Bhargava Tantra · Chapter 12
// dvādaśo'dhyāyaḥ //
[utsavavidhinirūpaṇādhyāyaḥ]
[utsavāṅgabhūtāṅkurārpaṇakālaḥ]
utsavārambhadivasāt pūrvamevāṅkurārpaṇam/
tṛtīye'hani vā kuryāt pūrvasmin divase'pi vā
(ādī A. `utsavam' M. `utsavavidhiḥ' iti nirdiṣṭaḥ/ tadanantaramubhayatra- `śrīrāmaḥ' ityadhikaḥ pāṭhaḥ/)
[utsavakrame prākārādīnāṃ śodhanaṃ bhūṣaṇañca]
prākāraṃ mandiraṃ cāpi valajaṃ vīthikā api/
prapābhistoraṇaiścānyairmālikābhiḥ samantataḥ
śodhayedgomayāṃbhobhiḥ raṅgabalyakṣatādibhiḥ/
anyaiśca vividhairdṛśyaiḥ bhūṣayecca gṛhāṇyapi
[yāgamaṇḍapavedikuṇḍakalpanaprakāraḥ]
sambhāryāḥ yāgasambhārāḥ utsavārthaṃ viśeṣataḥ/
antarāle diśāmindre kalpayedyāgamaṇḍapam
saptabhirbāhudaṇḍaiśca samantāccaturaśrakam/
tasya madhye bhavedvediḥ hastamātrasamucchrayā
hastadvayena vistīrṇā kuṇḍāni paritastataḥ/
yadvaikakuṇḍaṃ prāgbhāge caturaśraṃ manoharam
prācyāmāhavanīyaṃ syāt dakṣiṇasyāṃ tu dakṣiṇam/
gārhapatyaṃ pratīcīne sabhyamanyatra kalpayet
toraṇādikriyāḥ sarvāḥ pūrvapanna viśiṣyate/
[utsavārthamācāryādivaraṇādikam]
ācāryāṇāmṛtvijāṃ ca tathaiva paricāriṇām
varaṇaṃ caturaḥ pūrvaṃ deśikān varayet prabhuḥ/
śobhayedbhūṣaṇairvastraiḥ gandhamālyādibhiḥ purā
[utsavārtha devādhivāsaprakāraḥ]
adhivāsaṃ prakurvīta pūrvasmin divase niśi/
snāpayitvātha devībhyāṃ śayane śāyayeddharim
tadarthaṃ kautukaṃ badhvā paścācchayanakalpanam/
koṇeṣu sthāpayeddīpān śayyāyā deśikottamaḥ
samidbhiraṣṭabhirhomo nṛsūktena caruṃ punaḥ/
sarpiṣāṣṭau punarhutvā mūlena munipuṅgava
stutvātha devadeveśaṃ vedairvādyaiśca maṅgalaiḥ/
japaiśca mūlamantrasya jāgareṇa nayenniśām
[adhivāsānantaraṃ maṇḍape devasya snapanāmarcanaṃ ca]
tataḥ prabhāte vimale dṛṣṭe bhāskaramaṇḍale/
`uttiṣṭha' iti mantreṇa harimutthāpayedguruḥ
`idaṃ viṣṇu'ritiśrutyā śivikāyāṃ niveśayet/
baheyurbrāhmaṇāḥ yānam dhyāyanto vihagādhipam
nṛttaiśca vividhairgeyairvādyaiśca vividhairapi/
brahmaghoṣaistathā stotrairnītvā grāmapradakṣiṇam
maṇḍape'laṅkṛte devamavaropyāsane śubhe/
upacarya yathāyogaṃ sambhārān saṃbhṛtān guruḥ
devāya darśayet sarvān ānītān janasaṃsadi/
atha saṃsnāpya deveśamabhyarcya ca nivedya ca
kṛtvā ca nityahomāntaṃ ninayet garbhamandiram/
[utsavakrame pratisarabandhaprakāraḥ]
sāyaṃ praviśya sadanaṃ yajamānena deśikaḥ
praṇamya tamanujñāpya baddhvā kalyāṇakautukam/
utsavasnānabalyarcā pratimāsvapyanantaram
baddhvā pratisaraṃ paścāt teṣāṃ haste yathāvidhi/
utthāpya balibimbaṃ tat prādakṣiṇyena mandiram
yāgamaṇḍapamānīya sthāpayedāsane harim/
[kuṃbhanyāsaḥ tatra tattaddevānāmarcanakramaśca]
vedikāyāṃ dhānyapīṭhe madhye kuṃbhuṃ ca dakṣiṇe
