ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 4

॥ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥
[પ્રતિમાઙ્ગમાનાદિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[પ્રતિમાનિર્માણવિષયે સામાન્યજિજ્ઞાસા]
અગસ્યઃ
કથં વા વાસુદેવસ્ય નિર્મેયા પ્રતિમા હરેઃ।
કતિ ભેદાનિ બિમ્બાનાં બ્રૂહિ મે કૃપયા પ્રભો

[રેણ્વાદિમાનવિશેષાણાં લક્ષણમ્]
રામઃ
વાતાયનપથં પ્રાપ્ય યે ભાન્તિ રવિરશ્મયઃ।
તેષુ સૂક્ષ્મા વિસર્પન્તિ રેણવઃ પરમાણવઃ

પરમાણુરજઃ કેશલીક્ષાયૂકયવાષ્ટકૈઃ।
લબ્ધં માનાઙ્ગુલં શાલિત્રિભિર્માનાન્તરાઙ્ગુલમ્

આચાર્યદક્ષિણકરે મધ્યમાઙ્ગુલમધ્યમે।
પર્વણોરન્તરં દીર્ઘં માત્રાઙ્ગુલમુદાહૃતમ્

વિનાઙ્ગુષ્ઠેન શેષાભિઃ મુષ્ટિમઙ્ગુલિભિઃ કૃતમ્।
ચતુર્ધા વિભજેદેકો ભાગો મુષ્ટ્યઙ્ગુલિઃ સ્મૃતાઃ

યત્કિઞ્ચિ પ્રતિમામાનં વિભજ્ય દશધા પુનઃ।
એકં દ્વાદશધા લબ્ધં દેહલબ્ધાઙ્ગુલં ભવેત્

(શ્લોકાત્ પૂર્વં મ્. કોશે `બિમ્બભેદઃઽ ઇત્યધિકઃ;)
[ઉપાદાનદ્રવ્યભેદાનુસારં સપ્તવિધાનિ બિમ્બાનિ]
રત્નજં શૈલજં બિમ્બં દારુજં લોહજં તથા।
મૃત્‌ત્રૈવસ્તુકયોર્બિમ્બં ચિત્રજં ચેતિ સપ્તધા

[બિમ્બોત્સેધવિષયે ઉત્તમઃ પક્ષઃ]
બિમ્બાનિ વાસુદેવસ્ય કથ્યન્તે કલશોદ્ભવ।
તત્ર પ્રતિકૃતેસ્તાવત્તદઙ્ગાનાં ચ કથ્યતે

ઉત્સેધમાનં મૂર્ધાદિપાદાન્તમનુપૂર્વશઃ।
લબ્ધાનાં દેહતસ્તાવત્ અઙ્ગુલીનાં શતેન ચ

ચતુર્વિંશતિ માનેન પ્રતિમાં પરિકલ્પયેત્।
[પ્રતિમાયાઃ તત્તદઙ્ગમાનનિર્દેશઃ]
ઉષ્ણીષમઙ્ગુલમિતં કેશાન્તં ત્ર્યઙ્ગુલં મતમ્

દૃક્સૂત્રાન્તં તદારભ્ય ષટ્‌ત્રિંશત્ યવસમ્મિતમ્।
તદ્વન્નાસાપુટાન્તં સ્યાત્ તદ્વચ્ચ ચિબુકાવધિ

તેન કેશાન્તમારભ્ય મુખમાનં મુનીશ્વર।
અષ્ટોત્તરયવશતં ચિબુકાવયવાવધિ

ગલમર્ધાઙ્ગુલં સાર્ધં ત્ર્યઙ્ગુલં કણ્ઠમિષ્યતે।
હિક્કાસૂત્રં સમારભ્ય હૃદયાન્તં મુખેરિતમ્

તતઃ પ્રભૃતિ નાભ્યન્તં સાર્ધં સત્રિદશાઙ્ગુલમ્।
તતઃ પ્રભૃતિ મેઢ્રાન્તં તદ્વદુત્સેધમિષ્યતે

તન્મૂલાજ્જાનુપર્યન્તં ત્રિન્યૂનં ત્રિદશાઙ્ગુલમ્।
ચતુરઙ્ગુલમુત્સેધં જાનુમણ્ડલમિષ્યતે

