Bhargava Tantra · Chapter 4
// caturtho'dhyāyaḥ //
[pratimāṅgamānādinirūpaṇādhyāyaḥ]
[pratimānirmāṇaviṣaye sāmānyajijñāsā]
agasyaḥ
kathaṃ vā vāsudevasya nirmeyā pratimā hareḥ/
kati bhedāni bimbānāṃ brūhi me kṛpayā prabho
[reṇvādimānaviśeṣāṇāṃ lakṣaṇam]
rāmaḥ
vātāyanapathaṃ prāpya ye bhānti raviraśmayaḥ/
teṣu sūkṣmā visarpanti reṇavaḥ paramāṇavaḥ
paramāṇurajaḥ keśalīkṣāyūkayavāṣṭakaiḥ/
labdhaṃ mānāṅgulaṃ śālitribhirmānāntarāṅgulam
ācāryadakṣiṇakare madhyamāṅgulamadhyame/
parvaṇorantaraṃ dīrghaṃ mātrāṅgulamudāhṛtam
vināṅguṣṭhena śeṣābhiḥ muṣṭimaṅgulibhiḥ kṛtam/
caturdhā vibhajedeko bhāgo muṣṭyaṅguliḥ smṛtāḥ
yatkiñci pratimāmānaṃ vibhajya daśadhā punaḥ/
ekaṃ dvādaśadhā labdhaṃ dehalabdhāṅgulaṃ bhavet
(ślokāt pūrvaṃ M. kośe `bimbabhedaḥ' ityadhikaḥ;)
[upādānadravyabhedānusāraṃ saptavidhāni bimbāni]
ratnajaṃ śailajaṃ bimbaṃ dārujaṃ lohajaṃ tathā/
mṛttraivastukayorbimbaṃ citrajaṃ ceti saptadhā
[bimbotsedhaviṣaye uttamaḥ pakṣaḥ]
bimbāni vāsudevasya kathyante kalaśodbhava/
tatra pratikṛtestāvattadaṅgānāṃ ca kathyate
utsedhamānaṃ mūrdhādipādāntamanupūrvaśaḥ/
labdhānāṃ dehatastāvat aṅgulīnāṃ śatena ca
caturviṃśati mānena pratimāṃ parikalpayet/
[pratimāyāḥ tattadaṅgamānanirdeśaḥ]
uṣṇīṣamaṅgulamitaṃ keśāntaṃ tryaṅgulaṃ matam
dṛksūtrāntaṃ tadārabhya ṣaṭtriṃśat yavasammitam/
tadvannāsāpuṭāntaṃ syāt tadvacca cibukāvadhi
tena keśāntamārabhya mukhamānaṃ munīśvara/
aṣṭottarayavaśataṃ cibukāvayavāvadhi
galamardhāṅgulaṃ sārdhaṃ tryaṅgulaṃ kaṇṭhamiṣyate/
hikkāsūtraṃ samārabhya hṛdayāntaṃ mukheritam
tataḥ prabhṛti nābhyantaṃ sārdhaṃ satridaśāṅgulam/
tataḥ prabhṛti meḍhrāntaṃ tadvadutsedhamiṣyate
tanmūlājjānuparyantaṃ trinyūnaṃ tridaśāṅgulam/
caturaṅgulamutsedhaṃ jānumaṇḍalamiṣyate
jānoradhastādakṣāntamūrumānamudīritam/
tatastālāntamutsedhaṃ caturaṅgulasammitam
[bimbotsedhaviṣaye madhyamapakṣaḥ]
dehalabdhāni yāvanti daśatāle'bhipūjite/
vibhajya tāvaduktāni madhyame pratimāvidhau
trayodaśāṅgulaṃ vaktraṃ tristhāne caturaṅgulam/
ṣaḍviṃśatyaṅgulotsedhamūrumānamudāhṛtam
tadvajjaṅdhāsamutsedhamuttareṇetaratsamam/
[bimbotsedhaviṣaye adhamaḥ pakṣaḥ tattadaṅgavistārādikaṃ ca]
adhame daśatāle tu mukhaṃ śatayavaṃ matam
tristhāne tāvadeva syāt ūruryavaśatadvayam/
jaṅghā ca tatsamotsedhā mukhyenānyatsamaṃ smṛtam
viṃśadyavaśataṃ pādaṃ drāghimā kamalāpateḥ/
aṅkuṣṭhaṃ vedamānaṃ syāt tadāyāmā ca tarjanī
ekatriṃśadyavāyāmā madhyamāṅguliriṣyate/
