Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhargava Tantra · Chapter 4

4.4.1

// caturtho'dhyāyaḥ //
[pratimāṅgamānādinirūpaṇādhyāyaḥ]
[pratimānirmāṇaviṣaye sāmānyajijñāsā]
agasyaḥ
kathaṃ vā vāsudevasya nirmeyā pratimā hareḥ/
kati bhedāni bimbānāṃ brūhi me kṛpayā prabho

4.4.2

[reṇvādimānaviśeṣāṇāṃ lakṣaṇam]
rāmaḥ
vātāyanapathaṃ prāpya ye bhānti raviraśmayaḥ/
teṣu sūkṣmā visarpanti reṇavaḥ paramāṇavaḥ

4.4.3

paramāṇurajaḥ keśalīkṣāyūkayavāṣṭakaiḥ/
labdhaṃ mānāṅgulaṃ śālitribhirmānāntarāṅgulam

4.4.4

ācāryadakṣiṇakare madhyamāṅgulamadhyame/
parvaṇorantaraṃ dīrghaṃ mātrāṅgulamudāhṛtam

4.4.5

vināṅguṣṭhena śeṣābhiḥ muṣṭimaṅgulibhiḥ kṛtam/
caturdhā vibhajedeko bhāgo muṣṭyaṅguliḥ smṛtāḥ

4.4.6

yatkiñci pratimāmānaṃ vibhajya daśadhā punaḥ/
ekaṃ dvādaśadhā labdhaṃ dehalabdhāṅgulaṃ bhavet

4.4.7

(ślokāt pūrvaṃ M. kośe `bimbabhedaḥ' ityadhikaḥ;)
[upādānadravyabhedānusāraṃ saptavidhāni bimbāni]
ratnajaṃ śailajaṃ bimbaṃ dārujaṃ lohajaṃ tathā/
mṛt‌traivastukayorbimbaṃ citrajaṃ ceti saptadhā

4.4.8

[bimbotsedhaviṣaye uttamaḥ pakṣaḥ]
bimbāni vāsudevasya kathyante kalaśodbhava/
tatra pratikṛtestāvattadaṅgānāṃ ca kathyate

4.4.9

utsedhamānaṃ mūrdhādipādāntamanupūrvaśaḥ/
labdhānāṃ dehatastāvat aṅgulīnāṃ śatena ca

4.4.10

caturviṃśati mānena pratimāṃ parikalpayet/
[pratimāyāḥ tattadaṅgamānanirdeśaḥ]
uṣṇīṣamaṅgulamitaṃ keśāntaṃ tryaṅgulaṃ matam

4.4.11

dṛksūtrāntaṃ tadārabhya ṣaṭ‌triṃśat yavasammitam/
tadvannāsāpuṭāntaṃ syāt tadvacca cibukāvadhi

4.4.12

tena keśāntamārabhya mukhamānaṃ munīśvara/
aṣṭottarayavaśataṃ cibukāvayavāvadhi

4.4.13

galamardhāṅgulaṃ sārdhaṃ tryaṅgulaṃ kaṇṭhamiṣyate/
hikkāsūtraṃ samārabhya hṛdayāntaṃ mukheritam

4.4.14

tataḥ prabhṛti nābhyantaṃ sārdhaṃ satridaśāṅgulam/
tataḥ prabhṛti meḍhrāntaṃ tadvadutsedhamiṣyate

4.4.15

tanmūlājjānuparyantaṃ trinyūnaṃ tridaśāṅgulam/
caturaṅgulamutsedhaṃ jānumaṇḍalamiṣyate

4.4.16

jānoradhastādakṣāntamūrumānamudīritam/
tatastālāntamutsedhaṃ caturaṅgulasammitam

4.4.17

[bimbotsedhaviṣaye madhyamapakṣaḥ]
dehalabdhāni yāvanti daśatāle'bhipūjite/
vibhajya tāvaduktāni madhyame pratimāvidhau

4.4.18

trayodaśāṅgulaṃ vaktraṃ tristhāne caturaṅgulam/
ṣaḍviṃśatyaṅgulotsedhamūrumānamudāhṛtam