જાનોરધસ્તાદક્ષાન્તમૂરુમાનમુદીરિતમ્।
તતસ્તાલાન્તમુત્સેધં ચતુરઙ્ગુલસમ્મિતમ્

[બિમ્બોત્સેધવિષયે મધ્યમપક્ષઃ]
દેહલબ્ધાનિ યાવન્તિ દશતાલેઽભિપૂજિતે।
વિભજ્ય તાવદુક્તાનિ મધ્યમે પ્રતિમાવિધૌ

ત્રયોદશાઙ્ગુલં વક્ત્રં ત્રિસ્થાને ચતુરઙ્ગુલમ્।
ષડ્વિંશત્યઙ્ગુલોત્સેધમૂરુમાનમુદાહૃતમ્

તદ્‌વજ્જઙ્ધાસમુત્સેધમુત્તરેણેતરત્સમમ્।
[બિમ્બોત્સેધવિષયે અધમઃ પક્ષઃ તત્તદઙ્ગવિસ્તારાદિકં ચ]
અધમે દશતાલે તુ મુખં શતયવં મતમ્

ત્રિસ્થાને તાવદેવ સ્યાત્ ઊરુર્યવશતદ્વયમ્।
જઙ્ઘા ચ તત્સમોત્સેધા મુખ્યેનાન્યત્સમં સ્મૃતમ્

વિંશદ્યવશતં પાદં દ્રાઘિમા કમલાપતેઃ।
અઙ્કુષ્ઠં વેદમાનં સ્યાત્ તદાયામા ચ તર્જની

એકત્રિંશદ્યવાયામા મધ્યમાઙ્ગુલિરિષ્યતે।
ત્રિંશદ્યવાનામિકા સ્યાત્કનિષ્ઠા ત્ર્યઙ્ગુલાત્મિકા

યવૈશ્ચ પઞ્ચભિર્યુક્તા પાર્ષ્ણો ચ ચતુરઙ્ગુલા।
હિક્કાન્તયોરધો બાહુરઙ્ગુલિસ્સપ્તર્વિશતિઃ

તતશ્ચ મણિબન્ધાન્તં ષડ્‌વિંશત્યઙ્ગુલાયતમ્।
યવદ્વયેન ચ યુતં મણિબન્ધાત્તલં પુનઃ

મધ્યમાઙ્ગુલિપર્યન્તમ્ અઙ્ગુલં સપ્ત કથ્યતે।
પઞ્ચાઙ્ગુલમથાઙ્ગુષ્ઠં તર્જની તદ્વદાયતા

ષડ્યવૈશ્ચાધિકાયામા મધ્યમા તુ ષડઙ્ગુલા।
આયતા ષડ્યવૈશ્ચાપિ તર્જન્યાનામિકા સમા

કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠતુલિતા માંસલગ્નં નખં સ્મૃતમ્।
એકાઙ્ગુલા નખાયામા શિષ્ટા ષડ્યવસમ્મિતા

બાહુવચ્ચોપબાહુઃ સ્યાચ્ચતુરઙ્ગુલમાયતમ્।
ચતુર્યવં ચોર્ધ્વકણ્ઠં નાલં પઞ્ચાઙ્ગુલાયતમ્

લિઙ્ગં પઞ્ચાઙ્ગુલાયામં મુષ્કં તુ ચતુરઙ્ગુલમ્।
સાર્ધાષ્ટાઙ્ગુલવિસ્તારં લલાટં તદનન્તરમ્

દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તારં બાલચન્દ્રસમાકૃતિઃ।
તતસ્તુ કર્ણયોર્મધ્યં સાર્ધં સત્રિદશાઙ્ગુલમ્

દશાઙ્ગુલમધસ્તસ્ય વિસ્તારં ચિબુકસ્ય તુ।
સપાદં દ્વ્યઙ્ગુલં પૂર્ણં ચાપતુલ્યાકૃતિર્ભવેત્

મૂલમધ્યાગ્રવિસ્તારો ગ્રીવાયાઃ ક્રમશો ભવેત્।
નવાઙ્ગુલં તથૈકોનં સાર્ધસપ્તાઙ્ગુલં તથા

હિક્કાન્તતોરધો બાહુર્મૂલયોરન્તરં ભવેત્।
યવૈશ્ચતુર્ભિર્વિસ્તીર્ણં સ ચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્

