ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 12

॥ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ॥
[ઉત્સવવિધિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[ઉત્સવાઙ્ગભૂતાઙ્કુરાર્પણકાલઃ]
ઉત્સવારમ્ભદિવસાત્ પૂર્વમેવાઙ્કુરાર્પણમ્।
તૃતીયેઽહનિ વા કુર્યાત્ પૂર્વસ્મિન્ દિવસેઽપિ વા

(આદી અ. `ઉત્સવમ્ઽ મ્. `ઉત્સવવિધિઃઽ ઇતિ નિર્દિષ્ટઃ। તદનન્તરમુભયત્ર- `શ્રીરામઃઽ ઇત્યધિકઃ પાઠઃ।)
[ઉત્સવક્રમે પ્રાકારાદીનાં શોધનં ભૂષણઞ્ચ]
પ્રાકારં મન્દિરં ચાપિ વલજં વીથિકા અપિ।
પ્રપાભિસ્તોરણૈશ્ચાન્યૈર્માલિકાભિઃ સમન્તતઃ

શોધયેદ્‌ગોમયાંભોભિઃ રઙ્ગબલ્યક્ષતાદિભિઃ।
અન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્દૃશ્યૈઃ ભૂષયેચ્ચ ગૃહાણ્યપિ

[યાગમણ્ડપવેદિકુણ્ડકલ્પનપ્રકારઃ]
સમ્ભાર્યાઃ યાગસમ્ભારાઃ ઉત્સવાર્થં વિશેષતઃ।
અન્તરાલે દિશામિન્દ્રે કલ્પયેદ્યાગમણ્ડપમ્

સપ્તભિર્બાહુદણ્ડૈશ્ચ સમન્તાચ્ચતુરશ્રકમ્।
તસ્ય મધ્યે ભવેદ્વેદિઃ હસ્તમાત્રસમુચ્છ્રયા

હસ્તદ્વયેન વિસ્તીર્ણા કુણ્ડાનિ પરિતસ્તતઃ।
યદ્વૈકકુણ્ડં પ્રાગ્ભાગે ચતુરશ્રં મનોહરમ્

પ્રાચ્યામાહવનીયં સ્યાત્ દક્ષિણસ્યાં તુ દક્ષિણમ્।
ગાર્હપત્યં પ્રતીચીને સભ્યમન્યત્ર કલ્પયેત્

તોરણાદિક્રિયાઃ સર્વાઃ પૂર્વપન્ન વિશિષ્યતે।
[ઉત્સવાર્થમાચાર્યાદિવરણાદિકમ્]
આચાર્યાણામૃત્વિજાં ચ તથૈવ પરિચારિણામ્

વરણં ચતુરઃ પૂર્વં દેશિકાન્ વરયેત્ પ્રભુઃ।
શોભયેદ્ભૂષણૈર્વસ્ત્રૈઃ ગન્ધમાલ્યાદિભિઃ પુરા

[ઉત્સવાર્થ દેવાધિવાસપ્રકારઃ]
અધિવાસં પ્રકુર્વીત પૂર્વસ્મિન્ દિવસે નિશિ।
સ્નાપયિત્વાથ દેવીભ્યાં શયને શાયયેદ્ધરિમ્

તદર્થં કૌતુકં બધ્વા પશ્ચાચ્છયનકલ્પનમ્।
કોણેષુ સ્થાપયેદ્દીપાન્ શય્યાયા દેશિકોત્તમઃ

સમિદ્ભિરષ્ટભિર્હોમો નૃસૂક્તેન ચરું પુનઃ।
સર્પિષાષ્ટૌ પુનર્હુત્વા મૂલેન મુનિપુઙ્ગવ

સ્તુત્વાથ દેવદેવેશં વેદૈર્વાદ્યૈશ્ચ મઙ્ગલૈઃ।
જપૈશ્ચ મૂલમન્ત્રસ્ય જાગરેણ નયેન્નિશામ્