4.4.19

tad‌vajjaṅdhāsamutsedhamuttareṇetaratsamam/
[bimbotsedhaviṣaye adhamaḥ pakṣaḥ tattadaṅgavistārādikaṃ ca]
adhame daśatāle tu mukhaṃ śatayavaṃ matam

4.4.20

tristhāne tāvadeva syāt ūruryavaśatadvayam/
jaṅghā ca tatsamotsedhā mukhyenānyatsamaṃ smṛtam

4.4.21

viṃśadyavaśataṃ pādaṃ drāghimā kamalāpateḥ/
aṅkuṣṭhaṃ vedamānaṃ syāt tadāyāmā ca tarjanī

4.4.22

ekatriṃśadyavāyāmā madhyamāṅguliriṣyate/
triṃśadyavānāmikā syātkaniṣṭhā tryaṅgulātmikā

4.4.23

yavaiśca pañcabhiryuktā pārṣṇo ca caturaṅgulā/
hikkāntayoradho bāhuraṅgulissaptarviśatiḥ

4.4.24

tataśca maṇibandhāntaṃ ṣaḍ‌viṃśatyaṅgulāyatam/
yavadvayena ca yutaṃ maṇibandhāttalaṃ punaḥ

4.4.25

madhyamāṅguliparyantam aṅgulaṃ sapta kathyate/
pañcāṅgulamathāṅguṣṭhaṃ tarjanī tadvadāyatā

4.4.26

ṣaḍyavaiścādhikāyāmā madhyamā tu ṣaḍaṅgulā/
āyatā ṣaḍyavaiścāpi tarjanyānāmikā samā

4.4.27

kaniṣṭhāṅguṣṭhatulitā māṃsalagnaṃ nakhaṃ smṛtam/
ekāṅgulā nakhāyāmā śiṣṭā ṣaḍyavasammitā

4.4.28

bāhuvaccopabāhuḥ syāccaturaṅgulamāyatam/
caturyavaṃ cordhvakaṇṭhaṃ nālaṃ pañcāṅgulāyatam

4.4.29

liṅgaṃ pañcāṅgulāyāmaṃ muṣkaṃ tu caturaṅgulam/
sārdhāṣṭāṅgulavistāraṃ lalāṭaṃ tadanantaram

4.4.30

dvādaśāṅgulavistāraṃ bālacandrasamākṛtiḥ/
tatastu karṇayormadhyaṃ sārdhaṃ satridaśāṅgulam

4.4.31

daśāṅgulamadhastasya vistāraṃ cibukasya tu/
sapādaṃ dvyaṅgulaṃ pūrṇaṃ cāpatulyākṛtirbhavet

4.4.32

mūlamadhyāgravistāro grīvāyāḥ kramaśo bhavet/
navāṅgulaṃ tathaikonaṃ sārdhasaptāṅgulaṃ tathā

4.4.33

hikkāntatoradho bāhurmūlayorantaraṃ bhavet/
yavaiścaturbhirvistīrṇaṃ sa catvāriṃśadaṅgulam

4.4.34

kakṣayormadhyavistārastryaṅgalaḥ sārdhaviṃśatiḥ/
aṣṭādaśāṅgulaṃ mānaṃ stanayorapi cāntaram

4.4.35

ṣoḍaśāṅgulavistāraṃ tundamadhyamudāhṛtam/
aṣṭādaśāṅgulā śroṇiradharodaramiṣyate

4.4.36

kaṭipradeśavistārastryaṅgulaḥ sārdhaviṃśatiḥ/
ūrumūlasya vistārassārdhaṃ satridaśāṃṅgulam

4.4.37

agramekāṅgulaṃ sārdhaṃ dvyaṅgulaṃ madhyamiṣyate/
dvyaṅgulo mūlavistāro liṅgasya samudāhṛtam

4.4.38

vistīrṇaṃ tryaṅgulaṃ mūlaṃ madhyamardhādhikaṃ punaḥ/
vistīrṇamagramuṣkasya dvātriṃśadyavasammitam