karakaṃ vinyasetkuṃbhān aṣṭau prāgādiṣu kramāt/
dvāratoraṇakumbhānāṃ pratiṣṭhāyāmivārcanam
mūlamūrtiṃ yajetkumbhe vardhanyāmastradevatā/
prāgādidikṣu kumbheṣu vāsudevādayaḥ smṛtāḥ
āgneyādiṣu koṇeṣu puruṣādīn samarcayet/
puruṣaśca tathā satyaḥ acyuto'nanta ityamī
abhyarcayecca vidhivat havīṃṣi ca nivedayet/
balibimbaṃ tathābhyarcya nivedya ca yathāvidhi
[yāgamaṇḍape vedapārāyaṇādikramaḥ]
prāgādyāśāsu sarvāsu ṛgyajuḥ sāmapāṭhakān/
atharvāṅgirasābhijñān pāṭhayitvā yathākramam
tūryādivādyaghoṣeṇa pūrite ca digantare/
[yāgamaṇḍape tattaddhomakuṇḍeṣu tattaddevoddeśyakahomakramaḥ]
prāgādyāśāsu kuṇḍeṣu vāsudevādikān yajet
tīrthāvasānikaṃ tatra sānnidhyaṃ prārthayedapi/
evamabhyarcite kumbhe bhagavatyakhileśvare
sarpirādyairbhaveddhomaḥ tattanmantrairyathākramam/
sarpibhiḥ kusumairdhūpadravyaiśca samidhā punaḥ
payasā cāpi dadhnā ca tilavrīhiyavairapi/
kuṇḍādhidaivatairmantraiḥ pṛthagaṣṭottaraṃ śatam
aṣṭaviṃśatiraṣṭau vā homaḥ prāgādipūrvavat/
evaṃ hutvātha vidhivat nṛsūktena caruṃ punaḥ
pratikuṇḍaṃ brahmakuṇḍe pāyasena ghṛtena vā/
brahmādidevānuddiśya juhuyāt kalaśodbhava
brahmaṇe cātha rudrāya prajānāṃ pataye tathā/
indrāya ca mahendrāya bhānave jātavedhase
dharmarājāya marute kuberāya ca yātune/
varuṇāya ṛṣibhyaśca vedebhyaḥ puṣpadhanvane
(b:A. dhātune for yātune;
viśvebhyaścāpi devebhyaḥ chandobhyaḥ kālamūrtaye/
dharaṇyai adrirājāya nadībhyo vanamūrtaye
bhūtebhyaśca paśubhyaśca oṣadhībhyaḥ śriyai tathā/
apsarobhyaśca lokebhyaḥ samudrebhyo'mbarāya ca
gandharvebhyaśca yakṣebhyaḥ pārṣadebhyaśca cakriṇe/
caṇḍādidvārapālebhyaḥ sarvebhyaścāpi viṣṇave
praṇavādyagnijāyāntaṃ uktvā homaṃ samācaret/
tatastu mūlamantreṇa hutvedaṃ viṣṇurityṛcā
[utsavakrame balidānaprakāraḥ]
kṛtvā tu sviṣṭakṛddhomaṃ balidānaṃ samācaret/
māṣānnaṃ ghṛtasaṃsiktamādāya paricārakāḥ
dhūpaṃ dīpaṃ tathā gandhaṃ puṣpāṇi surabhīṇi ca/
anyāni pūjādravyāṇi vedavādyapurassaram
yānamāropya balyarcāṃ tayā sākaṃ baliṃ caret/
prathamaṃ yāgaśālāyāṃ pratidvāraṃ baliṃ kṣipet
caṇḍādidvārapālānāṃ dadyānnityotsave yathā/
grāmamadhyaṃ samāsādya brahmaṇe vitaredbalim
prāgādīśānaparyantam indrādīnāṃ baliṃ kṣipet/
baliśiṣṭaṃ mahāpīṭhe nikṣipetpīṭhamūrdhani
toyapūrvottaraṃ dadyādbaliṃ kalaśasaṃbhava/
tatra devaṃ samabhyarcya ninayedyāgamandiram
[utsavaprasaṅge vīthikāsu bhagavataḥ parikramaṇaprakāraḥ]
makhakautukamārādhya rathaṃ vā śivikādikam/
āropya samalaṅkṛtya brāhmaṇaiḥ svastivācakaiḥ
niṣkramya mandirāttasmāt sarvāvaraṇabhūmikāḥ/
parikramedvīthikāśca vidvadbhirvedapāṭhakaiḥ