[અધિવાસાનન્તરં મણ્ડપે દેવસ્ય સ્નપનામર્ચનં ચ]
તતઃ પ્રભાતે વિમલે દૃષ્ટે ભાસ્કરમણ્ડલે।
`ઉત્તિષ્ઠઽ ઇતિ મન્ત્રેણ હરિમુત્થાપયેદ્‌ગુરુઃ

`ઇદં વિષ્ણુઽરિતિશ્રુત્યા શિવિકાયાં નિવેશયેત્।
બહેયુર્બ્રાહ્મણાઃ યાનમ્ ધ્યાયન્તો વિહગાધિપમ્

નૃત્તૈશ્ચ વિવિધૈર્ગેયૈર્વાદ્યૈશ્ચ વિવિધૈરપિ।
બ્રહ્મઘોષૈસ્તથા સ્તોત્રૈર્નીત્વા ગ્રામપ્રદક્ષિણમ્

મણ્ડપેઽલઙ્કૃતે દેવમવરોપ્યાસને શુભે।
ઉપચર્ય યથાયોગં સમ્ભારાન્ સંભૃતાન્ ગુરુઃ

દેવાય દર્શયેત્ સર્વાન્ આનીતાન્ જનસંસદિ।
અથ સંસ્નાપ્ય દેવેશમભ્યર્ચ્ય ચ નિવેદ્ય ચ

કૃત્વા ચ નિત્યહોમાન્તં નિનયેત્ ગર્ભમન્દિરમ્।
[ઉત્સવક્રમે પ્રતિસરબન્ધપ્રકારઃ]
સાયં પ્રવિશ્ય સદનં યજમાનેન દેશિકઃ

પ્રણમ્ય તમનુજ્ઞાપ્ય બદ્‌ધ્વા કલ્યાણકૌતુકમ્।
ઉત્સવસ્નાનબલ્યર્ચા પ્રતિમાસ્વપ્યનન્તરમ્

બદ્ધ્વા પ્રતિસરં પશ્ચાત્ તેષાં હસ્તે યથાવિધિ।
ઉત્થાપ્ય બલિબિમ્બં તત્ પ્રાદક્ષિણ્યેન મન્દિરમ્

યાગમણ્ડપમાનીય સ્થાપયેદાસને હરિમ્।
[કુંભન્યાસઃ તત્ર તત્તદ્દેવાનામર્ચનક્રમશ્ચ]
વેદિકાયાં ધાન્યપીઠે મધ્યે કુંભું ચ દક્ષિણે

કરકં વિન્યસેત્કુંભાન્ અષ્ટૌ પ્રાગાદિષુ ક્રમાત્।
દ્વારતોરણકુમ્ભાનાં પ્રતિષ્ઠાયામિવાર્ચનમ્

મૂલમૂર્તિં યજેત્કુમ્ભે વર્ધન્યામસ્ત્રદેવતા।
પ્રાગાદિદિક્ષુ કુમ્ભેષુ વાસુદેવાદયઃ સ્મૃતાઃ

આગ્નેયાદિષુ કોણેષુ પુરુષાદીન્ સમર્ચયેત્।
પુરુષશ્ચ તથા સત્યઃ અચ્યુતોઽનન્ત ઇત્યમી

અભ્યર્ચયેચ્ચ વિધિવત્ હવીંષિ ચ નિવેદયેત્।
બલિબિમ્બં તથાભ્યર્ચ્ય નિવેદ્ય ચ યથાવિધિ

[યાગમણ્ડપે વેદપારાયણાદિક્રમઃ]
પ્રાગાદ્યાશાસુ સર્વાસુ ઋગ્યજુઃ સામપાઠકાન્।
અથર્વાઙ્ગિરસાભિજ્ઞાન્ પાઠયિત્વા યથાક્રમમ્