4.4.39

vistīrṇamekādaśabhiraṅgulairūrumadhyamam/
agraṃ daśabhireva syāt vistīrṇaṃ kalaśodbhava

4.4.40

navāṅgulaṃ jānucakraṃ sārdhamardhendusannibham/
mūlaṃ navāṣṭau madhye syājjaṅghāgraṃ sārdhasaptakam

4.4.41

vistīrṇo nālikābhāgaḥ sārdhaiśca caturaṅgulaiḥ/
aṅghrimūlasya vistārastryaṅgulassacaturyavaḥ

4.4.42

sārdhapañcāṅgulaṃ madhyamagraṃ sārdhaṣaḍaṅgulam/
sārdhamaṣṭāṅgulaṃ mūlaṃ bāhū saptāṅgulau punaḥ

4.4.43

madhye'gre tulyavistāre prakoṣṭhāvayavaṃ punaḥ/
sārdhena saptabhirmūle vistīrṇaṃ sārdhapañcabhiḥ

4.4.44

madhye caturbhiragre syānmaṇibandhasya tūcyate/
pañcāṅgulārdhasahitastadvat karatalaṃ smṛtam

4.4.45

aṅguṣṭhe mūlavistāro dvyaṅgulo madhyamāṅgulam/
saṣaḍyavamamuṣyāgramaṅgulenaiva sammatam

4.4.46

tarjanyā mūlavistāro navabhiḥ sammito yavaiḥ/
madhyamekāṅgulaṃ sapta yavamagramudāhṛtam

4.4.47

mūlaṃ daśayavaṃ madhyaṃ madhyamāyāḥ yavā nava/
agramekāṅgulaṃ proktamitarā tarjanī samā

4.4.48

mūlamaṣṭau kaniṣṭhāyāḥ yavāḥ saptaiva madhyame/
ṣaḍyavo'gre'ṅgulāgrebhyaḥ pādonā nakhavistṛtiḥ

4.4.49

madhye karatale rekhā madhyamāmūlamāsthitā/
kaniṣṭhāmūlamārabhya rekhā madhyamagā bhavet

4.4.50

madhyāṅgulitarjanyornimātavyā vicakṣaṇaiḥ/
aṅguṣṭhamūlamārabhya tarjanyantaśca madhyamā

4.4.51

tayośca rekhayormadhye tarjanī mūlagāminī/
rekhā kalpyā yathāśāstraṃ śāstrābhijñena śilpinā

4.4.52

lalāṭasya ca vistārassapādastryaṅgulo bhavet/
tasyādhastād‌bhruvau kalpyau catvāriṃśadyavāyatau

4.4.53

madhye yavena vistīrṇe yūkāgre cāpasannibhe/
tayormadhyaṃ nava yavam aṣṭādaśayavāyatam

4.4.54

cakṣuḥkanīnikāyāmo vistāraśca yavaḥ smṛtaḥ/
aṅgulaṃ śvetabimbasya vistāraṃ kṛṣṇamaṇḍalam

4.4.55

yavonamaṅgulaṃ jyotistanmadhye yavasammitam/
yūkamānaṃ tu tanmadhye dṛṣṭiḥ pakṣmāvalī punaḥ

4.4.56

aśīti pakṣmaromāṇi vaktrāgrāṇyasitāni ca/
dvyaṅgulaṃ cakṣuṣormadhyaṃ madhyaṃ ca śrutyapāṅgayoḥ

4.4.57

catvāriṃśadyavaṃ karṇavistāro dvyaṅgulo bhavet/
ūrdhvakarṇasya cāyāmassahārdhacaturaṅgulaḥ

4.4.58

nālaṃ pañcāṅgulamitaṃ vistāraḥ ṣaḍyavaṃ punaḥ/
paścāccaturyavā pālī nālatulyaṃ prakalpayet

4.4.59

śravaṇasya ca pippalyā madhyagartaṃ caturyavam/
trivakrakarṇapiplyā gallapātramiva sthitam

