vandyā
prātaḥ-sandhyā tapasvinī
ūrdhva-prasarpad arkāṃśur
jaṭileyam upasthitā

ākarṇya tābhir jaṭileti varṇa-
trayīṃ vivarṇatvam adhāri sadyaḥ
vilāsa-ratnākaram udbhavantī
śaṅkaiva tāsāṃ culukī-cakāra

pathi piśuna-matibhyaḥ śaṅkamānau gurubhyaḥ
cala-cakita-taraṅgau nikṣipantāv apāṅgau
parama-guṇa-gabhīrau kāma-saṃgrāma-dhīrau
yayatū rati-vitandrau rādhikā-kṛṣṇacandrau

na pathi na bhavane vā lakṣitau tau vane vā
sahaja-sad-anuraktyā svīyayānanda-śaktyā
parijana-nayanānām utsavānādadhānāv
atha pathi viharantau rejatur loka-kāntau

bhraśyad dukūla-cikura-srajam unnayantau
bhītau pṛthag gahana-vartmani cāpayāntau
tau vīkṣya bhīti-taralau jaṭileti nāmnā
sakhyas tatas tata itaś cakitā nirīyuḥ

vāme candrāvali-parijanān ghoṣa-vṛddhān purastāt
kṛṣṇaḥ paścāt ku ila-jaṭilām āgatāṃ manyamānaḥ
yāntīṃ kāntāṃ sabhaya-caṭulāṃ dakṣiṇe draṣṭum utkaś
cañcad-grīvaṃ diśi diśi dṛśau prerayan goṣṭham āyāt

mlānām utkṣipya mālāṃ tru ita-maṇisaraḥ kajjalaṃ vibhrad oṣṭhe
saṃkīrṇāṅgo nakhāṅkair diśi diśi vikiran ghūrṇite netra-padme
paśya mlānāṅga-yaṣṭiḥ sphuṭam aparicito gopa-goṣṭhībhir agre
goṣṭhe goṣṭhendra-sūnuḥ praviśati rajanau dhvaṃsam āsādayantyām

anugatā jaṭilety abhiśaṅkinī
guru-nitamba-kucodvahanākulā
druta-vilambita-valgu yayau vrajaṃ
kara-dhṛtāmbara-keśacayeśvarī

na vyālād api sambibheti purataḥ sthāṇor yathā dūrato
nodvignā kari-garjitād api yathā kākāvalī-nisvanāt
naiveyaṃ timire'pi muhyati-tarāṃ kāmaṃ prakāśe yathā
tan manye virahe'pi naiva vidhurā kāntasya yoge yathā

bhayānurāgoccaya-dhūmra-lola-dṛk-
tiras-kariṇyā pihite manorathe
nije niveśyaiva hi rūpa-mañjarī
gṛhaṃ ninīṣuḥ pathi tāṃ tad anvayāt

itas-tataḥ kṣipta-calekṣaṇāśugair
bhī-dustha-hṛd-vṛtti-cayair bha air iva
agresarais tāṃ rati-mañjarī ca sā
nivārayanty anya-janāṃs tadānvayāt

tābhir vṛtā vraja-janair avilokitaiva
veśma praviśya nija-talpam athādhyatiṣṭhat
preyo-viyoga-vidhurā hi sakhīm athāsau
hṛd-vedanāṃ prakaṭam āha sagadgadāśru

niḥsārya gehāl lalite'dhunaiva māṃ
praveśayasy apy adhunaiva tat punaḥ
kṛṣṇāṅga-saṅgāmṛta-sindhu-majjana-
pralobhanaivādya vṛthā kṛtā tvayā

astācalaṃ yann adhunā vyaloki yaḥ
sa tigma-raśmiḥ sakhi! pūrva-parvatam
āroḍhum ākāṅkṣati kiṃ vibhāvarī
kha-puṣpatām adyatanī jagāma kim?

dhiṅ me śrutiṃ dhig rasanāṃ dṛśaṃ ca dhik
sadātanautkaṇṭhya-bhara-jvarāturam
prāpur na pātuṃ lavam apy amuṣya yāḥ
sausvarya-saurasya-surūpatāmṛtam

nirveda-paddhatim apīpa had eva pūrvaṃ
yogo 'dhunā tu sarale bhavatīṃ viyogaḥ
ādyo 'cyutāmṛtam adarśayad artham asyā
anyo 'nubhāvayati hā ka u-kālakū am

itthaṃ sakhī-giram api pratiboddhum eṣā
naivānurāga-para-bhāgavatī śaśāka
svapne punaḥ kalayituṃ hṛdayādhināthaṃ
suṣvāpa sā'tha śayane vṛṣabhānu-putrī

anabhisārikāṃ kāñcit pṛcchantīṃ prati kācid āha-
srastaṃ srastam udañcayaty adhiśiraḥ śyāmaṃ nicolāñcalaṃ
hastena ślatha-durbalena lulitākalpāṃ vahantī tanum
muktārdhām avarudhya veṇim alasa-syande kṣipantī dṛśau
kuñjāt paśya gṛhaṃ praviśya nibhṛtaṃ śete sakhī rādhikā

nirvartya vibhrama-bharaṃ samaye svadhāmni
supte'cyute pratilayaṃ śrutayo yatheśam
līlā-vitāna-nipuṇāḥ saguṇāḥ samīyuḥ
sakhyo 'palakṣya-gatayaḥ sadanaṃ yathā-svam