તૂર્યાદિવાદ્યઘોષેણ પૂરિતે ચ દિગન્તરે।
[યાગમણ્ડપે તત્તદ્ધોમકુણ્ડેષુ તત્તદ્દેવોદ્દેશ્યકહોમક્રમઃ]
પ્રાગાદ્યાશાસુ કુણ્ડેષુ વાસુદેવાદિકાન્ યજેત્

તીર્થાવસાનિકં તત્ર સાન્નિધ્યં પ્રાર્થયેદપિ।
એવમભ્યર્ચિતે કુમ્ભે ભગવત્યખિલેશ્વરે

સર્પિરાદ્યૈર્ભવેદ્ધોમઃ તત્તન્મન્ત્રૈર્યથાક્રમમ્।
સર્પિભિઃ કુસુમૈર્ધૂપદ્રવ્યૈશ્ચ સમિધા પુનઃ

પયસા ચાપિ દધ્ના ચ તિલવ્રીહિયવૈરપિ।
કુણ્ડાધિદૈવતૈર્મન્ત્રૈઃ પૃથગષ્ટોત્તરં શતમ્

અષ્ટવિંશતિરષ્ટૌ વા હોમઃ પ્રાગાદિપૂર્વવત્।
એવં હુત્વાથ વિધિવત્ નૃસૂક્તેન ચરું પુનઃ

પ્રતિકુણ્ડં બ્રહ્મકુણ્ડે પાયસેન ઘૃતેન વા।
બ્રહ્માદિદેવાનુદ્દિશ્ય જુહુયાત્ કલશોદ્ભવ

બ્રહ્મણે ચાથ રુદ્રાય પ્રજાનાં પતયે તથા।
ઇન્દ્રાય ચ મહેન્દ્રાય ભાનવે જાતવેધસે

ધર્મરાજાય મરુતે કુબેરાય ચ યાતુને।
વરુણાય ઋષિભ્યશ્ચ વેદેભ્યઃ પુષ્પધન્વને

(બ્:અ. ધાતુને fઓર્ યાતુને;
વિશ્વેભ્યશ્ચાપિ દેવેભ્યઃ છન્દોભ્યઃ કાલમૂર્તયે।
ધરણ્યૈ અદ્રિરાજાય નદીભ્યો વનમૂર્તયે

ભૂતેભ્યશ્ચ પશુભ્યશ્ચ ઓષધીભ્યઃ શ્રિયૈ તથા।
અપ્સરોભ્યશ્ચ લોકેભ્યઃ સમુદ્રેભ્યોઽમ્બરાય ચ

ગન્ધર્વેભ્યશ્ચ યક્ષેભ્યઃ પાર્ષદેભ્યશ્ચ ચક્રિણે।
ચણ્ડાદિદ્વારપાલેભ્યઃ સર્વેભ્યશ્ચાપિ વિષ્ણવે

પ્રણવાદ્યગ્નિજાયાન્તં ઉક્ત્વા હોમં સમાચરેત્।
તતસ્તુ મૂલમન્ત્રેણ હુત્વેદં વિષ્ણુરિત્યૃચા

[ઉત્સવક્રમે બલિદાનપ્રકારઃ]
કૃત્વા તુ સ્વિષ્ટકૃદ્ધોમં બલિદાનં સમાચરેત્।
માષાન્નં ઘૃતસંસિક્તમાદાય પરિચારકાઃ

ધૂપં દીપં તથા ગન્ધં પુષ્પાણિ સુરભીણિ ચ।
અન્યાનિ પૂજાદ્રવ્યાણિ વેદવાદ્યપુરસ્સરમ્

યાનમારોપ્ય બલ્યર્ચાં તયા સાકં બલિં ચરેત્।
પ્રથમં યાગશાલાયાં પ્રતિદ્વારં બલિં ક્ષિપેત્

ચણ્ડાદિદ્વારપાલાનાં દદ્યાન્નિત્યોત્સવે યથા।
ગ્રામમધ્યં સમાસાદ્ય બ્રહ્મણે વિતરેદ્બલિમ્