કક્ષયોર્મધ્યવિસ્તારસ્ત્ર્યઙ્ગલઃ સાર્ધવિંશતિઃ।
અષ્ટાદશાઙ્ગુલં માનં સ્તનયોરપિ ચાન્તરમ્

ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તારં તુન્દમધ્યમુદાહૃતમ્।
અષ્ટાદશાઙ્ગુલા શ્રોણિરધરોદરમિષ્યતે

કટિપ્રદેશવિસ્તારસ્ત્ર્યઙ્ગુલઃ સાર્ધવિંશતિઃ।
ઊરુમૂલસ્ય વિસ્તારસ્સાર્ધં સત્રિદશાંઙ્ગુલમ્

અગ્રમેકાઙ્ગુલં સાર્ધં દ્વ્યઙ્ગુલં મધ્યમિષ્યતે।
દ્વ્યઙ્ગુલો મૂલવિસ્તારો લિઙ્ગસ્ય સમુદાહૃતમ્

વિસ્તીર્ણં ત્ર્યઙ્ગુલં મૂલં મધ્યમર્ધાધિકં પુનઃ।
વિસ્તીર્ણમગ્રમુષ્કસ્ય દ્વાત્રિંશદ્યવસમ્મિતમ્

વિસ્તીર્ણમેકાદશભિરઙ્ગુલૈરૂરુમધ્યમમ્।
અગ્રં દશભિરેવ સ્યાત્ વિસ્તીર્ણં કલશોદ્ભવ

નવાઙ્ગુલં જાનુચક્રં સાર્ધમર્ધેન્દુસન્નિભમ્।
મૂલં નવાષ્ટૌ મધ્યે સ્યાજ્જઙ્ઘાગ્રં સાર્ધસપ્તકમ્

વિસ્તીર્ણો નાલિકાભાગઃ સાર્ધૈશ્ચ ચતુરઙ્ગુલૈઃ।
અઙ્ઘ્રિમૂલસ્ય વિસ્તારસ્ત્ર્યઙ્ગુલસ્સચતુર્યવઃ

સાર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલં મધ્યમગ્રં સાર્ધષડઙ્ગુલમ્।
સાર્ધમષ્ટાઙ્ગુલં મૂલં બાહૂ સપ્તાઙ્ગુલૌ પુનઃ

મધ્યેઽગ્રે તુલ્યવિસ્તારે પ્રકોષ્ઠાવયવં પુનઃ।
સાર્ધેન સપ્તભિર્મૂલે વિસ્તીર્ણં સાર્ધપઞ્ચભિઃ

મધ્યે ચતુર્ભિરગ્રે સ્યાન્મણિબન્ધસ્ય તૂચ્યતે।
પઞ્ચાઙ્ગુલાર્ધસહિતસ્તદ્વત્ કરતલં સ્મૃતમ્

અઙ્ગુષ્ઠે મૂલવિસ્તારો દ્વ્યઙ્ગુલો મધ્યમાઙ્ગુલમ્।
સષડ્યવમમુષ્યાગ્રમઙ્ગુલેનૈવ સમ્મતમ્

તર્જન્યા મૂલવિસ્તારો નવભિઃ સમ્મિતો યવૈઃ।
મધ્યમેકાઙ્ગુલં સપ્ત યવમગ્રમુદાહૃતમ્

મૂલં દશયવં મધ્યં મધ્યમાયાઃ યવા નવ।
અગ્રમેકાઙ્ગુલં પ્રોક્તમિતરા તર્જની સમા

મૂલમષ્ટૌ કનિષ્ઠાયાઃ યવાઃ સપ્તૈવ મધ્યમે।
ષડ્યવોઽગ્રેઽઙ્ગુલાગ્રેભ્યઃ પાદોના નખવિસ્તૃતિઃ

મધ્યે કરતલે રેખા મધ્યમામૂલમાસ્થિતા।
કનિષ્ઠામૂલમારભ્ય રેખા મધ્યમગા ભવેત્

મધ્યાઙ્ગુલિતર્જન્યોર્નિમાતવ્યા વિચક્ષણૈઃ।
અઙ્ગુષ્ઠમૂલમારભ્ય તર્જન્યન્તશ્ચ મધ્યમા

તયોશ્ચ રેખયોર્મધ્યે તર્જની મૂલગામિની।
રેખા કલ્પ્યા યથાશાસ્ત્રં શાસ્ત્રાભિજ્ઞેન શિલ્પિના