4.4.60

bandhanaṃ tryaṅgulaṃ randhraṃ netrasūtrasamunnatam/
nāsikāmūlamadhyāgravistāraḥ kathyate kramāt

4.4.61

aṅgulaṃ cāṅgulaṃ sārdhaṃ dvyaṅgulaṃ sacaturyavam/
aṅgulenonnataṃ mūlaṃ tena sārdhena madhyamam

4.4.62

dvābhyāṃ yavābhyā mūlena dvyaṅgulenāgramuttamam/
ṣaḍyavaṃ suṣiraṃ tasya puṭamadhyaṃ caturyavam

4.4.63

puṭapārśvasya vistāro dviyavaḥ parikīrtitaḥ/
utsedho'rdhāṅgulastasya nāsikā tilapuṣpavat

4.4.64

uttaroṣṭhāyataṃ sārdhaṃ caturaṅgulamiṣyate/
vistāro'rdhāṅgulastasya para sārdhāṅgulāyatam

4.4.65

vistīrṇamaṅgulaṃ tasya pālī caikayavāyatā/
cibuko'ṣṭādaśayavaḥ vistārāyāmasammitaḥ

4.4.66

gulphaṃ pādāṅgulotsedhaṃ darpaṇodarasannibham/
vistīrṇāvayavau tulyau rājadantau caturyavau

4.4.67

dvātriṃśaddaśanāḥ kalpyāḥ yathāśāstraṃ vicakṣaṇaiḥ/
jihvā ṣaḍaṅgulāyāmā vistīrṇā tryaṅgulairbhavet

4.4.68

rekhātrayāṅkitā grīvā hikkāsūtrāt stanasthitiḥ/
ekādaśāṅgulaṃ vṛttaṃ dvyaṅgulaṃ stanamaṇḍalam

4.4.69

caturyavaṃ cūcukaṃ syāt stanamaṇḍalamadhyagam/
caturyavaṃ nābhigartaṃ dakṣiṇāvartamiṣyate

4.4.70

adhyardhamaṅgulaṃ vṛttamakṣamardhāṅgulonnatam/
uṣṇīṣātpṛṣṭhakeśāntamekādhikadaśāṅgulam

4.4.71

uṣṇīṣātpārśvakeśāntaṃ dvādaśāṅgulamānakam/
karṇayorantaraṃ vidyāt sārdhaṃ satridaśāṅgulam

4.4.72

mūlamadhyāgrabhāgeṣu pṛṣṭhagrīvā yathākramam/
vistīrṇā navabhiḥ sārdhairaṅgulairnavabhistathā

4.4.73

aṣṭabhiśca bhavettasyā adhastāt kakudasthitiḥ/
āyāmotsedhavistāraiḥ kakudantaṃ caturyavam

4.4.74

ṣaṭ‌triṃśadaṅgulaṃ bāhvormadhyaṃ vistāra pṛṣṭhataḥ/
ṣaḍviṃśatiścāṅgulānāṃ kakṣayorantaraṃ bhavet

4.4.75

pṛṣṭhamadhyasya vistāro brahman saptadaśāṅgulaḥ/
vistīrṇau pañcaviṃśatyā śroṇīpārśvau tathāṅgulaiḥ

4.4.76

kaṭipradeśavistāraṣṣaṅviśatyaṅgulo bhavet/
ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ madhye kakudasya kaṭestathā

4.4.77

dvyaṅgulonnatiretasya sphītau tanmadhyamāṅgulam/
aṣṭāṅgulaṃ stane mūlaṃ madhyaṃ saptāṅgulaṃ bhavet

4.4.78

agryaṃ tryaṅgulavistāram ūrvormūlādiṣu triṣu/
bhavetkrameṇa vistāraḥ sārdhaḥ satridaśāṅgulaḥ

4.4.79

dvādaśāṅgulayuktaḥ syāt tathaiva dvādaśāṅgulaḥ/
jānvaṣṭāṅgulavistāraṃ sārdhamaṣṭāṅgulaṃ bhavet