પ્રાગાદીશાનપર્યન્તમ્ ઇન્દ્રાદીનાં બલિં ક્ષિપેત્।
બલિશિષ્ટં મહાપીઠે નિક્ષિપેત્પીઠમૂર્ધનિ

તોયપૂર્વોત્તરં દદ્યાદ્બલિં કલશસંભવ।
તત્ર દેવં સમભ્યર્ચ્ય નિનયેદ્યાગમન્દિરમ્

[ઉત્સવપ્રસઙ્ગે વીથિકાસુ ભગવતઃ પરિક્રમણપ્રકારઃ]
મખકૌતુકમારાધ્ય રથં વા શિવિકાદિકમ્।
આરોપ્ય સમલઙ્કૃત્ય બ્રાહ્મણૈઃ સ્વસ્તિવાચકૈઃ

નિષ્ક્રમ્ય મન્દિરાત્તસ્માત્ સર્વાવરણભૂમિકાઃ।
પરિક્રમેદ્વીથિકાશ્ચ વિદ્વદ્ભિર્વેદપાઠકૈઃ

શાસ્ત્રવિદ્ભિશ્ચ કવિભિઃ તથા પૌરાણિકૈરપિ।
મૌહૂર્તિકૈર્ભિષગ્ભિશ્ચ ગદ્યપદ્યવિમિશ્રકમ્

પઠદ્ભિશ્ચ સ્તુતિપરૈઃ નાનાભાષાવિશારદૈઃ।
નૃત્યદ્ભિશ્ચાપિ ગાયદ્ભિઃ ગાણિક્યેન ચ નૃત્યતા

વેદાન્તિભિશ્ચ યતિભિઃ યોગિભિર્ભગવન્‌મયૈઃ।
બ્રુવદ્ભિર્ભગવચ્છાસ્ત્રં માહાત્મ્યં ચ પુનઃ પુનઃ

નાનાવાદ્યરતૈઃ પુંભિ સ્ત્રીભિશ્ચાક્ષિમનોહરૈઃ।
સર્વાલઙ્કારયુક્તાભિર્ગમયેદ્વીથિકાં હરિમ્

છત્રં ચ વાલવ્યજનં તાલવૃન્તં ચ શોભનમ્।
પતાકાદીપિકાસ્સ્તંભાઃ પ્રદીપાશ્ચ વિશેષતઃ

ગન્ધોદ્‌ગારીણિ ધૂપાનિ તોરણં ચ ગવાક્ષિકમ્।
પતાકાહસ્તિનશ્ચાશ્વા વાદ્યાનિ વિવિધાનિ ચ

અન્યૈશ્ચ મઙ્ગલૈઃ સાકં પરિક્રમ્ય પ્રદક્ષિણમ્ ।
[વીથિપરિક્રમણાનન્તરં મન્દિરે ભગવત આરાધનમ્]
મન્દિરાભ્યન્તરે યાનાદવરોપ્યાસને શુભે

નિવેશ્ય પ્રાઙ્મુખં દેવમુપચારૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ।
ઉપચર્ય તતઃ સ્નાપ્ય નિવેદ્ય ચ મહાહવિઃ

નીરાજ્ય પરમેશાનં નિનયેન્મઙ્ગલાવનિમ્।
આરોપ્ય શયને દેવમ્ અર્ચયિત્વા યથોચિતમ્

શય્યોપચારમખિલમ્ નૃત્તગીતાદિભિઃ સહ।
શ્રિયા ધરણ્યા દ્વાભ્યાં વા સ્વાપયેત્પુરુષોત્તમમ્

[ભગવતઃ દૈનન્દિનોત્સવક્રમઃ]
તતઃ પ્રભાતે તં દેવમ્ ઉત્થાપ્ય શયનાદ્ગુરુઃ।
અર્ચયિત્વા યથાશાસ્ત્રં કુમ્ભાદીન્ યાગમન્દિરે

બલિબિમ્બં સમભ્યર્ચ્ય હુત્વા વહ્નૌ યથાપુરા।
બલિં ચ પૂર્વવદ્દત્વા યાત્રાં કુર્યાત્ યથા નિશિ

સાયં પ્રાતઃ પ્રતિદિનં પૂજનં હવનં બલિઃ।
યાત્રા ચ વિધિવત્કાર્યા સ્નપનં ચ યથાક્રમમ્

દિવસે દિવસે કુર્યાદુત્સવં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ।
દેવીભ્યાં વા શ્રિયા વાપિ વિના વા કેવલં હરેઃ

(શ્લોકાદનન્તરં અ. કોષે `સર્વાલઙ્કારયુક્તાભિઃ ગમયેત્ વીથિકાં હરિમ્ઽ ઇત્યેકા પંક્તિઃ અધિકા।)
[ભગવતઃ મઙ્ગલોત્સવક્રમઃ]
એવં મહોત્સવે વિષ્ણોર્વર્ધમાને મહામુને।
દેવીભ્યાં સહ વા લક્ષ્મ્યા કારયેન્મઙ્ગલોત્સવમ્

પૂજાદિબલિદાનાન્તમનુષ્ઠાય યથાવિધિ।
અલઙ્કૃત્ય ચ દેવીભ્યાં યાનમારોપ્ય મણ્ડપમ્

અન્યં નીત્વાવરોપ્યાથ હેમર્સિહાસને શુભે।
નિવેશ્ય પ્રાઙ્મુખં દેવં સ્નાપયેન્મઙ્ગલોદકૈઃ

ધાન્યપઠિસ્ય પુરતઃ મુસલં ચાપ્યુલૂખલમ્।
શુદ્ધોદકેન સંક્ષાલ્ય મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરન્

સ્થાપયિત્વા નવૈર્વસ્ત્રૈઃ પરિવેષ્ટ્ય ચ પલ્લવૈઃ।
કુસુમૈશ્ચન્દનૈર્દ્રવ્યેઃ અલઙ્કૃત્ય મનોહરમ્

હરિદ્રાં તત્ર નિક્ષિપ્ય શ્રિયં ત્રૈલોક્યમાતરમ્।
ધ્યાયન્નભ્યર્ચયેત્ ગન્ધપુષ્પધૂપાદિભિઃ ક્રમાત્

તતો મઙ્ગલવાદિન્યો દેવદાસ્યઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ।
આવહન્યુર્નિશાં સર્વાં યથાસૂક્ષ્મં યથાવિધમ્

સૌવર્ણાદિમયં કુંભં સૂત્રવસ્ત્રાદિવેષ્ટિતમ્।
ધાન્યરાશૌ સમાવેશ્ય નિશાચૂર્ણેન પૂરયેત્

સૌવર્ણલક્ષ્મીપ્રતિમાં રત્નાનિ ચ નિવેશયેત્।
કૂર્ચં ચ પલ્લવં ચાપિ શરાવેણ પિધાપયેત્

તત્ર શ્રિયં સમાવાહ્ય સાઙ્ગં પૂજાં સમાચરેત્।
મૂલમન્ત્રેણ વિધિવત્તૈશ્ચૂર્ણૈરભિષેચયેત્

શ્રીસૂક્તવિદ્યયાભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ યથાપુરમ્।
મહાહવિર્નિવેદ્યાન્તે દેશિકેન્દ્રશ્ચ ઋત્વિજઃ

પ્રદક્ષિણીકૃત્ય હરિં વિકિરેત્ કુસુમાઞ્જલિમ્।
સ્તોત્રયેદ્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ મનઃપ્રહ્લાદનૈરપિ