લલાટસ્ય ચ વિસ્તારસ્સપાદસ્ત્ર્યઙ્ગુલો ભવેત્।
તસ્યાધસ્તાદ્‌ભ્રુવૌ કલ્પ્યૌ ચત્વારિંશદ્યવાયતૌ

મધ્યે યવેન વિસ્તીર્ણે યૂકાગ્રે ચાપસન્નિભે।
તયોર્મધ્યં નવ યવમ્ અષ્ટાદશયવાયતમ્

ચક્ષુઃકનીનિકાયામો વિસ્તારશ્ચ યવઃ સ્મૃતઃ।
અઙ્ગુલં શ્વેતબિમ્બસ્ય વિસ્તારં કૃષ્ણમણ્ડલમ્

યવોનમઙ્ગુલં જ્યોતિસ્તન્મધ્યે યવસમ્મિતમ્।
યૂકમાનં તુ તન્મધ્યે દૃષ્ટિઃ પક્ષ્માવલી પુનઃ

અશીતિ પક્ષ્મરોમાણિ વક્ત્રાગ્રાણ્યસિતાનિ ચ।
દ્વ્યઙ્ગુલં ચક્ષુષોર્મધ્યં મધ્યં ચ શ્રુત્યપાઙ્ગયોઃ

ચત્વારિંશદ્યવં કર્ણવિસ્તારો દ્વ્યઙ્ગુલો ભવેત્।
ઊર્ધ્વકર્ણસ્ય ચાયામસ્સહાર્ધચતુરઙ્ગુલઃ

નાલં પઞ્ચાઙ્ગુલમિતં વિસ્તારઃ ષડ્યવં પુનઃ।
પશ્ચાચ્ચતુર્યવા પાલી નાલતુલ્યં પ્રકલ્પયેત્

શ્રવણસ્ય ચ પિપ્પલ્યા મધ્યગર્તં ચતુર્યવમ્।
ત્રિવક્રકર્ણપિપ્લ્યા ગલ્લપાત્રમિવ સ્થિતમ્

બન્ધનં ત્ર્યઙ્ગુલં રન્ધ્રં નેત્રસૂત્રસમુન્નતમ્।
નાસિકામૂલમધ્યાગ્રવિસ્તારઃ કથ્યતે ક્રમાત્

અઙ્ગુલં ચાઙ્ગુલં સાર્ધં દ્વ્યઙ્ગુલં સચતુર્યવમ્।
અઙ્ગુલેનોન્નતં મૂલં તેન સાર્ધેન મધ્યમમ્

દ્વાભ્યાં યવાભ્યા મૂલેન દ્વ્યઙ્ગુલેનાગ્રમુત્તમમ્।
ષડ્યવં સુષિરં તસ્ય પુટમધ્યં ચતુર્યવમ્

પુટપાર્શ્વસ્ય વિસ્તારો દ્વિયવઃ પરિકીર્તિતઃ।
ઉત્સેધોઽર્ધાઙ્ગુલસ્તસ્ય નાસિકા તિલપુષ્પવત્

ઉત્તરોષ્ઠાયતં સાર્ધં ચતુરઙ્ગુલમિષ્યતે।
વિસ્તારોઽર્ધાઙ્ગુલસ્તસ્ય પર સાર્ધાઙ્ગુલાયતમ્

વિસ્તીર્ણમઙ્ગુલં તસ્ય પાલી ચૈકયવાયતા।
ચિબુકોઽષ્ટાદશયવઃ વિસ્તારાયામસમ્મિતઃ

ગુલ્ફં પાદાઙ્ગુલોત્સેધં દર્પણોદરસન્નિભમ્।
વિસ્તીર્ણાવયવૌ તુલ્યૌ રાજદન્તૌ ચતુર્યવૌ

દ્વાત્રિંશદ્દશનાઃ કલ્પ્યાઃ યથાશાસ્ત્રં વિચક્ષણૈઃ।
જિહ્વા ષડઙ્ગુલાયામા વિસ્તીર્ણા ત્ર્યઙ્ગુલૈર્ભવેત્

રેખાત્રયાઙ્કિતા ગ્રીવા હિક્કાસૂત્રાત્ સ્તનસ્થિતિઃ।
એકાદશાઙ્ગુલં વૃત્તં દ્વ્યઙ્ગુલં સ્તનમણ્ડલમ્