śāstravidbhiśca kavibhiḥ tathā paurāṇikairapi/
mauhūrtikairbhiṣagbhiśca gadyapadyavimiśrakam
paṭhadbhiśca stutiparaiḥ nānābhāṣāviśāradaiḥ/
nṛtyadbhiścāpi gāyadbhiḥ gāṇikyena ca nṛtyatā
vedāntibhiśca yatibhiḥ yogibhirbhagavanmayaiḥ/
bruvadbhirbhagavacchāstraṃ māhātmyaṃ ca punaḥ punaḥ
nānāvādyarataiḥ puṃbhi strībhiścākṣimanoharaiḥ/
sarvālaṅkārayuktābhirgamayedvīthikāṃ harim
chatraṃ ca vālavyajanaṃ tālavṛntaṃ ca śobhanam/
patākādīpikāsstaṃbhāḥ pradīpāśca viśeṣataḥ
gandhodgārīṇi dhūpāni toraṇaṃ ca gavākṣikam/
patākāhastinaścāśvā vādyāni vividhāni ca
anyaiśca maṅgalaiḥ sākaṃ parikramya pradakṣiṇam /
[vīthiparikramaṇānantaraṃ mandire bhagavata ārādhanam]
mandirābhyantare yānādavaropyāsane śubhe
niveśya prāṅmukhaṃ devamupacāraiḥ pṛthagvidhaiḥ/
upacarya tataḥ snāpya nivedya ca mahāhaviḥ
nīrājya parameśānaṃ ninayenmaṅgalāvanim/
āropya śayane devam arcayitvā yathocitam
śayyopacāramakhilam nṛttagītādibhiḥ saha/
śriyā dharaṇyā dvābhyāṃ vā svāpayetpuruṣottamam
[bhagavataḥ dainandinotsavakramaḥ]
tataḥ prabhāte taṃ devam utthāpya śayanādguruḥ/
arcayitvā yathāśāstraṃ kumbhādīn yāgamandire
balibimbaṃ samabhyarcya hutvā vahnau yathāpurā/
baliṃ ca pūrvavaddatvā yātrāṃ kuryāt yathā niśi
sāyaṃ prātaḥ pratidinaṃ pūjanaṃ havanaṃ baliḥ/
yātrā ca vidhivatkāryā snapanaṃ ca yathākramam
divase divase kuryādutsavaṃ śārṅgadhanvanaḥ/
devībhyāṃ vā śriyā vāpi vinā vā kevalaṃ hareḥ
(ślokādanantaraṃ A. koṣe `sarvālaṅkārayuktābhiḥ gamayet vīthikāṃ harim' ityekā paṃktiḥ adhikā/)
[bhagavataḥ maṅgalotsavakramaḥ]
evaṃ mahotsave viṣṇorvardhamāne mahāmune/
devībhyāṃ saha vā lakṣmyā kārayenmaṅgalotsavam
pūjādibalidānāntamanuṣṭhāya yathāvidhi/
alaṅkṛtya ca devībhyāṃ yānamāropya maṇḍapam
anyaṃ nītvāvaropyātha hemarsihāsane śubhe/
niveśya prāṅmukhaṃ devaṃ snāpayenmaṅgalodakaiḥ
dhānyapaṭhisya purataḥ musalaṃ cāpyulūkhalam/
śuddhodakena saṃkṣālya mūlamantraṃ samuccaran
sthāpayitvā navairvastraiḥ pariveṣṭya ca pallavaiḥ/
kusumaiścandanairdravyeḥ alaṅkṛtya manoharam
haridrāṃ tatra nikṣipya śriyaṃ trailokyamātaram/
dhyāyannabhyarcayet gandhapuṣpadhūpādibhiḥ kramāt
tato maṅgalavādinyo devadāsyaḥ svalaṅkṛtāḥ/
āvahanyurniśāṃ sarvāṃ yathāsūkṣmaṃ yathāvidham
sauvarṇādimayaṃ kuṃbhaṃ sūtravastrādiveṣṭitam/
dhānyarāśau samāveśya niśācūrṇena pūrayet
sauvarṇalakṣmīpratimāṃ ratnāni ca niveśayet/
kūrcaṃ ca pallavaṃ cāpi śarāveṇa pidhāpayet
tatra śriyaṃ samāvāhya sāṅgaṃ pūjāṃ samācaret/
mūlamantreṇa vidhivattaiścūrṇairabhiṣecayet
śrīsūktavidyayābhyarcya yathāvidhi yathāpuram/
mahāhavirnivedyānte deśikendraśca ṛtvijaḥ