triṃśadyavānāmikā syātkaniṣṭhā tryaṅgulātmikā
yavaiśca pañcabhiryuktā pārṣṇo ca caturaṅgulā/
hikkāntayoradho bāhuraṅgulissaptarviśatiḥ
tataśca maṇibandhāntaṃ ṣaḍviṃśatyaṅgulāyatam/
yavadvayena ca yutaṃ maṇibandhāttalaṃ punaḥ
madhyamāṅguliparyantam aṅgulaṃ sapta kathyate/
pañcāṅgulamathāṅguṣṭhaṃ tarjanī tadvadāyatā
ṣaḍyavaiścādhikāyāmā madhyamā tu ṣaḍaṅgulā/
āyatā ṣaḍyavaiścāpi tarjanyānāmikā samā
kaniṣṭhāṅguṣṭhatulitā māṃsalagnaṃ nakhaṃ smṛtam/
ekāṅgulā nakhāyāmā śiṣṭā ṣaḍyavasammitā
bāhuvaccopabāhuḥ syāccaturaṅgulamāyatam/
caturyavaṃ cordhvakaṇṭhaṃ nālaṃ pañcāṅgulāyatam
liṅgaṃ pañcāṅgulāyāmaṃ muṣkaṃ tu caturaṅgulam/
sārdhāṣṭāṅgulavistāraṃ lalāṭaṃ tadanantaram
dvādaśāṅgulavistāraṃ bālacandrasamākṛtiḥ/
tatastu karṇayormadhyaṃ sārdhaṃ satridaśāṅgulam
daśāṅgulamadhastasya vistāraṃ cibukasya tu/
sapādaṃ dvyaṅgulaṃ pūrṇaṃ cāpatulyākṛtirbhavet
mūlamadhyāgravistāro grīvāyāḥ kramaśo bhavet/
navāṅgulaṃ tathaikonaṃ sārdhasaptāṅgulaṃ tathā
hikkāntatoradho bāhurmūlayorantaraṃ bhavet/
yavaiścaturbhirvistīrṇaṃ sa catvāriṃśadaṅgulam
kakṣayormadhyavistārastryaṅgalaḥ sārdhaviṃśatiḥ/
aṣṭādaśāṅgulaṃ mānaṃ stanayorapi cāntaram
ṣoḍaśāṅgulavistāraṃ tundamadhyamudāhṛtam/
aṣṭādaśāṅgulā śroṇiradharodaramiṣyate
kaṭipradeśavistārastryaṅgulaḥ sārdhaviṃśatiḥ/
ūrumūlasya vistārassārdhaṃ satridaśāṃṅgulam
agramekāṅgulaṃ sārdhaṃ dvyaṅgulaṃ madhyamiṣyate/
dvyaṅgulo mūlavistāro liṅgasya samudāhṛtam
vistīrṇaṃ tryaṅgulaṃ mūlaṃ madhyamardhādhikaṃ punaḥ/
vistīrṇamagramuṣkasya dvātriṃśadyavasammitam
vistīrṇamekādaśabhiraṅgulairūrumadhyamam/
agraṃ daśabhireva syāt vistīrṇaṃ kalaśodbhava
navāṅgulaṃ jānucakraṃ sārdhamardhendusannibham/
mūlaṃ navāṣṭau madhye syājjaṅghāgraṃ sārdhasaptakam
vistīrṇo nālikābhāgaḥ sārdhaiśca caturaṅgulaiḥ/
aṅghrimūlasya vistārastryaṅgulassacaturyavaḥ
sārdhapañcāṅgulaṃ madhyamagraṃ sārdhaṣaḍaṅgulam/
sārdhamaṣṭāṅgulaṃ mūlaṃ bāhū saptāṅgulau punaḥ
madhye'gre tulyavistāre prakoṣṭhāvayavaṃ punaḥ/
sārdhena saptabhirmūle vistīrṇaṃ sārdhapañcabhiḥ
madhye caturbhiragre syānmaṇibandhasya tūcyate/
pañcāṅgulārdhasahitastadvat karatalaṃ smṛtam
aṅguṣṭhe mūlavistāro dvyaṅgulo madhyamāṅgulam/
saṣaḍyavamamuṣyāgramaṅgulenaiva sammatam
tarjanyā mūlavistāro navabhiḥ sammito yavaiḥ/
madhyamekāṅgulaṃ sapta yavamagramudāhṛtam
mūlaṃ daśayavaṃ madhyaṃ madhyamāyāḥ yavā nava/
agramekāṅgulaṃ proktamitarā tarjanī samā
mūlamaṣṭau kaniṣṭhāyāḥ yavāḥ saptaiva madhyame/