ચતુર્યવં ચૂચુકં સ્યાત્ સ્તનમણ્ડલમધ્યગમ્।
ચતુર્યવં નાભિગર્તં દક્ષિણાવર્તમિષ્યતે

અધ્યર્ધમઙ્ગુલં વૃત્તમક્ષમર્ધાઙ્ગુલોન્નતમ્।
ઉષ્ણીષાત્પૃષ્ઠકેશાન્તમેકાધિકદશાઙ્ગુલમ્

ઉષ્ણીષાત્પાર્શ્વકેશાન્તં દ્વાદશાઙ્ગુલમાનકમ્।
કર્ણયોરન્તરં વિદ્યાત્ સાર્ધં સત્રિદશાઙ્ગુલમ્

મૂલમધ્યાગ્રભાગેષુ પૃષ્ઠગ્રીવા યથાક્રમમ્।
વિસ્તીર્ણા નવભિઃ સાર્ધૈરઙ્ગુલૈર્નવભિસ્તથા

અષ્ટભિશ્ચ ભવેત્તસ્યા અધસ્તાત્ કકુદસ્થિતિઃ।
આયામોત્સેધવિસ્તારૈઃ કકુદન્તં ચતુર્યવમ્

ષટ્‌ત્રિંશદઙ્ગુલં બાહ્વોર્મધ્યં વિસ્તાર પૃષ્ઠતઃ।
ષડ્વિંશતિશ્ચાઙ્ગુલાનાં કક્ષયોરન્તરં ભવેત્

પૃષ્ઠમધ્યસ્ય વિસ્તારો બ્રહ્મન્ સપ્તદશાઙ્ગુલઃ।
વિસ્તીર્ણૌ પઞ્ચવિંશત્યા શ્રોણીપાર્શ્વૌ તથાઙ્ગુલૈઃ

કટિપ્રદેશવિસ્તારષ્ષઙ્વિશત્યઙ્ગુલો ભવેત્।
ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલં મધ્યે કકુદસ્ય કટેસ્તથા

દ્વ્યઙ્ગુલોન્નતિરેતસ્ય સ્ફીતૌ તન્મધ્યમાઙ્ગુલમ્।
અષ્ટાઙ્ગુલં સ્તને મૂલં મધ્યં સપ્તાઙ્ગુલં ભવેત્

અગ્ર્યં ત્ર્યઙ્ગુલવિસ્તારમ્ ઊર્વોર્મૂલાદિષુ ત્રિષુ।
ભવેત્ક્રમેણ વિસ્તારઃ સાર્ધઃ સત્રિદશાઙ્ગુલઃ

દ્વાદશાઙ્ગુલયુક્તઃ સ્યાત્ તથૈવ દ્વાદશાઙ્ગુલઃ।
જાન્વષ્ટાઙ્ગુલવિસ્તારં સાર્ધમષ્ટાઙ્ગુલં ભવેત્

જઙ્ઘામધ્યસ્ય વિસ્તારો નલકા ચતુરઙ્ગુલા।
ચતુર્યવાધિકા ચૈવ ગુલ્ફશ્ચ ચતુરઙ્ગુલઃ

વિસ્તારમાનં ત્રિગુણં સર્વેષાં નહનં મતમ્।
અભીતિદો વા વરદો મુખ્યો વામેતરઃ કરઃ

સ્તનસૂત્રસમં કાર્યં અઙ્ગુલાગ્રં કરસ્ય તુ।
તયોર્ભવેદન્તરાલં દ્વાદશાઙ્ગુલમાનકમ્

[પ્રતિમાયાઃ આભૂષણાનામ્ વિવરણમ્]
અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીમધ્યે સનાલં કમલં ભવેત્।
વરદે કમલાકારં લિખેત્ કરતલોદરે

અધોમુખે વામહસ્તે મુખ્યે કુર્યાદ્ગદાં શુભામ્।
જઘન્યયોસ્તુ કરયોઃ શઙ્ખં ચક્રં નિવેશયેત્

બાહુષ્વષ્ટસુ દેવસ્ય તાનિ તાન્યાયુધાન્યપિ।
નિવેશયેદ્યથાકામં શિલ્પશાસ્ત્રવિચક્ષણઃ

કિરીટં કુણ્ડલે હારાન્ યજ્ઞસૂત્રાઙ્ગુલિયકે।
કૌસ્તુભં વનમાલાં ચ શ્રીવત્સં દક્ષિણોરસિ