pradakṣiṇīkṛtya hariṃ vikiret kusumāñjalim/
stotrayedvividhaiḥ stotraiḥ manaḥprahlādanairapi
[maṅgalotsavakrame jaladroṇyāṃ bhagavataḥ snapanaprakāraḥ]
kasmiṃścit divase paścāt kārite maṅgalotsave/
snāpayetsaha devībhyāṃ jaladroṇyāṃ jagadgurum
aparāhṇe tu samprāpte śibikāyāṃ jagadgurum/
śrībhūmibhyāṃ samāropya nadītīraṃ nayedguruḥ
maṇḍape vā prapāyāṃ vā sarvālaṅkārasaṃyute/
bherīmṛdaṅgādiravaiḥ pūrite ca digantare
ṛgyajussāmavedānāṃ ghoṣeṇa parimaṇḍite/
nṛtyantīnāṃ tu dāsīnāṃ gītisvananinādite
śāstraśravaṇasaktānāṃ parasparajigīṣuṇām/
anyonyākrośavinyastapāruṣyaninadānvite
dṛśyaiśca dīpikāstambhairdarpaṇaiśca virājite/
kadalīkramukastambhaiḥ saphalaiḥ parimaṇḍite
lambamānaiḥ puṣpasaraiḥ muktādāmabhiranvite/
atisvacchena vastreṇa savitāne manohare
tatra madhye dhānyapīṭhaṃ parikalpya manoharam/
sauvarṇīṃ vā rājatīṃ vā jaladroṇīṃ niveśayet
kuṅkumakṣodakarpūrakastūrīreṇumiśritaiḥ/
candanakṣodabharitairambubhiḥ paripūrayet
puṇyāhavācanaṃ kṛtvā brāhmaṇairvedapāragaiḥ/
prokṣayettāṃ jaladroṇīmādhārādi vicintayet
gaṅgādyāssaritastatra mantrairāvāhayejjale/
pūjayecca nivedyāntaṃ tāssarvāstīrthadevatāḥ
`aghamarṣaṇasūktaṃ' tat japeyuḥ sāmavāruṇam/
atthāpya devaṃ devībhyāṃ jaladroṇyāṃ niveśayet
tatra devaṃ samabhyarcya sauvarṇānyakṣatānyapi/
parito vikireddikṣu cāstramantrābhimantritān
tata utthāpya deveśaṃ devībhyāṃ siṃhaviṣṭare/
vinyasyābhyarcya vidhivannivedya ca mahāhaviḥ
yānamāropya vidhivat prāpayenmaṅgalāvanim/
[bhagavataḥ mṛgayotsavavidhiḥ]
anyasmin divase kuryānmṛgayāṃ śārṅgadhanvanaḥ
rātrau praśastā devasya mṛgayā bhunipuṅgava/
balyantamakhilaṃ kṛtvā turage vāraṇe'pi vā
āropya devaṃ bhūṣādyairalaṅkṛtya manoharam/
śārṅgaṃ ca sāyakaṃ tūṇīṃ yathāsthānaṃ niveśayet
uṣṇīṣaṃ kavacaṃ cāpi kalpayetkanakāmbaram/
kamanīyatamaṃ sarvaṃ vāhanaṃ ca paricchadam
sāyudhaiḥ parivāraiśca maṅgalairakhilaiḥ saha/
araṇyabhāgamakhilaṃ nītvā tatra prapābhuvi
abhyarcayedyathāyogaṃ naivedyāntaṃ madhudviṣam/
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya yathāpūrvaṃ niveśayet
[tīrthayātrārtham anujñāprārthanaṃ pratisarabandhanaṃ ca]
ardharātre tu samprāpte gatvā garbhagṛhaṃ guruḥ/
praṇamya yajamānena prārthayetpuruṣottamam
tīrthayātrā tvayā kāryā śvaḥ prabhāte surottama/
tatra pratisarāraṃbhaṃ tvamanujñātumarhasi
prārthyaivaṃ tīrthabimbasya badhnīyātkautukaṃ kare/
śāyayitvārcayitvā ca prātarutthāpya taṃ punaḥ
abhyarcya vidhivatsarvaṃ karma balyantamācaret/
[tīrthayātrākrame bhagavataḥ abhiṣekakramaḥ]
tīrthabimbaṃ samādāya niveśya mukhamaṇḍape