ṣaḍyavo'gre'ṅgulāgrebhyaḥ pādonā nakhavistṛtiḥ
madhye karatale rekhā madhyamāmūlamāsthitā/
kaniṣṭhāmūlamārabhya rekhā madhyamagā bhavet
madhyāṅgulitarjanyornimātavyā vicakṣaṇaiḥ/
aṅguṣṭhamūlamārabhya tarjanyantaśca madhyamā
tayośca rekhayormadhye tarjanī mūlagāminī/
rekhā kalpyā yathāśāstraṃ śāstrābhijñena śilpinā
lalāṭasya ca vistārassapādastryaṅgulo bhavet/
tasyādhastādbhruvau kalpyau catvāriṃśadyavāyatau
madhye yavena vistīrṇe yūkāgre cāpasannibhe/
tayormadhyaṃ nava yavam aṣṭādaśayavāyatam
cakṣuḥkanīnikāyāmo vistāraśca yavaḥ smṛtaḥ/
aṅgulaṃ śvetabimbasya vistāraṃ kṛṣṇamaṇḍalam
yavonamaṅgulaṃ jyotistanmadhye yavasammitam/
yūkamānaṃ tu tanmadhye dṛṣṭiḥ pakṣmāvalī punaḥ
aśīti pakṣmaromāṇi vaktrāgrāṇyasitāni ca/
dvyaṅgulaṃ cakṣuṣormadhyaṃ madhyaṃ ca śrutyapāṅgayoḥ
catvāriṃśadyavaṃ karṇavistāro dvyaṅgulo bhavet/
ūrdhvakarṇasya cāyāmassahārdhacaturaṅgulaḥ
nālaṃ pañcāṅgulamitaṃ vistāraḥ ṣaḍyavaṃ punaḥ/
paścāccaturyavā pālī nālatulyaṃ prakalpayet
śravaṇasya ca pippalyā madhyagartaṃ caturyavam/
trivakrakarṇapiplyā gallapātramiva sthitam
bandhanaṃ tryaṅgulaṃ randhraṃ netrasūtrasamunnatam/
nāsikāmūlamadhyāgravistāraḥ kathyate kramāt
aṅgulaṃ cāṅgulaṃ sārdhaṃ dvyaṅgulaṃ sacaturyavam/
aṅgulenonnataṃ mūlaṃ tena sārdhena madhyamam
dvābhyāṃ yavābhyā mūlena dvyaṅgulenāgramuttamam/
ṣaḍyavaṃ suṣiraṃ tasya puṭamadhyaṃ caturyavam
puṭapārśvasya vistāro dviyavaḥ parikīrtitaḥ/
utsedho'rdhāṅgulastasya nāsikā tilapuṣpavat
uttaroṣṭhāyataṃ sārdhaṃ caturaṅgulamiṣyate/
vistāro'rdhāṅgulastasya para sārdhāṅgulāyatam
vistīrṇamaṅgulaṃ tasya pālī caikayavāyatā/
cibuko'ṣṭādaśayavaḥ vistārāyāmasammitaḥ
gulphaṃ pādāṅgulotsedhaṃ darpaṇodarasannibham/
vistīrṇāvayavau tulyau rājadantau caturyavau
dvātriṃśaddaśanāḥ kalpyāḥ yathāśāstraṃ vicakṣaṇaiḥ/
jihvā ṣaḍaṅgulāyāmā vistīrṇā tryaṅgulairbhavet
rekhātrayāṅkitā grīvā hikkāsūtrāt stanasthitiḥ/
ekādaśāṅgulaṃ vṛttaṃ dvyaṅgulaṃ stanamaṇḍalam
caturyavaṃ cūcukaṃ syāt stanamaṇḍalamadhyagam/
caturyavaṃ nābhigartaṃ dakṣiṇāvartamiṣyate
adhyardhamaṅgulaṃ vṛttamakṣamardhāṅgulonnatam/
uṣṇīṣātpṛṣṭhakeśāntamekādhikadaśāṅgulam
uṣṇīṣātpārśvakeśāntaṃ dvādaśāṅgulamānakam/
karṇayorantaraṃ vidyāt sārdhaṃ satridaśāṅgulam
mūlamadhyāgrabhāgeṣu pṛṣṭhagrīvā yathākramam/
vistīrṇā navabhiḥ sārdhairaṅgulairnavabhistathā
aṣṭabhiśca bhavettasyā adhastāt kakudasthitiḥ/
āyāmotsedhavistāraiḥ kakudantaṃ caturyavam
ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ bāhvormadhyaṃ vistāra pṛṣṭhataḥ/
ṣaḍviṃśatiścāṅgulānāṃ kakṣayorantaraṃ bhavet
pṛṣṭhamadhyasya vistāro brahman saptadaśāṅgulaḥ/
vistīrṇau pañcaviṃśatyā śroṇīpārśvau tathāṅgulaiḥ
kaṭipradeśavistāraṣṣaṅviśatyaṅgulo bhavet/
ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ madhye kakudasya kaṭestathā
dvyaṅgulonnatiretasya sphītau tanmadhyamāṅgulam/
aṣṭāṅgulaṃ stane mūlaṃ madhyaṃ saptāṅgulaṃ bhavet
agryaṃ tryaṅgulavistāram ūrvormūlādiṣu triṣu/
bhavetkrameṇa vistāraḥ sārdhaḥ satridaśāṅgulaḥ
dvādaśāṅgulayuktaḥ syāt tathaiva dvādaśāṅgulaḥ/
jānvaṣṭāṅgulavistāraṃ sārdhamaṣṭāṅgulaṃ bhavet
jaṅghāmadhyasya vistāro nalakā caturaṅgulā/
caturyavādhikā caiva gulphaśca caturaṅgulaḥ
vistāramānaṃ triguṇaṃ sarveṣāṃ nahanaṃ matam/
abhītido vā varado mukhyo vāmetaraḥ karaḥ
stanasūtrasamaṃ kāryaṃ aṅgulāgraṃ karasya tu/
tayorbhavedantarālaṃ dvādaśāṅgulamānakam
[pratimāyāḥ ābhūṣaṇānām vivaraṇam]
aṅguṣṭhatarjanīmadhye sanālaṃ kamalaṃ bhavet/
varade kamalākāraṃ likhet karatalodare
adhomukhe vāmahaste mukhye kuryādgadāṃ śubhām/
jaghanyayostu karayoḥ śaṅkhaṃ cakraṃ niveśayet
bāhuṣvaṣṭasu devasya tāni tānyāyudhānyapi/
niveśayedyathākāmaṃ śilpaśāstravicakṣaṇaḥ
kirīṭaṃ kuṇḍale hārān yajñasūtrāṅguliyake/
kaustubhaṃ vanamālāṃ ca śrīvatsaṃ dakṣiṇorasi
aṅgade kaṭake ramye kāñcīdāma ca nūpure/
dukūlamantarīyaṃ ca sottarīyaṃ niveśayet
deśakālopalālyāni bhūṣaṇāni niveśayet/
[bhagavataḥ pratimāyāḥ āsīnādisvarūpavivekaḥ]
āsīnaṃ vā śayānaṃ vā tiṣṭhantaṃ vā yathāruci
āruḍhaṃ pakṣirāje vā kalpayedviṣṇuvigraham/
[pratimāyāḥ sthāpanasthānavivekaḥ]
evaṃ garbhagṛhe devaṃ brahmasthāne niveśayet
yadvā divye mānuṣe vā dvārasūtre niveśayet/
evaṃ saṃsthāpayeddevaṃ pratiṣṭhāsamaye sudhīḥ
[devīpratimāsthāpanasthānanirdeśaḥ]
aṣṭau devīḥ śriyādyāśca pārśvayorviniveśayet/
śrīrdakṣiṇe dharā vāme devyau devasya kalpayet
ratissarasvatī tuṣṭirdevyo devasya dakṣiṇe/
kīrtiḥ prītiśca śāntiśca vāme devasya saṃsthitāḥ
[devyāḥ saṃkhyāvicāraḥ]
aṣṭabhirvā catasṛbhirdvābhyāṃ yadvaikayāpi vā/
vinā vā devadeveśaṃ saśrīvatsaṃ niveśayet
[devīnāṃ mūrtikalpane viśeṣaḥ]
devīnāntu śriyādīnāṃ viśeṣaścaiṣa kalpane/
rekhātrayāṅkitā grīvā hikkāsūtrātstanasthitiḥ
ekādaśāṅgulaṃ vṛttaṃ dvyaṅgulaṃ stanamaṇḍalam/
caturyavaṃ cūcukaṃ syāt stanamaṇḍalamadhyagam
aṣṭādaśāṅgulamurasstanayorapi maṇḍalam/
aṅgulaiḥ pañcadaśabhiḥ paricchinnaṃ yathātatham
navāṅgulaśca vistāraḥ utsedhaścāpi tādṛśaḥ/