અઙ્ગદે કટકે રમ્યે કાઞ્ચીદામ ચ નૂપુરે।
દુકૂલમન્તરીયં ચ સોત્તરીયં નિવેશયેત્

દેશકાલોપલાલ્યાનિ ભૂષણાનિ નિવેશયેત્।
[ભગવતઃ પ્રતિમાયાઃ આસીનાદિસ્વરૂપવિવેકઃ]
આસીનં વા શયાનં વા તિષ્ઠન્તં વા યથારુચિ

આરુઢં પક્ષિરાજે વા કલ્પયેદ્વિષ્ણુવિગ્રહમ્।
[પ્રતિમાયાઃ સ્થાપનસ્થાનવિવેકઃ]
એવં ગર્ભગૃહે દેવં બ્રહ્મસ્થાને નિવેશયેત્

યદ્વા દિવ્યે માનુષે વા દ્વારસૂત્રે નિવેશયેત્।
એવં સંસ્થાપયેદ્દેવં પ્રતિષ્ઠાસમયે સુધીઃ

[દેવીપ્રતિમાસ્થાપનસ્થાનનિર્દેશઃ]
અષ્ટૌ દેવીઃ શ્રિયાદ્યાશ્ચ પાર્શ્વયોર્વિનિવેશયેત્।
શ્રીર્દક્ષિણે ધરા વામે દેવ્યૌ દેવસ્ય કલ્પયેત્

રતિસ્સરસ્વતી તુષ્ટિર્દેવ્યો દેવસ્ય દક્ષિણે।
કીર્તિઃ પ્રીતિશ્ચ શાન્તિશ્ચ વામે દેવસ્ય સંસ્થિતાઃ

[દેવ્યાઃ સંખ્યાવિચારઃ]
અષ્ટભિર્વા ચતસૃભિર્દ્વાભ્યાં યદ્વૈકયાપિ વા।
વિના વા દેવદેવેશં સશ્રીવત્સં નિવેશયેત્

[દેવીનાં મૂર્તિકલ્પને વિશેષઃ]
દેવીનાન્તુ શ્રિયાદીનાં વિશેષશ્ચૈષ કલ્પને।
રેખાત્રયાઙ્કિતા ગ્રીવા હિક્કાસૂત્રાત્સ્તનસ્થિતિઃ

એકાદશાઙ્ગુલં વૃત્તં દ્વ્યઙ્ગુલં સ્તનમણ્ડલમ્।
ચતુર્યવં ચૂચુકં સ્યાત્ સ્તનમણ્ડલમધ્યગમ્

અષ્ટાદશાઙ્ગુલમુરસ્સ્તનયોરપિ મણ્ડલમ્।
અઙ્ગુલૈઃ પઞ્ચદશભિઃ પરિચ્છિન્નં યથાતથમ્

નવાઙ્ગુલશ્ચ વિસ્તારઃ ઉત્સેધશ્ચાપિ તાદૃશઃ।
દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તારઃ સ્તનયોર્મધ્ય ઇષ્યતે

કૃષ્ણમણ્ડલવિસ્તારો દ્વ્યઙ્ગુલં પરિકીર્તિતમ્।
શ્રોણી ષડઙ્ગુલા યામા યોનિસ્સાર્ધાઙ્ગુલત્રયમ્

[દેવીપ્રતિમાયાઃ આભૂષણાદિનિર્દેશઃ]
અબલાનુગુણૈરન્યૈરમ્બરૈરપિ ભૂષણૈઃ।
ભૂષયેન્મકુટં યદ્વા ધમ્મિલં વા પ્રકલ્પયેત્

અસ્વતન્ત્રાઃ યદા દેવ્યઃ દ્વિભૂજાઃ પાર્શ્વભૂમિષુ।
ચતુર્ભુજાસ્તાઃ સ્વાતન્ત્ર્યે દ્વિભુજા વા યથામતિ

દક્ષિણેતરભાગસ્થા દક્ષિણે પુષ્પધારિણી।
વામેતરસ્થિતા દેવી વામે કમલધારિણી

અન્યેન ચોરુવિશ્રાન્તાઃ કલ્પયેચ્છિલ્પતન્ત્રવિત્।
[ઉત્સવાદિપ્રતિમોત્સેધાદિવિવરણમ્]
મૂલબિમ્બતૃતીયાંશસમમુત્સવકૌતુકમ્