sthāpayitvāgratastasya dhānyapīṭhaṃ prakalpayet/
sthāpitān yāgaśālāyāṃ kuṃbhānādāya deśikaḥ
pariṣicya ca vardhanyā taiḥ kuṃbhairabhiṣecayet/
prokṣaṇaṃ mūlamantreṇa nṛsūktenābhiṣecanam
ekabere mūlaberaṃ taiḥ kumbhairabhiṣecayet/
pūrvādimadhyakumbhāntamabhiṣekakramaḥ smṛtaḥ
vastrādidīpaparyantam abhyarcya ca nivedya ca/
[tīrthaṃ prati bhagavataḥ ānayanam tatra snapanakramaśca]
sarvamaṅgalasaṃyuktam āropya makhakautukam
hastyādi vā rathaṃ yānaṃ tīrthabimbapurassaram/
nadītīraṃ samudraṃ vā taṭākaṃ vāthavā saraḥ
gamayitvotsavāṅgena kalpite tatra maṇḍape/
avaropyāsane yānānniviṣṭaṃ tīrthakautukam
snāpayennavabhiḥ kuṃbhairarcitaiśca yathāvidhi/
tīrtheṣu saridādīnāṃ gaṅgādyāvāhanaṃ caret
[tīrthayātrākrame tīrthabimbādyalābhe vikalpāḥ]
tīrthabimbamalābhe tu cakraṃ vā trirnimajjayet/
cakreṇa tīrthe kartavye sati nadyādi vāribhiḥ
kūrcāgrapatitairdhīmān prokṣya kalyāṇakautukam/
saritsu cakramādāyā cakramantreṇa majjayet
alābhe cāpi cakrasya kūrcenaiva samācaret/
[tīrthasnānaphalakīrtanam]
snānti ye devadevena te narā muktakalmaṣāḥ
yānti dhruvaṃ suduṣprāpaṃ śāśvataṃ kamalāpateḥ/
[tīrthasnapanānantaraṃ bhagavataḥ arcanamānayanañca]
tato maṇḍapamānīya samabhyarcya yathāvidhi
prādakṣiṇyena gamanaṃ prāpaṇaṃ maṅgalāvaneḥ/
[utsavakrame brāhmaṇabhojanavidhānam]
sahasraṃ vā śataṃ vāpi lakṣaṃ vāpi yathāvasu
bhojanaṃ brāhmaṇānāṃ tu pratyahaṃ ca mahotsave/
[utsavāntasnapanaṃ havirnivedanaṃ tattaddhomaprakāraḥ agnivisarjanaṃ ca]
tadrātrau snapanaṃ kuryāt utsavāntocitaṃ kramāt
havirnivedanāntaṃ tu samārādhya yathāvidhi/
yāgamaṇḍapamāsādya homaṃ kṛtvā yathāpuram
śāntihomaṃ tataḥ kuryāt saṃpātājyaṃ na cāharet/
prāyaścittāya juhuyāt pañcopaniṣadā śatam
agnīn visarjayet paścāt pālikātoraṇāsthitān/
[garuḍārādhanam tadudvāsanam dhvajāvarohaṇañca]
devamāropya yānādau dhvajastaṃbhaṃ samānayet
vainateyaṃ samabhyarcya nivedya ca mahāhaviḥ/
saṃhārakramamāśritya paṭāttārkṣyaṃ tamudvaset
sannidhāne tu bimbasya dhvajaṃ tamavarohayet/
[utsavaprasaṃge āvāhitānāṃ devānāmudvāsanavidhiḥ]
āvāhitāṃstato devān sthāne sthāne sthitānapi
kevalenaiva tūryeṇa baliṃ dattvā gurūttamaḥ/
udvāsya nāmabhiḥ svaiḥ svaiḥ mūkaiḥ parikaraiḥ saha
[ālaye tattatsthāne utsavādibimbānāṃ niveśaḥ ārādhakasya gamanaṃ ca]
praviśya dhāma devasya garbhagehe niveśayet/
utsavasnānabalyarcātīrthabimbāni pūrvavat
aṣṭākṣaraṃ tato mantraṃ sahasraṃ vā śatāvaram/
japtvā praṇamya deveśamanujñāpya samāvrajet
// iti śrī bhārgavatantre dvādaśo'dhyāyaḥ //
Original text: bhārgavatantram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0