[મઙ્ગલોત્સવક્રમે જલદ્રોણ્યાં ભગવતઃ સ્નપનપ્રકારઃ]
કસ્મિંશ્ચિત્ દિવસે પશ્ચાત્ કારિતે મઙ્ગલોત્સવે।
સ્નાપયેત્સહ દેવીભ્યાં જલદ્રોણ્યાં જગદ્‌ગુરુમ્

અપરાહ્ણે તુ સમ્પ્રાપ્તે શિબિકાયાં જગદ્ગુરુમ્।
શ્રીભૂમિભ્યાં સમારોપ્ય નદીતીરં નયેદ્ગુરુઃ

મણ્ડપે વા પ્રપાયાં વા સર્વાલઙ્કારસંયુતે।
ભેરીમૃદઙ્ગાદિરવૈઃ પૂરિતે ચ દિગન્તરે

ઋગ્યજુસ્સામવેદાનાં ઘોષેણ પરિમણ્ડિતે।
નૃત્યન્તીનાં તુ દાસીનાં ગીતિસ્વનનિનાદિતે

શાસ્ત્રશ્રવણસક્તાનાં પરસ્પરજિગીષુણામ્।
અન્યોન્યાક્રોશવિન્યસ્તપારુષ્યનિનદાન્વિતે

દૃશ્યૈશ્ચ દીપિકાસ્તમ્ભૈર્દર્પણૈશ્ચ વિરાજિતે।
કદલીક્રમુકસ્તમ્ભૈઃ સફલૈઃ પરિમણ્ડિતે

લમ્બમાનૈઃ પુષ્પસરૈઃ મુક્તાદામભિરન્વિતે।
અતિસ્વચ્છેન વસ્ત્રેણ સવિતાને મનોહરે

તત્ર મધ્યે ધાન્યપીઠં પરિકલ્પ્ય મનોહરમ્।
સૌવર્ણીં વા રાજતીં વા જલદ્રોણીં નિવેશયેત્

કુઙ્કુમક્ષોદકર્પૂરકસ્તૂરીરેણુમિશ્રિતૈઃ।
ચન્દનક્ષોદભરિતૈરમ્બુભિઃ પરિપૂરયેત્

પુણ્યાહવાચનં કૃત્વા બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ।
પ્રોક્ષયેત્તાં જલદ્રોણીમાધારાદિ વિચિન્તયેત્

ગઙ્ગાદ્યાસ્સરિતસ્તત્ર મન્ત્રૈરાવાહયેજ્જલે।
પૂજયેચ્ચ નિવેદ્યાન્તં તાસ્સર્વાસ્તીર્થદેવતાઃ

`અઘમર્ષણસૂક્તંઽ તત્ જપેયુઃ સામવારુણમ્।
અત્થાપ્ય દેવં દેવીભ્યાં જલદ્રોણ્યાં નિવેશયેત્

તત્ર દેવં સમભ્યર્ચ્ય સૌવર્ણાન્યક્ષતાન્યપિ।
પરિતો વિકિરેદ્દિક્ષુ ચાસ્ત્રમન્ત્રાભિમન્ત્રિતાન્

તત ઉત્થાપ્ય દેવેશં દેવીભ્યાં સિંહવિષ્ટરે।
વિન્યસ્યાભ્યર્ચ્ય વિધિવન્નિવેદ્ય ચ મહાહવિઃ

યાનમારોપ્ય વિધિવત્ પ્રાપયેન્મઙ્ગલાવનિમ્।
[ભગવતઃ મૃગયોત્સવવિધિઃ]
અન્યસ્મિન્ દિવસે કુર્યાન્મૃગયાં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ

રાત્રૌ પ્રશસ્તા દેવસ્ય મૃગયા ભુનિપુઙ્ગવ।
બલ્યન્તમખિલં કૃત્વા તુરગે વારણેઽપિ વા

આરોપ્ય દેવં ભૂષાદ્યૈરલઙ્કૃત્ય મનોહરમ્।
શાર્ઙ્ગં ચ સાયકં તૂણીં યથાસ્થાનં નિવેશયેત્

ઉષ્ણીષં કવચં ચાપિ કલ્પયેત્કનકામ્બરમ્।
કમનીયતમં સર્વં વાહનં ચ પરિચ્છદમ્

સાયુધૈઃ પરિવારૈશ્ચ મઙ્ગલૈરખિલૈઃ સહ।
અરણ્યભાગમખિલં નીત્વા તત્ર પ્રપાભુવિ

અભ્યર્ચયેદ્યથાયોગં નૈવેદ્યાન્તં મધુદ્વિષમ્।
તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યથાપૂર્વં નિવેશયેત્

[તીર્થયાત્રાર્થમ્ અનુજ્ઞાપ્રાર્થનં પ્રતિસરબન્ધનં ચ]
અર્ધરાત્રે તુ સમ્પ્રાપ્તે ગત્વા ગર્ભગૃહં ગુરુઃ।
પ્રણમ્ય યજમાનેન પ્રાર્થયેત્પુરુષોત્તમમ્

તીર્થયાત્રા ત્વયા કાર્યા શ્વઃ પ્રભાતે સુરોત્તમ।
તત્ર પ્રતિસરારંભં ત્વમનુજ્ઞાતુમર્હસિ

પ્રાર્થ્યૈવં તીર્થબિમ્બસ્ય બધ્નીયાત્કૌતુકં કરે।
શાયયિત્વાર્ચયિત્વા ચ પ્રાતરુત્થાપ્ય તં પુનઃ

અભ્યર્ચ્ય વિધિવત્સર્વં કર્મ બલ્યન્તમાચરેત્।
[તીર્થયાત્રાક્રમે ભગવતઃ અભિષેકક્રમઃ]
તીર્થબિમ્બં સમાદાય નિવેશ્ય મુખમણ્ડપે

સ્થાપયિત્વાગ્રતસ્તસ્ય ધાન્યપીઠં પ્રકલ્પયેત્।
સ્થાપિતાન્ યાગશાલાયાં કુંભાનાદાય દેશિકઃ

પરિષિચ્ય ચ વર્ધન્યા તૈઃ કુંભૈરભિષેચયેત્।
પ્રોક્ષણં મૂલમન્ત્રેણ નૃસૂક્તેનાભિષેચનમ્

એકબેરે મૂલબેરં તૈઃ કુમ્ભૈરભિષેચયેત્।
પૂર્વાદિમધ્યકુમ્ભાન્તમભિષેકક્રમઃ સ્મૃતઃ

વસ્ત્રાદિદીપપર્યન્તમ્ અભ્યર્ચ્ય ચ નિવેદ્ય ચ।
[તીર્થં પ્રતિ ભગવતઃ આનયનમ્ તત્ર સ્નપનક્રમશ્ચ]
સર્વમઙ્ગલસંયુક્તમ્ આરોપ્ય મખકૌતુકમ્

હસ્ત્યાદિ વા રથં યાનં તીર્થબિમ્બપુરસ્સરમ્।
નદીતીરં સમુદ્રં વા તટાકં વાથવા સરઃ

ગમયિત્વોત્સવાઙ્ગેન કલ્પિતે તત્ર મણ્ડપે।
અવરોપ્યાસને યાનાન્નિવિષ્ટં તીર્થકૌતુકમ્

સ્નાપયેન્નવભિઃ કુંભૈરર્ચિતૈશ્ચ યથાવિધિ।
તીર્થેષુ સરિદાદીનાં ગઙ્ગાદ્યાવાહનં ચરેત્

[તીર્થયાત્રાક્રમે તીર્થબિમ્બાદ્યલાભે વિકલ્પાઃ]
તીર્થબિમ્બમલાભે તુ ચક્રં વા ત્રિર્નિમજ્જયેત્।
ચક્રેણ તીર્થે કર્તવ્યે સતિ નદ્યાદિ વારિભિઃ

કૂર્ચાગ્રપતિતૈર્ધીમાન્ પ્રોક્ષ્ય કલ્યાણકૌતુકમ્।
સરિત્સુ ચક્રમાદાયા ચક્રમન્ત્રેણ મજ્જયેત્

અલાભે ચાપિ ચક્રસ્ય કૂર્ચેનૈવ સમાચરેત્।
[તીર્થસ્નાનફલકીર્તનમ્]
સ્નાન્તિ યે દેવદેવેન તે નરા મુક્તકલ્મષાઃ

યાન્તિ ધ્રુવં સુદુષ્પ્રાપં શાશ્વતં કમલાપતેઃ।
[તીર્થસ્નપનાનન્તરં ભગવતઃ અર્ચનમાનયનઞ્ચ]
તતો મણ્ડપમાનીય સમભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ

પ્રાદક્ષિણ્યેન ગમનં પ્રાપણં મઙ્ગલાવનેઃ।
[ઉત્સવક્રમે બ્રાહ્મણભોજનવિધાનમ્]
સહસ્રં વા શતં વાપિ લક્ષં વાપિ યથાવસુ

ભોજનં બ્રાહ્મણાનાં તુ પ્રત્યહં ચ મહોત્સવે।
[ઉત્સવાન્તસ્નપનં હવિર્નિવેદનં તત્તદ્ધોમપ્રકારઃ અગ્નિવિસર્જનં ચ]
તદ્રાત્રૌ સ્નપનં કુર્યાત્ ઉત્સવાન્તોચિતં ક્રમાત્

હવિર્નિવેદનાન્તં તુ સમારાધ્ય યથાવિધિ।
યાગમણ્ડપમાસાદ્ય હોમં કૃત્વા યથાપુરમ્

શાન્તિહોમં તતઃ કુર્યાત્ સંપાતાજ્યં ન ચાહરેત્।
પ્રાયશ્ચિત્તાય જુહુયાત્ પઞ્ચોપનિષદા શતમ્

અગ્નીન્ વિસર્જયેત્ પશ્ચાત્ પાલિકાતોરણાસ્થિતાન્।
[ગરુડારાધનમ્ તદુદ્વાસનમ્ ધ્વજાવરોહણઞ્ચ]
દેવમારોપ્ય યાનાદૌ ધ્વજસ્તંભં સમાનયેત્

વૈનતેયં સમભ્યર્ચ્ય નિવેદ્ય ચ મહાહવિઃ।
સંહારક્રમમાશ્રિત્ય પટાત્તાર્ક્ષ્યં તમુદ્વસેત્

સન્નિધાને તુ બિમ્બસ્ય ધ્વજં તમવરોહયેત્।
[ઉત્સવપ્રસંગે આવાહિતાનાં દેવાનામુદ્વાસનવિધિઃ]
આવાહિતાંસ્તતો દેવાન્ સ્થાને સ્થાને સ્થિતાનપિ

કેવલેનૈવ તૂર્યેણ બલિં દત્ત્વા ગુરૂત્તમઃ।
ઉદ્વાસ્ય નામભિઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ મૂકૈઃ પરિકરૈઃ સહ

[આલયે તત્તત્સ્થાને ઉત્સવાદિબિમ્બાનાં નિવેશઃ આરાધકસ્ય ગમનં ચ]
પ્રવિશ્ય ધામ દેવસ્ય ગર્ભગેહે નિવેશયેત્।
ઉત્સવસ્નાનબલ્યર્ચાતીર્થબિમ્બાનિ પૂર્વવત્

અષ્ટાક્ષરં તતો મન્ત્રં સહસ્રં વા શતાવરમ્।
જપ્ત્વા પ્રણમ્ય દેવેશમનુજ્ઞાપ્ય સમાવ્રજેત્

॥ ઇતિ શ્રી ભાર્ગવતન્ત્રે દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ॥