4.4.80

jaṅghāmadhyasya vistāro nalakā caturaṅgulā/
caturyavādhikā caiva gulphaśca caturaṅgulaḥ

4.4.81

vistāramānaṃ triguṇaṃ sarveṣāṃ nahanaṃ matam/
abhītido vā varado mukhyo vāmetaraḥ karaḥ

4.4.82

stanasūtrasamaṃ kāryaṃ aṅgulāgraṃ karasya tu/
tayorbhavedantarālaṃ dvādaśāṅgulamānakam

4.4.83

[pratimāyāḥ ābhūṣaṇānām vivaraṇam]
aṅguṣṭhatarjanīmadhye sanālaṃ kamalaṃ bhavet/
varade kamalākāraṃ likhet karatalodare

4.4.84

adhomukhe vāmahaste mukhye kuryādgadāṃ śubhām/
jaghanyayostu karayoḥ śaṅkhaṃ cakraṃ niveśayet

4.4.85

bāhuṣvaṣṭasu devasya tāni tānyāyudhānyapi/
niveśayedyathākāmaṃ śilpaśāstravicakṣaṇaḥ

4.4.86

kirīṭaṃ kuṇḍale hārān yajñasūtrāṅguliyake/
kaustubhaṃ vanamālāṃ ca śrīvatsaṃ dakṣiṇorasi

4.4.87

aṅgade kaṭake ramye kāñcīdāma ca nūpure/
dukūlamantarīyaṃ ca sottarīyaṃ niveśayet

4.4.88

deśakālopalālyāni bhūṣaṇāni niveśayet/
[bhagavataḥ pratimāyāḥ āsīnādisvarūpavivekaḥ]
āsīnaṃ vā śayānaṃ vā tiṣṭhantaṃ vā yathāruci

4.4.89

āruḍhaṃ pakṣirāje vā kalpayedviṣṇuvigraham/
[pratimāyāḥ sthāpanasthānavivekaḥ]
evaṃ garbhagṛhe devaṃ brahmasthāne niveśayet

4.4.90

yadvā divye mānuṣe vā dvārasūtre niveśayet/
evaṃ saṃsthāpayeddevaṃ pratiṣṭhāsamaye sudhīḥ

4.4.91

[devīpratimāsthāpanasthānanirdeśaḥ]
aṣṭau devīḥ śriyādyāśca pārśvayorviniveśayet/
śrīrdakṣiṇe dharā vāme devyau devasya kalpayet

4.4.92

ratissarasvatī tuṣṭirdevyo devasya dakṣiṇe/
kīrtiḥ prītiśca śāntiśca vāme devasya saṃsthitāḥ

4.4.93

[devyāḥ saṃkhyāvicāraḥ]
aṣṭabhirvā catasṛbhirdvābhyāṃ yadvaikayāpi vā/
vinā vā devadeveśaṃ saśrīvatsaṃ niveśayet

4.4.94

[devīnāṃ mūrtikalpane viśeṣaḥ]
devīnāntu śriyādīnāṃ viśeṣaścaiṣa kalpane/
rekhātrayāṅkitā grīvā hikkāsūtrātstanasthitiḥ

4.4.95

ekādaśāṅgulaṃ vṛttaṃ dvyaṅgulaṃ stanamaṇḍalam/
caturyavaṃ cūcukaṃ syāt stanamaṇḍalamadhyagam

4.4.96

aṣṭādaśāṅgulamurasstanayorapi maṇḍalam/
aṅgulaiḥ pañcadaśabhiḥ paricchinnaṃ yathātatham

4.4.97

navāṅgulaśca vistāraḥ utsedhaścāpi tādṛśaḥ/
dvādaśāṅgulavistāraḥ stanayormadhya iṣyate

4.4.98

kṛṣṇamaṇḍalavistāro dvyaṅgulaṃ parikīrtitam/
śroṇī ṣaḍaṅgulā yāmā yonissārdhāṅgulatrayam

4.4.99

[devīpratimāyāḥ ābhūṣaṇādinirdeśaḥ]
abalānuguṇairanyairambarairapi bhūṣaṇaiḥ/
bhūṣayenmakuṭaṃ yadvā dhammilaṃ vā prakalpayet