સ્નપનપ્રતિમા ચાપિ તદુત્સેધાઃ પ્રકીર્તિતાઃ।
બલિબિમ્બપ્રતિકૃતિઃ શયનોત્થાનકૌતુકમ્

કર્મબિમ્બં ચ નિર્મેયં મૂલતાલપ્રમાણતઃ।
[અઙ્ગબિમ્બકલ્પનવિચારઃ]
બ્રાહ્મે ભાગે ધ્રુવે ન્યસ્તે નૈવાઙ્ગપરિકલ્પના

લૌકિકેનૈવ બિમ્બેન કુર્યાન્નૈમિત્તિકં બુધઃ।
ધ્રુવબેરાર્ધમાનેન કૌતુકં લોહનિર્મિતમ્

લૌકિકં તેન કુર્વીત સર્વાં દેવક્રિયાં સુધીઃ।
ચક્રેણ બલિદાનં સ્યાત્ તથા તીર્થાવગાહનમ્

કૂર્ચેન શયનં કાર્યં બ્રાહ્મે મૂલાર્ચનાવિધૌ।
દૈવ વા માનુષ્યે સ્થાપ્યે બ્રાહ્મે કર્માણિ વિન્યસેત્

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં સર્વં તેનૈવ પૂર્યતે।
સ્થાનયાનાસનવિધૌ ધ્રુવબિમ્બં યથાક્રમમ્

(ચ્; અ. સ્નાન fઓર્ સ્થાન;)
કર્માર્ચાદીનિ તદ્વત્ સ્યાદ્‌ધ્રુવે તુ શયિતે પુનઃ।
તિષ્ઠેદ્વાસીત વા કામં કર્માદ્યર્ચા યથામતિ

નિત્યોત્સવપ્રતિકૃતિઃ સર્વત્રૈવ સ્થિતા ભવેત્।
કર્માદિબિમ્બષટ્કં ચ શ્રીભૂમિસહિતં ભવેત્

યદ્વા શ્રીભૂમિસહિતમેકં વા મખકૌતુકમ્।
[પીઠકલ્પનપ્રકારઃ]
અર્ચાયામં ત્રિધા કૃત્વા પીઠમેકેન કલ્પયેત્

ઉપાનહાદિપઞ્ચાઙ્ગયુક્તં વૃત્તં સુખાવહમ્।
અથવા ચતુરશ્રં વા વિસ્તારતુલિતાયતિ

પીઠોત્સેધં ત્રિધા કૃત્વા પદ્મમેકેન કલ્પયેત્।
દલૈર્દ્વાદશભિર્યુક્તમષ્ટાભિર્વા યથારુચિ

પાદમાનં દલાયામં કેવલં વા સરોરુહમ્।
પીઠં વા કેવલં વાપિ કલ્પયેત્કલશોદ્ભવ

આસીનેઽશ્રાયતં યદ્વા કુર્યાદ્‌વૃત્તાયતં તુ વા।
પ્રતિમાર્ધેન વા પીઠં તૃતીયાંશેન વા તથા

પદ્મં બહુદલૈર્યુક્તં કર્ણિકાકેસરાન્વિતમ્।
લમ્બમાનપદાધારં કમલં તત્ર કલ્પયેત્

સઙ્કોચિતપ્રસવ્યાઙ્ઘ્રેરિતરં લમ્બયેદધઃ।
મૂલબેરત્રિપાદેન પાદેનાર્ધેન વા ભવેત્

ઉચ્છ્રાયઃ પરિવારાણામ્ એવં વૈકુણ્ઠભાષિતમ્।
અંસતુલ્યા હરેર્દેવી બ્રહ્મદ્યા પરિવારવત્

બલિપીઠાનિ સર્વાણિ પિણ્ડિકામાનમાનતઃ ।
[વિમાને કીલકલ્પનાદ્યવસરઃ]
એવં પ્રકલ્પ્ય બિમ્બાનિ વિમાને કીલકલ્પનમ્

તતસ્તુ કલશન્યાસઃ પ્રતિષ્ઠા તદનન્તરમ્।
॥ ઇતિ ભાર્ગવતન્ત્રે ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