dvādaśāṅgulavistāraḥ stanayormadhya iṣyate
kṛṣṇamaṇḍalavistāro dvyaṅgulaṃ parikīrtitam/
śroṇī ṣaḍaṅgulā yāmā yonissārdhāṅgulatrayam
[devīpratimāyāḥ ābhūṣaṇādinirdeśaḥ]
abalānuguṇairanyairambarairapi bhūṣaṇaiḥ/
bhūṣayenmakuṭaṃ yadvā dhammilaṃ vā prakalpayet
asvatantrāḥ yadā devyaḥ dvibhūjāḥ pārśvabhūmiṣu/
caturbhujāstāḥ svātantrye dvibhujā vā yathāmati
dakṣiṇetarabhāgasthā dakṣiṇe puṣpadhāriṇī/
vāmetarasthitā devī vāme kamaladhāriṇī
anyena coruviśrāntāḥ kalpayecchilpatantravit/
[utsavādipratimotsedhādivivaraṇam]
mūlabimbatṛtīyāṃśasamamutsavakautukam
snapanapratimā cāpi tadutsedhāḥ prakīrtitāḥ/
balibimbapratikṛtiḥ śayanotthānakautukam
karmabimbaṃ ca nirmeyaṃ mūlatālapramāṇataḥ/
[aṅgabimbakalpanavicāraḥ]
brāhme bhāge dhruve nyaste naivāṅgaparikalpanā
laukikenaiva bimbena kuryānnaimittikaṃ budhaḥ/
dhruvaberārdhamānena kautukaṃ lohanirmitam
laukikaṃ tena kurvīta sarvāṃ devakriyāṃ sudhīḥ/
cakreṇa balidānaṃ syāt tathā tīrthāvagāhanam
kūrcena śayanaṃ kāryaṃ brāhme mūlārcanāvidhau/
daiva vā mānuṣye sthāpye brāhme karmāṇi vinyaset
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ sarvaṃ tenaiva pūryate/
sthānayānāsanavidhau dhruvabimbaṃ yathākramam
(C; A. snāna for sthāna;)
karmārcādīni tadvat syāddhruve tu śayite punaḥ/
tiṣṭhedvāsīta vā kāmaṃ karmādyarcā yathāmati
nityotsavapratikṛtiḥ sarvatraiva sthitā bhavet/
karmādibimbaṣaṭkaṃ ca śrībhūmisahitaṃ bhavet
yadvā śrībhūmisahitamekaṃ vā makhakautukam/
[pīṭhakalpanaprakāraḥ]
arcāyāmaṃ tridhā kṛtvā pīṭhamekena kalpayet
upānahādipañcāṅgayuktaṃ vṛttaṃ sukhāvaham/
athavā caturaśraṃ vā vistāratulitāyati
pīṭhotsedhaṃ tridhā kṛtvā padmamekena kalpayet/
dalairdvādaśabhiryuktamaṣṭābhirvā yathāruci
pādamānaṃ dalāyāmaṃ kevalaṃ vā saroruham/
pīṭhaṃ vā kevalaṃ vāpi kalpayetkalaśodbhava
āsīne'śrāyataṃ yadvā kuryādvṛttāyataṃ tu vā/
pratimārdhena vā pīṭhaṃ tṛtīyāṃśena vā tathā
padmaṃ bahudalairyuktaṃ karṇikākesarānvitam/
lambamānapadādhāraṃ kamalaṃ tatra kalpayet
saṅkocitaprasavyāṅghreritaraṃ lambayedadhaḥ/
mūlaberatripādena pādenārdhena vā bhavet
ucchrāyaḥ parivārāṇām evaṃ vaikuṇṭhabhāṣitam/
aṃsatulyā harerdevī brahmadyā parivāravat
balipīṭhāni sarvāṇi piṇḍikāmānamānataḥ /
[vimāne kīlakalpanādyavasaraḥ]
evaṃ prakalpya bimbāni vimāne kīlakalpanam
tatastu kalaśanyāsaḥ pratiṣṭhā tadanantaram/
// iti bhārgavatantre caturtho'dhyāyaḥ //
Original text: bhārgavatantram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0