4.4.100

asvatantrāḥ yadā devyaḥ dvibhūjāḥ pārśvabhūmiṣu/
caturbhujāstāḥ svātantrye dvibhujā vā yathāmati

4.4.101

dakṣiṇetarabhāgasthā dakṣiṇe puṣpadhāriṇī/
vāmetarasthitā devī vāme kamaladhāriṇī

4.4.102

anyena coruviśrāntāḥ kalpayecchilpatantravit/
[utsavādipratimotsedhādivivaraṇam]
mūlabimbatṛtīyāṃśasamamutsavakautukam

4.4.103

snapanapratimā cāpi tadutsedhāḥ prakīrtitāḥ/
balibimbapratikṛtiḥ śayanotthānakautukam

4.4.104

karmabimbaṃ ca nirmeyaṃ mūlatālapramāṇataḥ/
[aṅgabimbakalpanavicāraḥ]
brāhme bhāge dhruve nyaste naivāṅgaparikalpanā

4.4.105

laukikenaiva bimbena kuryānnaimittikaṃ budhaḥ/
dhruvaberārdhamānena kautukaṃ lohanirmitam

4.4.106

laukikaṃ tena kurvīta sarvāṃ devakriyāṃ sudhīḥ/
cakreṇa balidānaṃ syāt tathā tīrthāvagāhanam

4.4.107

kūrcena śayanaṃ kāryaṃ brāhme mūlārcanāvidhau/
daiva vā mānuṣye sthāpye brāhme karmāṇi vinyaset

4.4.108

nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ sarvaṃ tenaiva pūryate/
sthānayānāsanavidhau dhruvabimbaṃ yathākramam

4.4.109

(C; A. snāna for sthāna;)
karmārcādīni tadvat syād‌dhruve tu śayite punaḥ/
tiṣṭhedvāsīta vā kāmaṃ karmādyarcā yathāmati

4.4.110

nityotsavapratikṛtiḥ sarvatraiva sthitā bhavet/
karmādibimbaṣaṭkaṃ ca śrībhūmisahitaṃ bhavet

4.4.111

yadvā śrībhūmisahitamekaṃ vā makhakautukam/
[pīṭhakalpanaprakāraḥ]
arcāyāmaṃ tridhā kṛtvā pīṭhamekena kalpayet

4.4.112

upānahādipañcāṅgayuktaṃ vṛttaṃ sukhāvaham/
athavā caturaśraṃ vā vistāratulitāyati

4.4.113

pīṭhotsedhaṃ tridhā kṛtvā padmamekena kalpayet/
dalairdvādaśabhiryuktamaṣṭābhirvā yathāruci

4.4.114

pādamānaṃ dalāyāmaṃ kevalaṃ vā saroruham/
pīṭhaṃ vā kevalaṃ vāpi kalpayetkalaśodbhava

4.4.115

āsīne'śrāyataṃ yadvā kuryād‌vṛttāyataṃ tu vā/
pratimārdhena vā pīṭhaṃ tṛtīyāṃśena vā tathā

4.4.116

padmaṃ bahudalairyuktaṃ karṇikākesarānvitam/
lambamānapadādhāraṃ kamalaṃ tatra kalpayet

4.4.117

saṅkocitaprasavyāṅghreritaraṃ lambayedadhaḥ/
mūlaberatripādena pādenārdhena vā bhavet

4.4.118

ucchrāyaḥ parivārāṇām evaṃ vaikuṇṭhabhāṣitam/
aṃsatulyā harerdevī brahmadyā parivāravat

4.4.119

balipīṭhāni sarvāṇi piṇḍikāmānamānataḥ /
[vimāne kīlakalpanādyavasaraḥ]
evaṃ prakalpya bimbāni vimāne kīlakalpanam

tatastu kalaśanyāsaḥ pratiṣṭhā tadanantaram/
// iti bhārgavatantre caturtho'dhyāyaḥ //

Original text: bhārgavatantram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc