ભારતમઞ્જરી · અધ્યાય 6

ભીષ્મપર્વન્
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

આસૂર્યકિરણાક્રાન્તાજ્જગતો જનગોચરાત્ ।
પુણ્યધામ્નિ કુરુક્ષેત્રે સમાયાતેષુ રાજસુ

એકીભૂતેષુ સૈન્યેષુ કુરુપાણ્ડવસંગરે ।
વૃદ્ધબાલાવશેષાસુ દિક્ષુ યાતાસુ શૂન્યતામ્

દારુણેષુ નિમિત્તેષુ પ્રાદુર્ભૂતેષુ સર્વતઃ ।
મિથો દૃષ્ટિપથં યાતે પતાકાભિર્બલદ્વયે

સોત્સાહં દધ્મતુઃ શઙ્ખં હૃષીકેશધનંજયૌ ।
યયોર્ગમ્ભીરઘોષેણ ભુવનાનિ ચકમ્પિરે

વિષમસ્થો ન હન્તવ્યો ન ચ સેનાવિનિર્ગતઃ ।
ન નિવૃત્તે રણે ચેતિ મર્યાદાં ચક્રિરે નૃપાઃ

અત્રાન્તરે સમભ્યેત્ય પારાશર્યો મુનીશ્વરઃ ।
વિષણ્ણં મન્દિરગતં ધૃતરાષ્ટ્રમભાષત

વીરાણાં ભૂમિપાલાનામશેષે ઽસ્મિન્સમાગમે ।
ક્ષત્ત્રસ્ય સંક્ષયો રાજન્વિષમઃ સમુપસ્થિતઃ

દિવ્યં ગૃહામ નયનં સ્વયં યુદ્ધં વિલોકય ।
ઇત્યુક્તે મુનિના રાજા જગાદાકુલિતાશયઃ

ભગવાન્બન્ધુનિધનં નાહં દ્રષ્ટું સમુત્સહે ।
ભાવ્યસ્યાવશ્યભાવિત્વાન્ન ચ વારયિતું ક્ષમઃ

ઇત્યુક્તવતિ ભૂપાલે સંજયં વરદો મુનિઃ ।
વિધાય દિવ્યનયનં પુનઃ ક્ષિતિપમભ્યધાત્

અયં તે નિખિલં યુદ્ધં કથયિષ્યતિ સંજયઃ ।
નાસ્ય કિંચિદવિજ્ઞાતં દિવ્યદૃષ્ટેર્ભવિષ્યતિ

કૃતાન્તો જૃમ્ભતે રાજ્ઞાં ધૃતરાષ્ટ્ર તવાનયાત્ ।
દૃશ્યન્તે દુર્નિમિત્તાનિ ક્ષયકર્ણેજપાનિ યત્

સૌરેણ પીડિતા ગાઢં રોહિણી જ્વલિતા દિશઃ ।
વિપરીતા પ્રસૂતિશ્ચ કબન્ધેનાવૃતો રવિઃ

ક્રવ્યાદૈરાવૃતં વ્યોમ મેઘા વર્ષન્તિ શોણિતમ્ ।
કિમન્યદ્રાજમહિષી હા મહી ન ભવિષ્યતિ

પ્રદક્ષિણશિખો વહ્નિઃ પ્રસાદો મનસસ્તથા ।
લક્ષવ્યક્તં જયસ્યૈતદ્ધર્મો યત્રાસ્તિ તત્ર સઃ

શતાન્યેકેન જીયન્તે નૈકો જેયઃ શતૈરપિ ।
તરલા હ્યસિધારેયં નિશ્ચયો નાત્ર ગણ્યતે

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતે ક્ષિપ્રં મુનીન્દ્રે સંજયં નૃપઃ ।
પપ્રચ્છ દ્વીપસંસ્થાનં સ ચ પૃષ્ઠો ઽભ્યભાષત

રાજન્વિશાલે શીતાંશોર્મણ્ડલે દર્પણાકૃતૌ ।
સ્ફારં સુદર્શનં દ્વીપં નિખિલં પ્રતિબિમ્બિતમ્

એકતઃ પિપ્પલાચ્છાયમન્યતઃ શશકાકૃતિ ।
દ્વીપે ઽસ્મિન્મણ્લાકારે લવણામ્બુધિવેષ્ટિતે ।
કર્ણિકેવામ્બુજે પ્રાંશુર્મધ્યે કનકપર્વતઃ

શયાના ભૃધરાશ્ચાન્યે પાર્શ્વયોસ્તસ્ય ભૂભૃતઃ ।
સ્થિતા હિમાલયમુખાઃ સ્પૃશન્તઃ પૂર્વપશ્ચિમમ્

હિમવાન્હેમકૂટશ્ચ નિષદશ્ચેતિ દક્ષિણે ।
ઉત્તરે શૃઙ્ગવાન્નીલઃ શ્વેતશ્ચેતિ મહાબલાઃ

એષાં રત્નવિચત્રાણામન્તરે વર્ષભૂમયઃ ।
કર્મભૂર્ભારતં વર્ષમન્યાશ્ચ ફલભૂમયઃ

હરિવર્ષમુખેષ્વેવ પ્રજાસર્ગઃ સ્મરોપમઃ ।
સ્થાનં સુકૃતિનાં યત્ર વિખ્યાતા ગણ્ડિકા ઇતિ

જમ્બૂખણ્ડં તથા મેરોરધો યત્ફલવિસ્રુતા ।
જાતા જમ્બૂનદી શુભ્રા જામ્બુનદવિધાયિની

ઉત્તરાઃ કુરવઃ પીત્વા તામેવ ગતમૃત્યવઃ ।
દિવસ્પૃશસ્તરેસ્તસ્ય નામ્નેદં દ્વીપમુચ્યતે

ઇત્યુક્ત્વા સંજયો ગત્વા કુરુક્ષેત્રે રાણાઙ્ગણે ।
સમેત્ય ધૃતરાષ્ટ્રાય શશંય સ્વભટક્ષયમ્

***** જમ્બૂખણ્ડનિર્માણમ્ ॥ 1 ॥ *****
શૃણુ રાજન્હતાનન્તસામન્તઃ શન્તનોઃ સુતઃ ।
વિદધે પાણ્ડુપુત્રાણાં યથા વિજયસંશયમ્

વજ્રસૂચીમુખાખ્યાભ્યાં પ્યૂહાભ્યાં રાજકુઞ્જરૈઃ
મિથો વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ ગાઙ્ગેયેનાર્જુનેન ચ

તસ્મિન્ક્ષત્ત્રક્ષયક્ષેત્રે સર્વક્ષત્ત્રસમાગમે ।
દુર્યોધને ઽતિસંરબ્ધે પૃથુસૈન્યાભિમાનિનિ

ગાઙ્ગેયશઙ્ખનાદેન સમુદ્ભૂતે બલાર્ણવે ।
શઙ્ખશબ્દેન પાર્થાનાં પાઞ્ચજન્યાનુયાયિના

પૂરિતે ભુવનાભોગે દિક્ષુ વિસ્ફૂર્જિતાસ્વિવ ।
સર્વસેનાશ્રયઃ શ્રીમાન્વિજયો ઽચ્યુતસારથિઃ

દદર્શ કુરુસેનાસુ ગુરુસંબન્ધિબાન્ધવાન્ ।
નિજપ્રતાપદહને સ તેષાં શલભાયિતમ્ ।
મત્વા જગાદ ગોવિન્દં વિષણ્ણઃ કરુણાનિધિઃ

અહો વત વિમૂઢાનાં રાજ્યલેશે સુખાય નઃ ।
કૃષ્ણ બન્ધુવધે ઽપ્યસ્મિન્સસંરમ્ભો ઽયમુદ્યમઃ

અવતીર્ય સદાચારસ્તુતિક્રમ્યકુલસ્થિતિમ્ ।
કથં ગુરુવધપ્રાપ્યાં ભજેદસ્મદ્વિધઋ શ્રિયમ્

ઇત્યુક્ત્વા સાસ્રુનયનો બીભત્સુઃ કૃપયા રથે ।
કરાદુત્સૃજ્ય ગાણ્ડીવં નિષસાદ વિષાદવાન્

***** શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસુ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥ 2 ॥ *****
તં દૃષ્ટ્વા શોકવિવશં જગાદ મધુસૂદનઃ ।
અકાણ્ડે ધૈર્યસારસ્ય કેયં કાતરતા તવ

તરસ્વી ક્ષત્રિયો માની પ્રાણૈરપિ યશઃક્રયી ।
નિજાં કુલસ્થિતિં પાર્થ ન ધર્મ્યાં હાતુમર્હસિ

સંયુક્તં વા વિયુક્તં વા નિત્યં દેહેન દેહિનમ્ ।
વિશ્વમાયાપ્રપઞ્ચે ઽસ્મન્કો ઽનુશોચતિ તત્ત્વધીઃ

સુખાદ્યવસ્થા દેહસ્ય કાલે કાલે યથાવિધાઃ ।
દેહિનો ઽસ્ય તથા દેહાઃ સતઃ સત્તાવિવર્જિતાઃ

વિષયેન્દ્રિયસંયોગાન્ક્ષયિનો હર્ષશોકદાન્ ।
સહતે યો વિલુપ્તાત્મા નિર્વાણં તસ્ય શાશ્વતમ્

અજસ્ય પુરાણસ્ય દેહિનો ઽસ્યાવિનાશિનઃ ।
જીર્ણપર્ણપરાવૃત્તિતુલ્યેયં દેહકલ્પના

આદિમધ્યાવસાનેષુ વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણઃ ।
સત એવાસ્ય સતતં ન વિરામઃ શરીરિણઃ

અયશસ્યમતસ્ત્યક્ત્વા સંકોચં વિપુલાશયઃ ।
જયાજયૌ સમં મત્વા વિશ સ્વર્ગોન્મુખો રણમ્

આસ્થાય યૌગિકીં બુદ્ધિં કર્મબન્ધવિવર્જિતઃ ।
શુષ્કવેદક્રિયાહીનં ગુણાતીતં પદં ભુજ

સર્વવેદેષુ વિદુષામેતદેવ પ્રયોજનમ્ ।
જલાશયેષુ પૂર્ણેષુ યથા સલિલહારિણામ્

નિઃસઙ્ગઃ ફલસંન્યાસી કુરુ કર્મ સદોદિતઃ ।
પરમેશ્વરમેવાહિ(?)વાણિજ્યં હિ ફલાર્થિનામ્

યદા તે વીતમોહસ્ય બુદ્ધિર્યાસ્યતિ નિર્વૃતિમ્ ।
કૃતી ભવિષ્યસિ તદા શ્રુતેષ્વર્થેષ્વનાદરઃ

ઇતિ બ્રુવાણઃ પાર્થેન સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય લક્ષણમ્ ।
પૃષ્ટઃ સમાધિસક્તસ્ય ભગવાનિત્યભાષત

ઈશ્વરાદપરો નાહમિતિ સ્વાનન્દનિર્ભરઃ ।
નિરસ્તાખિલસંકલ્પઃ સ્થિતપ્રજ્ઞો ઽભિધીયતે

આસ્તે કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ કામાન્સંવૃત્યયઃ શ્રયમ્ ।
વિષયાધ્યાનવિરહાત્સ્થિતધીર્ન સ નશ્યતિ

કષ્ટૈસ્તપોભિર્વિષયાઃ શુષ્યન્ત્યેવ રસં વિના ।
અનાદરવિરક્તાનાં સદાપ્યધ્યાત્મદર્શિનામ્

નિદ્રાર્લુભૂતકાલેષુ પ્રબુદ્ધિસ્તિમિરેષુ યઃ ।
સ મહાબ્ધિરિવાક્ષોભ્યઃ સ્થિતિં બ્રાહ્મીં પ્રપદ્યતે

***** શ્રીગીતાસુ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥ 3 ॥ *****
શ્રુત્વૈતદર્જુનઃ કૃષ્ણમુવાચાકુલિતાશયઃ ।
કથમેવં વદન્ઘોરે સમરે ઽસ્મિન્યુનક્ષિ મામ્

કર્મણઃ શ્રેયસી બુદ્ધિરિત્યુક્ત્વાપિ સ્વયં વિભો ।
કર્મ દુર્મતિયોગ્યં માં પ્રશંસસિ વિમોહયન્

શ્રેયો વદેત્યુક્તવતિ શ્વેતાશ્વે કેશવો ઽબ્રવીત્ ।
નિષ્ઠા પ્રજ્ઞાનકર્મભ્યાં મયોક્તા સાંખ્યયોગયોઃ

અનારમ્ભાન્ન ચ ત્યાગાત્કર્મણો મુચ્યતે જનઃ ।
શ્રોત્રાદયો બલાદસ્ય ધાવન્ત્યેવ સ્વકર્મસુ

સ્મરન્તિ મનસા સર્વં રુદ્ધકર્મેન્દ્રિયા અપિ ।
મિથ્યાચારાનત્વસક્તાઃ(?)કર્મિણો નિયતાન્તરાઃ

શ્રેયો હ્યકર્મણઃ કર્મ ન યજ્ઞઃ કર્મણા વિના ।
યજ્ઞશેષાશિનઃ પુણ્યદ્રુમાઃ કેવલભોગિનઃ

કર્મસ્થિતો ઽપિ નિઃસંજ્ઞો(સઙ્ગો) યદા પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ।
આત્મારામદશાસ્તુષ્ઠસ્તદા કાર્યાન્નિવર્તતે

કર્મણૈવ ગતાઃ સિદ્ધિં જનકપ્રમુખાઃ પુરા ।
તન્મા કાર્યાન્નિવર્તસ્વ લોકસ્ત્વામનુવર્તતામ્

મમાપિ કૃતકૃત્યસ્ય કર્મેદં સ્થિતિરક્ષિણઃ ।
વિનસ્યત્યન્યથા લોકો મત્પ્રમાણવિશૃઙ્ખલઃ

પાત્રં સર્વજ્ઞયોગ્યેષુ નાદરેષુ પૃથગ્જનઃ ।
તસ્માન્નોત્સાહયેદેતાન્પઙ્ગૂન્વેગગતાનિવ

યુધ્યસ્વ સર્વકર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય નિર્વૃતઃ ।
તરન્તિ હિ તમો ઘોરં નિત્યં મન્મતવર્તિનઃ

પ્રકૃતેરુચિતં સર્વં સ્વધર્મનિરતઃ કુરુ ।
રાગદ્વેષૌ પરિત્યજ્ય પ્રિયાપ્રિયસમુદ્ભવૌ

શ્રુત્વૈતદર્જુનો ઽવાદીત્પ્રેરિતઃ કેન પાતકમ્ ।
ચરત્યનીશ્વરઃ પ્રાણી બલાદિવ વશીકૃતઃ

ઇતિ પૃષ્ટો હૃષીકેશો જગાદ જગતાં પતિઃ ।
રજોગુણસમુત્થેન હર્ષશોકાદિદાયિના

લોકસંહારશીલેન કામેન ક્રોધબન્ધુના ।
અહંકારેણ બલિના ઘોરેણાનેન વૈરિણા

શેવાલેનૈવ સલિલં રજસેવામલં નભઃ ।
આવૃતો મલિનોનાત્મા મેઘેનૈવોદિતો રવિઃ

મનોબુદ્ધિસમાયુક્તં સ્થાનમિન્દ્રિયપઞ્જરમ્ ।
યસ્ય તં દુઃસહં શત્રું કામરૂપ વિનાશય

***** શ્રીગીતાસુ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ॥ 4 ॥ *****
સૂર્યેણાપ્તઃ પુરા મત્તો યોગો ઽયં મનુના તતઃ ।
ય એવ કાલેનોત્સન્નસ્તુભ્યમદ્ય મયોદિતઃ

અનેકજન્મસાક્ષી ત્વં ભક્તઃ સહચરો ઽપિ મે ।
ન તત્સ્મૃતિપથં યાતં કિંતુ તે પ્રાક્તનં વપુઃ

અહં તુ નિત્યધરમસ્ય સ્થિતયે ગુપ્તયે સતામ્ ।
યુગે યુગે ભવામ્યેષ વિનાશાય દૃરાત્મનામ્

અકૃતં ધર્મકર્તારં કર્મૈતન્નાવૃણોતિ મામ્ ।
ત્વમપ્યસક્તો નિષ્કામઃ કુરુ કર્મ કુલોચિતમ્

દુર્જ્ઞેયઃ પ્રવિભાગસ્તુ કર્માકર્મવિકર્મણામ્ ।
સ્વોચિતં ફલહીનં ચ વિરુદ્ધં ચેતિ ભેદતઃ

કર્મણઃ ફલસંન્યાસાદ્યો ઽનુપશ્યત્યકર્મતામ્ ।
જાનાત્યકર્મણઃ પાપાત્કર્મ યશ્ચ સ બુદ્ધિમાન્

જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધકર્મા નિત્યાનન્દો નિરાશ્રયઃ ।
નિરાશીર્નિરહંકારો યજ્વા બ્રહ્મણિ લીયતે

બ્રહ્માર્પણેન બ્રહ્મગ્નૌ હુત્વા બ્રહ્મમયં હવિઃ ।
પ્રાણયજ્ઞરતો યાતિ બ્રહ્મ બ્રહ્મસમાધિના

સંયમાગ્નાવિન્દ્રિયાણિ વિષયાનિન્દ્રિયાનલે ।
તત્કર્માણ્યાત્મયોગાગ્નૌ હુત્વા યાન્તિ પરાં ગતિમ્

યે ઽપિ દ્રવ્યતપોયોગસ્વાધ્યાયજ્ઞાનયાજિનઃ ।
પ્રાણાપાનાદિહ વિષો ધૃત્વા નાડીષુ ધારણમ્

સમર્પયન્તિ નિખિલં જ્ઞાનં વિગતકલ્મષાઃ ।
તે પ્રયાન્તિ પરં ધામ યજ્ઞશિષ્ટામૃતાશિનઃ

તદ્વિધાઃ પ્રણિપાતેન સેવિતા જ્ઞાનિનસ્ત્વયા ।
અયત્નાત્ત્વાં વિધાસ્યન્તિ સ્વાત્મન્યખિલદર્શિનમ્

જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધપાપઃ પવિત્રેણ ભવિષ્યસિ ।
કાલેન શ્રદ્દધાનાનાં સ્વયં જ્ઞાનં પ્રસીદતિ

નશ્યન્તિ સંશયજુષો મૂઢા ન ત્વસ્તસંશયાઃ ।
જ્ઞાનિનઃ સંશયં ત્વસ્માત્સ્થિત્વોત્તિષ્ઠ વિભૂતયે

***** શ્રીગીતાસુ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ ॥ 5 ॥ *****
નિશમ્ય તત્પુનઃ પાર્થઃ પપ્રચ્છ મધુસૂદનમ્ ।
સંન્યાસકર્મયોગાભ્યાં શ્રેયો બ્રૂહિ જનાર્દન

ઇતિ પૃષ્ટો ઽવદચ્છૌરિરુભાવેતૌ વિમુક્તયે ।
કર્મયોગસ્તુ સંન્યાસાદ્વિશિષ્ટ ઇતિ મે મતિઃ

શૃણ્વન્તો ઽપિ વદન્તો ઽપિ સ્પૃશન્તો ઽપિ સ્વકર્મણિ ।
સક્તા અપિ ન સજ્જન્તિ પઙ્કે રવિકરા ઇવ

તદેવ વિહિતં કિંચિત્પુંસાં સુકૃતદુષ્કૃતમ્ ।
અજ્ઞાનપિહિતે જ્ઞાને કિં ત્વેષા કર્મવાસના

જ્ઞાનેનોત્સારિતા જ્ઞાનાઃ પરાં નિષ્ઠામુપાગતાઃ ।
બ્રાહ્મણે વા શ્વપાકે વા વિબુધાઃ સમદૃષ્ટયઃ

બાહ્યે સુખે વિરક્તાનાં દુઃખજન્મનિ નશ્વરે ।
અન્તઃસુખારામતયા પરં જ્યોતિઃ પ્રસીદતિ

બહિઃ સ્પર્શાન્સમુત્સૃજ્ય ભ્રૂમધ્યનિહિતેક્ષણઃ ।
નાસાન્તરે સમૌ ધૃત્વા પ્રાણાપાનૌ વિમુક્તયે

કામરાગમદદ્વેષભયક્રોધવિવર્જિતઃ ।
અહન્તા જ્ઞાનતમસાં શાન્તિં વિન્દત્યમત્સરઃ

***** શ્રીગીતાસુ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ॥ 6 ॥ *****
ક્રિયાવાનફલાકાઙ્ક્ષી નિજં કર્મ કરોતિ યઃ ।
આરુરુક્ષુદશાતીતો યોગારૂઢો વિમત્સરઃ

કૂટસ્થો જ્ઞાનતૃપ્તશ્ચ પશ્યત્યાત્માનમાત્મના ।
સમાસનઃ સમાકારો નિસ્તરઙ્ગ ઇવોદધિઃ

ઘ્રાણાગ્રદર્શી શાન્તાત્મા મામુપૈતિ સમાધિના ।
યુક્તાહારાદિચેષ્ટસ્ય નિત્યં નિષ્કમ્પચેતસઃ

આત્મલાભો ભવત્યેવ ત્યક્તકામસ્ય યોગિનઃ ।
મનઃ સંયમ્ય પશ્યન્તિ સ્રવત્યેતદ્યતો યતઃ

આત્માનં માં ચ સર્વત્ર મમાત્મનિ તથાખિલમ્ ।
મનસશ્ચઞ્ચલસ્યાસ્ય વૈરાગ્યેણૈવ સંયમઃ

તથાભ્યાસેન બલિના વાતસ્યેવ પ્રમાથિનઃ ।
એતદાકર્ણ્ય કૌન્તેયઃ પુનઃ પપ્રચ્છ કેશવમ્

લોલત્વાન્મનસો દેવ યોગાદ્ભ્રષ્ટસ્ય કા ગતિઃ ।
અર્જુનેનેતિ ભગવાન્પુનઃ પૃષ્ટો ઽભ્યભાષત

યોગભ્રષ્ટો ઽપિ પુરુષઃ શુભકૃત્તુ ભવિષ્યતિ ।
ચિરં ભુક્ત્વા સુખં દિવ્યં સ કલ્યાણપુરઃ સરઃ

ભોગિનાં યોગિનાં વાપિ સંભૂતો મહતાં કુલે ।
પૂર્વાભ્યસ્તં પુનર્ધીમાઞ્જન્મભિઃ પ્રતિપદ્યતે ।
તપો જ્ઞાનાધિકં યોગં તસ્માદ્યોગી ભવાર્જુન

***** શ્રીગીતાસુ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ ॥ 7 ॥ *****
મયિ ન્યસ્તમના નિત્યં ભક્ત્યા માં વેત્તિ માનવ ।
અષ્ટમૂર્તિરહં સર્વં જીવભૂતશ્ચરાચરે

ઉત્પત્તિસ્થિતિસંહારકારણં માં વિદુર્બુધાઃ ।
સર્વે મત્પ્રાણિતા ભાવા મયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

દેવીં માયાં દધાનં માં ન જાનાતિ વિમોહિતઃ ।
યે તુ જાનન્તિ માં માયાં ભવન્તિ કૃતિનઃ સદા

અર્થી જિજ્ઞાસુરાર્તો વા જ્ઞાની વા માં પ્રપદ્યતે ।
પ્રિયઃ પ્રિયસ્ય સતતં જ્ઞાનિનસ્ત્વસ્મિ ગોચરે

અનન્યદેવતાભક્તાઃ શ્રદ્ધાવન્તો વિસંશયાઃ ।
વાસુદેવઃ સર્વમિતિ યજન્તે માં મુમુક્ષવઃ

તે બ્રહ્માધ્યાત્મકર્માખ્યં સાધિભૂતં વિદન્તિ મામ્ ।
સાધિદૈવાધિયજ્ઞં ચ દેહવ્યુપરમેષ્વપિ

***** શ્રીગીતાસુ સપ્તમે ઽધ્યાયઃ ॥ 8 ॥ *****
અચ્યુતેનેત્યભિહિતે શક્રસૂનુરભાષત ।
કિમેતદ્બ્રહ્મ ભગવન્નધિયજ્ઞઃ કિમુચ્યતે

ઇતિ પૃષ્ટો હૃષીકેશો બભાષે શ્વેતવાહનમ્ ।
અનશ્વરં પરબ્રહ્મ ભાવો ઽધ્યાત્મા તથાત્મનઃ

નિઃસઙ્ગો ભવકૃત્કર્મ નશ્વરેષ્વધિભૂતતા ।
અધિદૈવો ઽહમેવાત્ર હ્યધિયજ્ઞો ઽપ્યહં વિભુઃ

અન્તકાલે સ્મરન્તો માં પ્રવિશન્ત્યેવ ભાવિતાઃ ।
પર્યન્તે ભાવતુલ્યા હિ નૃણાં જન્માન્તરસ્થિતિઃ

કવિં પુરાણં શાસ્તારમણીયાંસમણોરપિ ।
પરસ્તાત્તમસો નિત્યં યે સ્મરન્તિ રવિપ્રભમ્

ભ્રૂમધ્યે વિહિતપ્રાણા બ્રહ્મરન્ધ્રવિભેદિનઃ ।
ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ જપન્તો યાન્તિ તે પરમ્

બ્રહ્માદિભિર્ભૂતસર્ગશ્ચક્રવત્પરિવર્તતે ।
પરં માં પ્રતિપન્નાસ્તે ન ભવન્તિ ભવે પુનઃ

વૈરઞ્ચે ઽસ્મિન્નહોરાત્રે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।
ભૂતાન્યેકસ્તુ ભગવાનવ્યક્તો ન વિનશ્યતિ ।
તેજોમયમહઃ શુક્લો મોક્ષાયૈવોત્તરાયણમ્

***** શ્રીગીતાસ્વષ્ટમો ઽધ્યાયઃ ॥ 9 ॥ *****
રાજગુહ્યમિદં ચાન્યત્પવિત્રં શૃણુ ફલ્ગુણ ।
અશ્રદ્દધાનો નાપ્નોતિ માં સંસારવશીકૃતઃ

સર્વકર્તરિ ભૂતાનિ મયિ સન્તિ ન તેષ્વહમ્ ।
લોકાઃ સ્થિતા ન સ્થિતાશ્ચ મયિ વ્યોમ્નીવ વાયવઃ

અધિષ્ઠિતૈષા પ્રકૃતિર્મયા સૂતે ચરાચરમ્ ।
અસક્તં માં ન જાનન્તિ મલિનામોઘદર્શિનઃ

સર્વં સર્વગતં યજ્ઞં વેદ્યં બીજં ભવાભવમ્ ।
વિદન્તિ માં સુકુતિનઃ સર્વકારણકારણમ્

ત્રયીધર્મજુષઃ સ્વર્ગભોગલાભક્ષયાકુલાઃ ।
ન પ્રાપ્નુવન્તિ માં શુષ્કક્રિયાપાશવશીકૃતાઃ

મદેકશરણા નિત્યં કૃતિનો ઽનન્યયાજિનઃ ।
અપ્યન્યયોનિસંભૂતાઃ સ્વયમાયાન્તિ યત્પદમ્

***** શ્રીગીતાસુ નવમો ઽધ્યાયઃ ॥ 10 ॥ *****
ભૂયો ઽપિ મે શૃણુ સખે પ્રીત્યા યત્પ્રતિબોધ્યસે ।
ન તત્ત્વેનામરગણા મુનયો વા વિદન્તિ મામ્

ચરાચરે ઽસ્મિન્પ્રવરં યદ્યત્પશ્યસિ ભૂતિમત્ ।
તદહં સર્વભૂતાત્મા ન હિ કિંચિન્મયા વિના

અહં વિષ્ણુરહં સૂર્યશ્ચન્દ્રો ઽહં મઘવાનહમ્ ।
શંકરો ઽહં ધનેશશ્ચ વહ્નિઃ સુરગુરુસ્તથા ।
અક્ષરો ઽહમહં કાલો જયો ઽહં ભૂતિરપ્યહમ્

***** શ્રીગીતાસુ દશમો ઽધ્યાયઃ ॥ 11 ॥ *****
શ્રુત્વૈતદવદત્પાર્થો જાને ત્વાં સર્વમચ્યુત ।
કિંતુ વિશ્વમયં રૂપં દ્રષ્ટુમિચ્છમિ તે વિભો

ઇત્યુક્તઃ પાણ્ડુપુત્રેણ ભગવાન્કૈટભાન્તકઃ ।
વિશ્વાવિષ્કારકલયા વિશ્વરૂપમદર્શયત્

તસ્યાનન્તશિરોનેત્રસહસ્રભુજશાલિનઃ ।
દેહે જગન્નિવાસસ્ય લીનં વિશ્વમદૃશ્યત

અતિસૂર્યાગ્નિમહસા તેજસા પૂરિતામ્બરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પુલકિતઃ પાર્થસ્તમુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ

પશ્યામ્યુદગ્રગીર્વાણગ્રામવ્યાપ્તોરુવિગ્રહમ્ ।
ત્વાં યેન પૂરિતં સર્વમનવચ્છિન્નવર્ષ્મણા

બ્રહ્મરુદ્રમરુદ્વહ્નિમુનીન્દ્રભુજગાકુલમ્ ।
દ્રષ્ટું તદેવ પર્યન્તરહિતં નોત્સહે વપુઃ

ભીષ્મદ્રોણમુખાન્વીરાન્પ્રવિષ્ટાન્વદનાનિ તે ।
દંષ્ટ્રોત્કટાનિ પશ્યામિ કાલસ્યેવ યુગક્ષયે

કો ભવાન્સર્વસંહારારૌદ્રેણ વપુષાસૂદનઃ ।
અકાણ્ડે દગ્ધુમખિલાન્સ્વયં લોકાન્સમુદ્યતઃ

ઇત્યુક્તવતિ કૌન્તેયે જગાદ મધુસૂદનઃ ।
અહં જગત્ક્ષયોત્ક્ષોપદીક્ષિતઃ ક્ષિતિપાન્તકઃ

કુરુસેનાગ્રગાન્વીરાન્પૂર્વં વિનિહતાન્મયા ।
હત્વા યશઃશ્રિયા જૃષ્ટમવાપ્નુહિ કુલોચિતમ્

તચ્છ્રુત્વા કાલિયારાતેર્વચઃ પાર્થઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
ઉવાચ કમ્પિતમનાઃ પ્રણતો ગદ્ગદસ્વનઃ

કીર્ત્યા જગન્તિ હૃષ્યન્તિ સ્તુતયા સિદ્ધચારણૈઃ ।
દીપ્ત્યા દ્રવન્તિ રક્ષાંસિ સ્થાને તવ જનાર્દન

નૌમિ ત્વાં જગદાવાસં વિશ્વરૂપમધોક્ષજમ્ ।
અનન્તં શાશ્વતં ધામ સર્વાત્માનં પુનઃ પુનઃ

ક્ષમ્યતાં તત્સુહૃદિતિ સ્વયં યત્પ્રણતપ્રિયઃ ।
ઉક્તો ઽસિ કૃષ્ણ ગોવિન્દ યાદવેતિ પુરા મયા

ઉગ્રં તદેવં ભગવન્દૃષ્ટ્વા રૂપમહં મહત્ ।
ચક્રારૂઢમિવાશેષં પશ્યામિ નિખિલં જગત્

પ્રસીદ દર્શય વિભો વપુઃ સૌમ્યં તદેવ મે ।
શાન્તિં મે યાતિ સહસા નાન્યતા વ્યથિતં મનઃ

ઇતિ પ્રસાદિતઃ કૃષ્ણઃ પ્રણતેન કિરીટિના ।
અદર્શયન્નિજં રૂપં તદેવાથ ચતુર્ભુજમ્

દેવા અપિ ન પશ્યન્તિ મમેદં સર્વગં વપુઃ ।
ઇત્યુક્ત્વાશ્વાસયામાસ કૌન્તેયં કમલાધવઃ

***** શ્રીગીતાસ્વેકાદસો ઽધ્યાયઃ ॥ 12 ॥ *****
અથાર્જુનો ઽવદત્કૃષ્ણં યે ભક્તાસ્ત્વામુપાસતે ।
અવ્યક્તમક્ષરં યે ચ તેષાં કે ઽધિકયોગિનઃ

પાર્થેનેતિ હરિઃ પૃષ્ટો વિહિતાનુગ્રહો ઽવદત્ ।
મદ્ભક્તાઃ શ્રદ્ધયોપેતાઃ સર્વથા યોગિનો ઽધિકાઃ

ક્લેશેનૈવ તુ મત્પ્રાપ્તિરવ્યક્તાક્ષરસેવનાત્ ।
સૂક્ષ્મસ્થૂલગતિર્દુઃખં તત્ત્વજ્ઞૈરપ્યવાપ્યતે

મદ્ભક્તાસ્ત્વચિરાદેવ પ્રાપ્નુવન્તિ પરં પદમ્ ।
અતસ્ત્વં મન્મના નિત્યમનન્યનિરતો ભવ

વશે યદિ ન તે ચિત્તમભ્યાસેન ગૃહાણ તત્ ।
તત્રાપ્યશક્તો મત્કર્મા સતતં શ્રેયસે ભવ

અથવા ફલસંન્યાસં કર્મણાં કુરુ મત્પરઃ ।
જ્ઞાનં હિ પરમાભ્યાસાજ્જ્ઞાનાદ્ધ્યાનમિહોત્તમમ્

ધ્યાનાચ્ચ ફલસંન્યાસસ્તતઃ શાન્તિર્વિશિષ્યતે ।
અદ્વેષ્ટા કરુણાસિન્ધુઃ સુખદુઃખસમઃ શમી

ઉદાસીનઃ શુચિર્દક્ષઃ ક્ષમી ભક્તઃ પ્રિયો મમ ।
***** શ્રીગીતાસુ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ ॥ 13 ॥ *****
શરીરં ક્ષેત્રમિત્યાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞં માં વિદુર્બુધાઃ ।
ક્ષેત્રં તત્સવિકારં તુ માયા ભૂતાદિ ચ સ્થિતમ્

શાન્તાનાં દૃષ્ટદોષાણાં જ્ઞાનિનાં ન વિમોહનમ્ ।
માનદમ્ભમદક્રોધત્યાગો ગુરુનિષેવણમ્

અસક્તિર્નશ્વરે નિત્યં જ્ઞાનમજ્ઞાનમન્યથા ।
જ્ઞેયં તુ મન્મયં બ્રહ્મ શુદ્ધં સદસતોઃ પરમ્

સર્વતઃ પાણિવદનં સર્વાકારમનામયમ્ ।
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચેતિ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસંગમઃ

પ્રકૃતિઃ કરણે હેતુર્ભોક્તા તુ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
એકસ્થાનં પૃથગ્ભાવં ભૂતાનાં યો ઽનુપશ્યતિ

તત્સંગમાચ્ચ વિસ્તારં સ યાતિ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
પરમાત્મા ગુણાતીતો નિત્યત્વાદયમવ્યયઃ ।
ભૌતિકે ઽપિ સ્થિતઃ કાયે સર્વવ્યાપી ન લિપ્યતે

***** શ્રીગીતાસુ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ ॥ 14 ॥ *****
સર્વજ્ઞાનમિદં ભૂયઃ શ્રૂયતાં સુરસેવિતમ્ ।
યદ્યોગો બ્રહ્મગર્ભે ઽસ્મિન્સંભવન્મૂર્તિસંભવઃ

સત્ત્વાદયસ્તદુદ્ભૂતા વિભાન્ત્યેતે ગુણાસ્ત્રયઃ ।
વૈચિત્ર્યાદનિશં યેષાં સંસરન્તિ શરીરિણઃ

સત્ત્વં પ્રકાશકં જ્ઞેયં યદુત્થૈઃ સ્તમ્ભકં રજઃ ।
તમો હ્યાવરણં મોહપ્રમાદાદ્યસ્ય સંભવઃ

સતતં સંકરેણૈષાં ન્યૂનાધિક્યવિભેદતઃ ।
ગુણદોષાશ્ચ દૃશ્યન્તે તે તે કિલ શરીરિણામ્

મદ્ભક્તાઃ શાન્તમનસો જીવન્મુક્તિદશાં શ્રિતાઃ ।
ગુણૈરેતૈઃ પરિત્યક્તા ભજન્તે સુખમક્ષયમ્

***** શ્રીકીતાસુ ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ ॥ 15 ॥ *****
ઊર્ધ્વમૂલં ભવાશ્વત્થમાબ્રહ્મસદનોદિતમ્ ।
લોકાન્તરાનેકશાખં વિચિત્રવિષયાઙ્કુરમ્

ગુણકર્મપ્રબુદ્ધાનાં શુભાશુભફલોદયમ્ ।
સ્વભાવભૂમાવવૃતં જાનીતે યઃ સ વેદવિત્

તમસઙ્ગકુઠારેણ ચ્છિત્ત્વા યાન્તિ પદં મમ ।
નિરસ્તમોહં વૈમલ્યાદતિસૂર્યેન્દુપાવકમ્

યદંશો જીવલોકે ઽસ્મિઞ્જીવશ્ચરતિ સર્વગઃ ।
વાયુર્ગન્ધમિવાદાય યો યાતીન્દ્રિયવાસનાઃ

તદ્વિધં ગુણયુક્તાનાં સર્વાવસ્થાસુ નિર્ગુણમ્ ।
પશ્યન્તિ જ્ઞાનિનઃ સર્વજગતાં જીવનં પરમ્

ભૂતસર્ગામિવાગત્ય અક્ષરો ઽહં સનાતનઃ ।
મન્મયા ધૃતિમન્તો માં ભજન્તે પુરુષોત્તમમ્

***** શ્રીગીતાસુ પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ ॥ 16 ॥ *****
અભીઃ સત્ત્વં શુચિર્જ્ઞાનં દમો દાનં તપઃ ક્રતુઃ ।
અહિંસાયા ગુણાશ્ચાન્યે જાયન્તે દિવ્યસંપદામ્

દમ્ભમાનમદક્રોધપારુષ્યાજ્ઞાનચાપલૈઃ ।
આસુરી સૂચ્યતે સંપન્મોહસોકવિવર્ધિની

યુક્તો ઽપિ સતતં દિવ્યસંપદા મા શુચઃ સખે ।
આસુરં ભાવમાપન્ના ભજન્તે યોનિમાસુરીમ્

સત્ત્વાદિભિર્ગુણૈર્બદ્ધો જ્ઞાયતે ચેષ્ટિતૈર્જનઃ ।
મનોભોજનમાચારો ગુણતુલ્યો હિ દેહિનામ્

***** શ્રીગીતાસુ ષોડશો ઽધ્યાયઃ ॥ 17 ॥ *****
આકર્ણ્યૈતદથોવાચ ફલ્ગુનઃ પુનરચ્યુતમ્ ।
સંન્યાસત્યાગયોસ્તત્વં જ્ઞાતુમિચ્છામ્યહં વિભો

ઉક્તે પાણ્ડુસુતેનેતિ ભગવાનભ્યભાષત ।
કામ્યકર્મફલત્યાગં સંન્યાસં સંપ્રચક્ષતે

સર્વકર્મફલત્યાગસ્ત્યાગ ઇત્યભિધીયતે ।
મ(સ)ત્કર્મ ન પરિત્યાજ્યં ત્યાજ્યં તુ વિધિગર્હિતમ્

નિત્યકર્મપરિત્યાગો મોહાત્તામસ ઉચ્યતે ।
ક્લેશદુઃખભયાત્ત્યાગો રાજસો નિષ્ફલઃ સ્મૃતઃ ।
કુર્વતામપ્યસક્તાનાં ત્યાગઃ સત્ત્વોચિતો મતઃ

***** શ્રીગીતાસુ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ ॥ 18 ॥ *****
કર્મ કર્તા ચ બુદ્ધિશ્ચ ત્રિવિધા ગુણભેદતઃ ।
ધૃતિઃ સુખં ચ ત્રૈગુણ્યાત્ત્રિવિધં દેહિનાં મતમ્

યથોક્તસેવી નિઃસઙ્ગઃ કુરુ કર્મ નિજં સખે ।
મદ્ભક્તો મત્સ્તુતિપરઃ પરં પદમવાપ્સ્યસિ

ઇદં ભક્તાય તે જ્ઞાનમુપદિષ્ટં મયા સ્વયમ્ ।
યઃ શ્રોષ્યતિ સ સંસારદુઃખાન્યતિતરિષ્યતિ

કચ્ચિન્મોહો વિનષ્ટસ્તે કચ્ચિદેતચ્છ્રુતં ત્વયા ।
કેશવેનેતિ કથિતે બભાષે શક્રનન્દનઃ

ભગવન્વીતમોહો ઽહં કરિષ્યે તવ શાસનમ્ ।
ઉક્ત્વેતિ વીરો ગાણ્ડીવમાચકર્ષ રણોત્સુકઃ

***** શ્રીગીતાસ્વંષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ ॥ 19 ॥ *****
અથોદતિષ્ઠદ્ગમ્ભીરજલદધ્વાનમન્થરઃ ।
યુયુત્સું પાર્થમાલોક્ય સૈન્યાનાં હર્ષનિઃસ્વનઃ

પૂર્વં તતઃ સુભટકઙ્કટપાતિખઙ્ગટાઙ્કારનાદમુખરેષુ બલેષુ રાજ્ઞામ્ ।
ધર્માત્મજઃ કવચચાપશરાન્વિમુચ્ય દેવવ્રતાભિમુખમુત્સુકધીઃ સસર્પઃ

ધિગ્ધિઙ્નૃપં કૃપણચેષ્ટ મનુષ્યસંજ્ઞં ભૂરું યુધિષ્ઠિરમલીકકૃતાભિધાનમ્ ।
યાચ્ઞા કૃતાઞ્જલિરુપૈતિ પરાન્યદેષ શૂરાસ્તદિઙ્ગિતજડાઃ પૃથગિત્યવોચન્

સો ઽપ્યચ્છકીર્તિરથ ભીષ્મમુખાનુપેત્ય પ્રહ્વઃ શરીરપણસંશ્રિતધાર્તરાષ્ટ્રાન્ ।
તત્પાદલગ્નમુકુટઃ પ્રકટં પ્રણમ્ય લેભે તદાશિષમશેષમહીપજૈત્રીમ્

અભ્યાહતં ચ રણરઙ્ગમૃદઙ્ગતૂર્યે પાર્થાન્ગુણૈકરસિકો ગુણવાન્યુયુત્સુઃ ।
અભ્યાયયૌ તવ સુતઃ સ્વકુરૂન્નિરસ્ય ધાવન્તિ તુલ્યગુમમેવ નૃણાં મનાંસિ

અસ્મિન્મહાક્ષયમુખે કરવાલપટ્ટસંરક્ષિતપ્રતિમુખે રણરઙ્ગનાટ્યે ।
વ્યાકીર્ણકીર્તિકુસુમાઞ્જલિરર્જુનાગ્રનાન્દીમિવાપઠદમન્દધનુર્નિનાદૈઃ

અત્રાન્તરે નૃપતિચક્રકિરીટકોટિસંપાતજાતવબુશાકુલવિસ્ફુલિઙ્ગ ।
જૈત્રી ત્રિશૂલકરશિષ્યમુનેરુદગ્રા ગાઙ્ગેયશાતવિશિસ્વાવલિરુલ્લલાસ

સંત્રાસસંકુચિતનિશ્ચલકર્ણતાલદિક્કુઞ્જરાકલિતકમ્પિતસર્વલોકમ્ ।
ક્ષુભ્યત્ક્ષયામ્બુધરભૈરવભીમનાદં ભીમં નિશમ્ય ભયમાવિરભૂદ્ભટાનામ્

અથ ભીમં સમભ્યાયાત્સ્વયં રાજા સુયોધનઃ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહિતો વીરૈર્ધુનાનો વિપુલં ધનુઃ

તતઃ પ્રવૃત્તે સંગ્રામે દુર્લક્ષ્યે શરવૃષ્ટિભિઃ ।
સ્વયં શાન્તનવઃ શ્રીમાનભ્યધાવદ્ધનંજયમ્

સાત્યકિં કૃતવર્મા ચ હ્યભિમન્યું બૃહદ્બલઃ ।
દુઃશાસનો ઽપિ નકુલં સહદેવં ચ દુર્મુખઃ

યુધિષ્ઠિરં તથા શલ્ય આચાર્યો દ્રુપદાત્મજમ્ ।
સોમદત્તશ્ચ વૈરાટિં બાહ્લિકશ્ચેદિભૂપતિમ્

રક્ષસાં પ્રવરં વીરં ઘટોત્કચમલુમ્બુસઃ ।
શિખણ્ડિનં દ્રોણસુતો મત્સ્યં પ્રાગ્જ્યોતિષેશ્વરઃ

કૃપઃ કેકયભૂપાલં દ્રુપદં ચ જયદ્રથઃ ।
સુતસોમં વિકર્ણશ્ચ ભીમસેનસુતં બલી

ચેકિતાનઃ વિકર્ણશ્ચ પ્રઐતિવિન્ધ્યં ચ સૌબલઃ ।
ઇરાવતશ્ચ વિક્રાન્તં શતાયુઃ ફલ્ગુણાત્મજમ્

વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ કુન્તિભોજં યશસ્વિનમ્ ।
કૌરવો વીરબાહુશ્ચ વિરાટસુતમુત્તરમ્

અન્યે ચ વીરા રાજાનો રાજસિંહાઃ પ્રહારિણઃ ।
ઉત્સાહસત્ત્વસંપન્નાઃ સસૈન્યાઃ યમુપાદ્રવન્

તેષાં કઙ્કણરત્નાંશુપટલાઃ કરનિર્ગતાઃ ।
હેમપુઙ્ખા શરાશ્ચક્રુર્વહ્નિવ્યાપ્તં દિગન્તરમ્

અથોપુઙ્ખા રજસા ગજવાજિરથાકુલમ્ ।
વીરાણાં તુમુલં યુદ્ધં નિર્મર્યાદમવર્તત

તતઃ શિરોભિર્વીરાણાં પતિતોત્ફુલ્લિતૈર્મુહુઃ ।
અમન્દકન્દુકક્રીડા બભૂવેવ રણશ્રિયઃ

તતઃ પાણ્ડવસૈન્યેષુ ભીષ્મચાપચ્યુતૈઃ શરૈઃ ।
વિદારિતેષ બહુશઃ સમુત્તસ્થૌ મહારવઃ

અથાભિમન્યુરભ્યેત્ય શતમન્યુસુતાત્મજઃ ।
ભીષ્મમભ્યાદ્રવદ્વીરો મિષતાં સર્વભૂભુજામ્

કૃતવર્મપ્રભૃતિભિઃ સહિતં ભીષ્મમોજસા ।
અયોધયત્સ વિશિશ્વૈર્ધ્વજમસ્ય ચકર્ત ચ

હેમતાલે નિપતિતે સંરબ્ધો ઽથ પિતામહઃ ।
દિવ્યાસ્રવર્ષી સાવેગં સૌભદ્રં સમુપાદ્રવત્

તતો વૃકોદરમુખા વિનદન્તો મહારથાઃ ।
સાનુગં શન્તનુસુતં સમન્તાત્પર્યવારયન્

ભીષ્મો ઽપિ સાત્યકિં વિદ્ધ્વા ધ્વજં પવનજન્મનઃ ।
ઉન્મમાથ શરાગ્રેણ હૈમં કેસરિણં રથાત્

અત્રાન્તરે ગિરિપ્રાંશુમારુહ્ય મદકુઞ્જરમ્ ।
અયોધ્યન્મદ્રરાજં હૃષ્ટો વૈરાટિરુત્તરઃ

સ કુઞ્જરેન્દ્રઃ શલ્યસ્ય પાદેન ચતુરો હયાન્ ।
જઘાનાકૃષ્ય હસ્તેન ગર્જઞ્જલદનિઃસ્વનઃ

તતો મદ્રાધિપઃ ક્રુદ્ધઃ શક્તિં શક્તિમતાં વરઃ ।
પ્રદીપ્તાં પ્રાહિણોદ્વેગાદુત્તરાયેષુવર્ષિણે

સ તયા ભિન્નહૃદયઃ પપાત ગલિતાયુધઃ ।
કર્ણિકાર ઇવ ભ્રષ્ટઃ કરીન્દ્રાચલશેખરાત્

ઉત્તરં નિહતં દૃષ્ટ્વા શઙ્ખસ્તસ્યાનુજઃ ક્રુધા ।
ચકાર શલ્યમભ્યેત્ય શરૈર્જટિલવિગ્રહમ્

તસ્ય શલ્યો ઽથ ગદયા વિદાર્ય દલશો રથમ્ ।
ઉન્નનાદાભવન્યેન દિશઃ શકલિતા ઇવ

શઙ્ખો હતાશ્વઃ સહસા ફલ્ગુણસ્ય રથં યયૌ ।
ભીષ્મો ઽથ પાણ્ડવચમૂં વ્યગાહત નૃપાન્તકઃ

મત્સ્યકેકયાપાઞ્ચાલચેદિસેનાસુ સર્વશઃ ।
ભીષ્મબાણવિભિન્નાસુ સૂર્યો ઽસ્તશિખરં યયૌ

તતો નિવૃત્તે સંગ્રામે શિબિરાણિ નરેશ્વરાઃ ।
ભેજિરે પ્રતિસંસન્તો વિપુલં ભીષ્મવિક્રમમ્

***** પ્રથમે યુદ્ધદિવસે ઉત્તરવધઃ ॥ 20 ॥ *****
દિનાન્તે દીર્ણપૃતનઃ શોકાર્તો ધર્મનન્દનઃ ।
સંહારં નિજસૈન્યાનાં પ્રદધ્યૌ ભીષ્મવિક્રમમ્

સ રાજમધ્યે ગોવિન્દમુવાચ કરુણાકુલઃ ।
ક્ષીયમાણસ્ય સમરે સત્યં શ્રેયસ્તપો મમ

અલં યુદ્ધેન મે કૃષ્ણ પૃથિવીક્ષયકારિણા ।
કો મુચ્યેત રણે પ્રાપ્ય ભીષ્મં ભીષ્મપરાક્રમમ્

ઇતિ બ્રુવાણં રાજાનમુવાચ મધુસૂદનઃ ।
ધ્રુવસ્તે વિજયો રાજન્યસ્ય યોદ્ધા ધનંજયઃ

સાત્યકિર્દ્રુપદઃ શૈબ્યઃ સિખણ્ડી પઞ્ચ કેકયાઃ ।
સૌભદ્રશ્ચ રણે ક્રુદ્ધો હન્યાદેવ ગણાનપિ

ઉક્તે જનાર્દનેનેતિ તીવ્રં ભીષ્મપરાક્રમમ્ ।
મિથઃ કથયતાં તેષાં સા જગામ વિભાવરી

અથોદિતે સહસ્રાંશૌ વિહિતે પાણ્ડુનન્દનૈઃ ।
ક્રુઞ્ચવ્યૂહે મહોત્સાહૈર્વ્યૂહમન્યે ઽપિ ચક્રિરે

તતઃ પ્રવૃત્તે સમરે તીવ્રે ભીરુભયંકરે ।
હૃદયાકમ્પને નાજ્ઞાં તાલકેતુરદૃશ્યત

ગમ્ભીરધીરસંરમ્ભો વર્જયન્સ પૃથગ્જનમ્ ।
ચકર્ત ભૂભુજામેવ શિરાંસિ લઘુવિક્રમઃ

ભીષ્મેણાલોલિતે વ્યૂહે વાતોદ્ધૂત ઇવાર્મવે ।
તમભ્યધાવત્સંરબ્ધઃ શ્વેતાશ્વો ઽચ્યુતસારથિઃ

તમાપતન્તં વિશખૈર્ભીષ્મઃ ક્ષિપ્રમપૂરયત્ ।
દ્રોણદુર્યોધનમુખાઃ સર્વે ચાન્યે મહારથાઃ

પાર્થો ઽપિ સાયકૈશ્ચક્રે સમન્તાત્કુરુવાહિનીમ્ ।
તત્પક્ષપવનસ્ફારૈર્દીર્ણામિવ સહસ્રધા

દુર્યોધનપ્રેરિતો ઽથ સ્વયં શન્તનુનન્દનઃ ।
નિન્દન્નિજં ક્ષત્રધર્મમભ્યદાવદ્ધનંજયમ્

નિર્વિશેષં તયોસ્તત્ર સુચિરં યુધ્યમાનયોઃ ।
નિરુદ્ધાં શરજાલેન નાદૃશ્યન્ત દિશો દશ

ન દદર્શ તયોઃ કશ્ચિદન્તરં ક્ષિપતોઃ શરાન્ ।
ધારાસારપ્રબલયોર્નદતોરિવ મેઘયોઃ

તતો દ્રોણમુખા વીરા ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમૈઃ ।
અયુધ્યન્તાભવન્યેન સુરાઃ પુલકિતા દિવિ

ભીભસેનઃ કલિઙ્ગાનાં પ્રવિશ્યાથ વરુથિનીમ્ ।
પાતયન્કુઞ્જરાંશ્ચક્રે નિઃસંચારાં વસુંધરામ્

ભીમનિર્ભિન્નમત્તેભકુમ્ભોદ્ભૂતાસૃગમ્ભસામ્ ।
પ્રવાહૈર્યયુરાકણ્ઠં તુરઙ્ગાઃ કૃચ્છગામિનઃ

નિહત્ય કુઞ્જરાનીકં કલિઙ્ગાનાં પ્રહારિણામ્ ।
કેતુમન્તં નરપતિં જઘાન સપદાનુગમ્

નિઃશેષિતકલિઙ્ગસ્ય ભીમસેનસ્ય નાદતઃ ।
ઘનગમ્ભીરનાદેન પૃથિવી સમકમ્પત

તતો ભીષ્મઃ સમભ્યેત્ય દૃષ્ટ્વા દીર્ણામનીકિનીમ્ ।
વિધાય વિરથં ભીમં શૈનેયાશ્વાનપોથયત્

દુર્યોધનસુતં વીરં લક્ષ્મણં શૌર્યલક્ષણમ્ ।
અભિમન્યુઃ શિતૈર્બાણૈઃ ક્ષિપ્રહસ્તમપોથયત્

ગોચરે પતિતં પુત્રં સૌભદ્રસ્ય પ્રમાથિનઃ ।
દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનો રાજા સાનુગઃ સ્વયમાદ્રવત્

કુરુવીરૈઃ પરિવૃતં વિલોક્ય સુતમર્જુનઃ ।
મણ્ડલીકૃતગાણ્ડીવસ્તૂર્ણં પ્રત્યુદ્યયૌ પરાન્

લાઘવાદભિતસ્તસ્ય સાયકાશ્ચિત્રયોધિનઃ ।
જહ્નુઃ શિરાંસિ શૂરાણાં ફલાનીવ મહીરુહામ્

આખણ્ડલભુવા ચણ્ડગાણ્ડીવપ્રેરિતૈઃ શરૈઃ ।
વિદારિતેષ્વનીકેષુ વિધ્વસ્તરથસાદિષુ

રુધિરેણેવ ગગને સંધ્યારાગેમ પૂરિતે ।
અવહારં રણે ચક્રે વાસરાન્તે પિતામહઃ

***** દિતીયો યુદ્ધદિવસઃ ॥ 21 ॥ *****
અન્યેદ્યુર્ગારુડં વ્યૂહં દૃષ્ટ્વા ભીષ્મેણ કલ્પિતમ્ ।
અર્ધચન્દ્રં પ્રતિવ્યૂહં ચક્રિરે પાણ્ડુનન્દનાઃ

તતઃ પ્રવૃતે સમરે ભીરૂણાં ધૃતિખણ્ડને ।
આરૂઢેવ મહીવ્યોમ રજસા સમલક્ષ્યત

અસૃક્પ્રવાહૈઃ સહસા પ્રશાન્તે રેણુમણ્ડલે ।
સુઘોરઃ સંપ્રહારો ઽભૂન્નૃપાણાં ત્રિદશેક્ષિતઃ

ભીષ્મદ્રોણમુખૈર્વીરૈઃ। ફલ્ગુણપ્રમુખા રણે ।
સંસક્તાઃ સમદૃશ્યન્ત પૂર્વદેવૈરિવામરાઃ

બાણજાલેન મહતા સંહતાનાં સમન્તતઃ ।
અર્જુનેન નિરુદ્ધાસુ રિપૂણાં શસ્ત્રવૃષ્ટિષુ

અકમ્પિતૌ કુરુવ્યૂહે ભીમસેનઘટોત્કચૌ ।
પ્રવિશ્ય ચક્રતુર્વીરૌ વ્યાકુલાં પરવાહિનીમ્

તાવભ્યધાવત્સંરમ્ભાદમર્ષી ધૃતરાષ્ટ્રજઃ ।
કુર્વન્નાજસમાજેન મૌલિરદ્નારુણા દિશઃ

હૈડમ્બબાણનિહતા વીરાસ્તસ્ય પદાનુગાઃ ।
મહાવાતસમાક્રાન્તા દ્રુમા ઇવ ચકમ્પિરે

દુર્યોધનપ્રેરિતાનાં શરાણાં દીપ્તતેજસામ્ ।
વૃષ્ટિમભ્યુદ્ગતાં ઘોરાં ચિચ્છેદાશુ વૃકોદરઃ

ભીમોત્સૃષ્ટેન પૃથુના પૃષઙ્કે(ત્કે)નાથ કૌરવઃ ।
હૃદિ વિદ્ધો નિમગ્નેન મુમોહ ભૃશવિહ્વલઃ

તસ્મિન્સારથિના નીતે રથેનાકુલકેતુના ।
દુદ્રાવ સૈન્યં તત્સર્વં પશ્યતોર્દ્રેણભીષ્મયોઃ

મહારથૈર્વારિતે ઽપિ કીર્ણે તસ્મિન્બલાર્ણવે ।
પ્રત્યુદ્યયૌ સમાશ્વસ્ય તૂર્ણં રાજા સુયોધનઃ

પાર્થસાત્યકિસૌભદ્રૈઃ સ દૃષ્ટ્વા બહુશશ્ચમૂમ્ ।
વિદ્રાવિતાં સમભ્યેત્ય પિતામહમભાષત

દારિતં પશ્ય મે સૈન્યં લબ્ધલક્ષૈરરાતિભિઃ ।
પાણ્ડુપુત્રેષુ કૃપયા ત્વયિ માધ્યસ્થ્યમાશ્રિતે

અલં દ્રોમસહાયસ્ય પરિસ્થાતું પુરસ્તવ ।
મદભાગ્યવશાન્ન સ્યાદ્યદિ પાર્થેષુ વઃ કૃપા

એતત્સુયોધનેનોક્તં શ્રુત્વા સુરસરિત્સુતઃ ।
ઈષત્સ્મિતસુધાધૌતકપોલફલકો ઽવદત્

ઉક્તો ઽસિ બહુશો રાજન્નજેયાઃ પાણ્ડવા ઇતિ ।
યત્તુ શક્યં મયા કિંચિદ્વૃદ્ધેનાદ્ય કરોમિ કિમ્

ઇત્યુક્ત્વા ચાપમાકૃષ્ય તાલમાત્રં મહાભુજઃ ।
મન્દાયમાને દિવસે સમમભ્યુદ્યયૌ પરાન્

તતો ભીષ્મરથોદીર્ણૈઃ શરૈઃ સૂર્યકરપ્રભૈઃ ।
વિદારિતાન્યનેકાનિ તમાંસીવ ક્ષયં યયુઃ

તોમરેષ્વાતપત્રેષુ શરીરેષુ ચ ભૂભુજામ્ ।
પેતુઃ પુનરભાવાય ભીષ્મનામાઙ્કિતાઃ શરાઃ

અદૃષ્ટપુઙ્ખવદનૈર્ઘનશ્રેણીકૃતૈર્મુહુઃ ।
તત્સાયકૈરદૃશ્યાભૂત્પાણ્ડવાનામનીકિની

તં યુધ્યમાનં દીપ્તાસ્ત્રં વર્જયન્તો ઽપિ સંગરે ।
દિક્ષુ ભીષ્મસહસ્રાણિ દદૃશુઃ સર્વપાર્થિવાઃ

વ્રજત્સુ રાજચક્રેષુ ભીષ્માનલપતઙ્ગતામ્ ।
એકેનૈકેન બાણેન ભિન્નેષુ ત્રિષુ દન્તિષુ

યાતે સહસ્રધા સૈન્યે પાણ્ડવાનાં તરસ્વિનામ્ ।
અનયત્ફલ્ગુણરથં ગાઙ્ગેયાન્તિકમચ્યુતઃ

તતો ઽભવદ્ભીષ્મશરૈર્ભાસ્વરૈઃ સવ્યસાચિનઃ ।
ક્ષણં પઞ્ચાનનસ્યેવ ચારુકાઞ્ચનપઞ્જરઃ

નિરુદ્ધશરસંચારો યત્નેન શતમન્યુજઃ ।
વિચિત્રૈર્વિચરન્માર્ગૈર્યુયુધે કૃષ્ણસારથિઃ

તસ્યાતિમાનુષં ધૈર્યમાસ્થિતસ્ય પિતામહઃ ।
સાધુ પુત્રેતિ સંહૃષ્ટઃ પરાક્રમમપૂજયત્

તત્કઙ્કપત્ત્રિનિર્ભિન્નૌ કૃષ્ણાવેકરથે સ્થિતૌ ।
રક્તાશોકાવિવોત્ફુલ્લૌ બભતુઃ ક્ષતજોક્ષિતૌ

તતો નિરન્તરૈર્બાણૈર્ભીષ્મકાર્મુકનિર્ગતૈઃ ।
આક્રાન્તભુવનાભોગૈર્નાદૃશ્યન્ત દિશો દશ

ભીષ્મે પૃથુશરજ્વાલે કાલાનલ ઇવોદ્યતે ।
દુદ્રાવ પાણ્ડવચમૂઃ પશ્ચાદભિસૃતા પરૈઃ

ભગ્નેષુ ભટમુખ્યેષુ બભાષે કૈટભાન્તકઃ ।
ક્વ નુ માનધના યૂયમપારયશસો રણે ।
પરિત્યજ્ય કુલાચારં યાતાઃ કાતરતામિમામ્

ઇત્યુક્ત્વા તાન્સમાલોક્ય વિદ્રુતાનેવ કેશવઃ ।
ઉવાચ સાત્યકિં વીરં યુધ્યમાનં પ્રયત્નતઃ

તિષ્ઠન્તુ યાન્તુ વા સર્વે સાત્યકે પૃતનાગ્રગાઃ ।
એષ સ્વયં નિહન્મ્યદ્ય સાનુગં શન્તનોઃ સુતમ્

ઇત્યુક્ત્વા ચણ્ડમાર્તણ્ડમણ્ડલાગ્રં સુદર્શનમ્ ।
સ્વયમુદ્યમ્ય કંસારિઃ સ્યન્દનાગ્રાદવાતરત્

ક્રુદ્ધસ્ય તસ્ય કલ્પાન્તકરાલાનલરોચિષઃ ।
ન રૂપં સેહિરે દ્રષ્ટું સુરા અપિ દિવિ સ્થિતાઃ

સંરમ્ભોદ્ભ્રાન્તદોર્દણ્ડવિલસત્પીતવાસસા ।
શોભાં ભેજે સ નીલાદ્રેઃ સર્પત્સંધ્યાભ્રશાલિનઃ

તમન્તકમિવાયાન્તં જગત્સંહારદીક્ષિતમ્ ।
ધીરઃ શાન્તનવો દૃષ્ટ્વા ધુનાનો ધનુરભ્યધાત્

એહ્યેહિ ભગવન્વિષ્ણો જિષ્ણો ત્રિદશવિદ્વિષામ્ ।
ચક્રેણ મે શિરશ્છિન્ધિ ભવક્લેશકૃશાનુના

ભવતા નાભિજામ્ભોજસમુદ્ધૂતસ્વયંભુવા ।
હતો જગન્નિવાસેન ધન્યતાં યાત્વયં જનઃ

સિદ્ધસિન્ધુસુતેનેતિ ભાષિતે નતમૌલિના ।
અવરુહ્ય રધાત્તૂર્ણમર્જુનઃ કૃષ્ણમન્વગાત્

સ નિષ્પીડ્ય બલાત્પાદૌ પુરસ્તાત્કાલિયદ્વિષઃ ।
ઉવાચ સંહર વિભો કોપં વિશ્વક્ષયોચિતમ્

ક્ષપયામિ રિપૂન્સર્વાન્યુધિ સત્યેન તે શપે ।
ઇતિ પ્રસાદ્ય તં પાર્થો રથમારોપયત્પુનઃ

તતો ગાણ્ડીવઘોષેણ પાઞ્ચજન્યરવેણ ચ ।
ચક્રાતે રાજચક્રાણાં કૃષ્ણૌ કૃષ્ણામ્બુદભ્રમમ્

તતો નિર્વિવરૈર્બાણૈઃ શલ્યભિરિશ્રવઃશલાઃ ।
અવાકિરન્ભીષ્મમુખાઃ ફલ્ગુણં શસ્ત્રવૃષ્ટિભિઃ

તામાયુધમહાવૃષ્ટિં છિત્ત્વા સપદિ પાણ્જવઃ ।
માહેન્દ્રમસ્ત્રં વિદધે સર્વલોકક્ષયક્ષમમ્

તસ્મિન્નુદીર્ણે સહસા મહાસ્ત્રે દીપ્તતેજસિ ।
ચણ્ડવાતવિકીર્ણેવ ચકમ્પે કુરુવાહિની

વધ્યમાનેષુ સૈનેષુ ક્ષિપ્રં ગાણ્ડીવધન્વના ।
નરનાગાશ્વદેહોત્થા સસર્પ રુધિરાપગા

છત્ત્રાચ્છફેનપટલાં ચલચ્ચામરસારસામ્ ।
કેશશેવાલશબલાં પિશાચાસ્તાં સિષેવિરે

ઘોરે નૃપક્ષયે તસ્મિન્વર્તમાને રણોત્સવે ।
સંધ્યયા દિક્ષુ જાતાસુ શોણિતેન ભૃતાસ્વિવ

યાતે ઽસ્તં ચણ્ડકિરણે પ્રત્યગ્રરુધિરત્વિષિ ।
માંસપિણ્ડ ઇવ ગ્રસ્તે ઘોરેણ ધ્વાન્તરક્ષસા

વિધ્વસ્તચાપકવચા વિપ્રકીર્ણરથધ્વજાઃ ।
અવહારમકુર્વન્ત પાણ્ડવાઃ શસ્ત્રવિક્ષતાઃ

***** તૃતીયો યુદ્ધદિવસઃ ॥ 22 ॥ *****
પુનઃ પ્રભાતે સંરબ્ધા નિર્યયુઃ કુરુપાણ્ડવાઃ ।
વિનદન્તો મહોત્સાહા વ્યાડવ્યૂહાગ્રવર્તિનઃ

અથ પ્રવૃત્તે સમરે પૃથિવીક્ષયશંસિનિ ।
સૌભદ્રપ્રમુખા વીરાન્ભીષ્મમુખ્યાનયોધયન્

તતઃ શરશતાસારસંપૂરિતદિગન્તરઃ ।
મહારથાનતીત્યાન્યાન્ભીષ્મોર્ઽજુનમુપાદ્રવત્

નિર્વિશેષં તયોઃ ક્ષિપ્રં પીરયોર્યુધ્યમાનયોઃ ।
એકો દ્રોણિમુખાન્વીરાનભિમન્યુરયોધયત્

છિન્નવર્મધ્વજરથાન્સ વિધાય મહારથાન્ ।
શિરઃપ્રકરમુચ્છિન્નં રાજ્ઞાં ક્ષિપ્રમપાતયત્

દ્રોણપ્રભૃતિભિઃ સર્વૈર્દૃષ્ટ્વા સૌભદ્રમાવૃતમ્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચમૂનાથશ્ચકર્તાભ્યેત્ય કૌરવાન્

સ હત્વા ચામરં શૂરઃ પૌરવ્યતનયં નૃપમ્ ।
શિરઃસંયમનેઃ કાયાજ્જહારાકુલકુણ્ડલમ્

અત્રાન્તરે ગજાનીકૈર્વિપુલૈશ્ચ ગજાધિપઃ ।
ભીમદુર્યોધનાદિષ્ટો ગદાપાણિઃ સમાદ્રવત્

ભીમસેનો ઽથ રભસાદવરુહ્ય રથાદ્ગજાન્ ।
ગર્જન્નુરુગદાઘાતૈર્જઘાન ઘનવિક્રમઃ

ગદાપ્રહારાભિહતૈર્વજ્રભિન્નૈરિવાચલૈઃ ।
પતદ્ભિર્મત્તમાતઙ્ગૈશ્ચકમ્પે ચકિતેવ ભૂઃ

નિહતે કુઞ્જરાનીકે ભીમેન ભયદાયિના ।
તમભ્યધાવન્સંક્રુદ્ધાઃ સર્વે દુર્યોધનાદયઃ

સુયોધનશરાઘાતમૂર્છિતો ઽથ વૃકોદરઃ ।
સમાશ્વાસ્ય પરાનીકં રથેન કુપિતો ઽવિશત્

વિશ્વસંહારસંક્રુદ્ધં તં કૃતાન્તમિવોત્થિતમ્ ।
પ્રાપ્યાનુજાઃ કુરુપતેશ્ચતુર્દશ યયુઃ ક્ષયમ્

સેનાપતિં સુષેણં ચ જયસંધં સુલોચનમ્ ।
ભીમમુગ્રં ભીમરથં ભીમબાહુમલોલુપમ્

સમં વવિત્સું કટકં દુર્મુખં દુષ્પ્રદર્શનમ્ ।
હત્વૈનામકરોત્સેનાં કૌરવાણાં સહસ્રધા

તમભ્યધાવન્મત્તેન સુપ્રતીકેન દન્તિના ।
ગમ્ભીરઘોરઘોષેણ ભગદત્તઃ સહાનુગૈઃ

ગજોદયાચલરવેઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરિવાંશુભિઃ ।
પ્રતાપધામ્નસ્તસ્યારાત્સ ચ કોપારિવાહિની

તત્સાયકેન વિદ્ધો ઽથ હૃદિ મર્માવભેદિના ।
ધ્વજયષ્ટિં સમાલમ્બ્ય તસ્થૌ ભીમો ઽતિમૂર્છિતઃ

તતો ઘટોત્કચઃ ક્રુદ્ધો દૃષ્ટ્વા જનકમાકુલમ્ ।
ભગદત્તમભિદ્રુત્ય ઘોરાં માયાં સમાદદે

ઐરાવણગતઃ સો ઽથ પ્રભિન્નૈર્દિગ્દ્વિપૈઃ સહ ।
અપીડયત્સુપ્રતીકં દીપ્તાભિઃ શસ્ત્રવૃષ્ટિભિઃ

તસ્ય નિર્ભિદ્યમાનસ્ય કુઞ્જરેન્દ્રસ્ય ગર્જતઃ ।
શબ્દેન તસ્થુરાલીય સર્વે સંકુચિતા ગજાઃ

ઘટોત્કચેન સંસક્તં દૃષ્ટ્વા પ્રાગ્જ્યોતિષેશ્વરમ્ ।
સહ દ્રોણાદિભિર્વીરૈર્ભીષ્મસ્તં દેશમાદ્રવત્

ઘટોત્કચં કાલરૂપં નદન્તં વીક્ષ્ય ભૈરવમ્ ।
સંધ્યાયાં દુર્જયં મત્વા ભીષ્મસ્તં ભીમવિક્રમમ્

અવહારં સુસૈન્યાનાં વિદધે ધીમતાં વરઃ ।
યેનાભવન્કાલવક્ત્રાન્નિષ્ક્રાન્તા ઇવ કૌરવાઃ

***** ચતુર્થો યુદ્ધદિવસઃ ॥ 23 ॥ *****
તતો નિશાયામભ્યેત્ય કુરુરાજઃ પિતામહમ્ ।
પપ્રચ્છ પાણ્ડુપુત્રાણાં દુઃખિતો જયકારણમ્

તમબ્રવીચ્છાન્તનવો રાજન્નુક્તો ઽસિ સર્વદા ।
દેવેન વિષ્ણુના ગુપ્તા ન જેયાઃ પાણ્ડવા ઇતિ

પુરા ભૂભારશાન્ત્યર્થં સ્વયંભૂર્મુનિસંસદિ ।
પ્રાદુર્ભૂતં સ્વયં વિષ્ણું તુષ્ટાવ સહસાં નિધિમ્

જય વિશ્વેશ વિશ્વાત્મન્વિશ્વક્સેન સુધાનિધે ।
અમન્દચિદ્ધનાનન્દ સંવિત્સમરસદ્યુતે

નમસ્તુભ્યં જગત્સર્ગસ્થિતિસંહારકારિણે ।
ત્રિવિક્રમાય મહતે ત્રિગુણાય ત્રિમૂર્તયે

નમઃ પ્રચણ્ડચક્રાગ્રપ્રભાબાસુરબાહવે ।
દૈત્યાન્ધકારસંહારકારિણે મોહદારિણે

અવતીર્ણા ભુવં નાથ દાનવા યે હતાસ્ત્વયા ।
તેષાં વધાય દૃપ્તાનાં માનુષી તનુમાવિશ

ઇતિ સ્તુતાઃ પદ્મભુવા દેવો નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
નરેણ સાકં ભૂભારશાન્ત્યૈ ક્ષિતિમવાતરત્

સ એષ કૃષ્ણો ભગવાઞ્જાતો યાદવનન્દનઃ ।
નરશ્ચ વિજયો ધીરઃ પ્રવરઃ સર્વધન્વિનામ્

દેવૌ કૃષ્ણાર્જુનાવેતૌ ન જેયૌ ત્રિદશૈરપિ ।
ઇતિ જ્ઞાત્વા શમઃ પુત્ર ક્રિયતાં પાણ્ડુનન્દનૈઃ

***** વિશ્વેપાખ્યાનમ્ ॥ 25 ॥ *****
અથ પ્રભાતે મકરશ્યેનવ્યૂહાગ્રવર્તિનઃ ।
ભીષ્મભીમમુખા યુદ્ધં ચક્રિરે પાણ્ડુનન્દનાઃ

હતાનાં હન્યમાનાનાં ઘ્નતાં ચ સમરે મિથઃ ।
પતતાં તત્ર વીરાણાં નિઃસ્વસ્તુમુલો ઽભવત્

ભીમફલ્ગુણસૌભદ્રમત્સ્યસાત્યકિપાર્ષતૈઃ ।
ભીષ્મમુખ્યૈશ્ચ તે સેને ભિન્ને સંશયમાપતુઃ

કબન્ધતાણ્ડવશ્ચણ્ડે મત્તવેતાલસંકુલે ।
તસ્મિન્નાયોધને ઘોરે ભૂતાનામુત્સવો ઽભવત્

ધન્વિનાં શરજાલેન દિવમુત્પતતાં મુહુઃ ।
રવૌ સંછાદિતે રાજ્ઞાં વ્યર્થો ઽભૂચ્છસ્ત્રસંગ્રહઃ

બીરેણ ભૂરિશ્રવસા સંસક્તં વીક્ષ્ય સાત્યકિમ્ ।
અભ્યાદ્રબન્ધન્વિનસ્તં દેશં સાત્યકિસૂનવઃ

તેષામાપતતાં પૂર્ણં સૃજતાં શરદુર્દિનમ્ ।
ભૂરિશ્રવાઃ શિરાંસ્યારાદુશ્ચકર્ત શિતૈઃ શરૈઃ

હતેષુ તેષુ કુપિતઃ પ્રદીપ્તાસ્ત્રો ધનંજયઃ ।
ચકાર કુરુસેનાનાં સંહારં હરિસારથિઃ

હતે લક્ષચતુર્ભાગે ભૂભુજામનિવર્તિનામ્ ।
ગામ્ડીવધન્વના સૈન્યં વાસરાન્તે ન્યવર્તત

***** પઞ્ચમો યુદ્ધદિવસઃ ॥ 26 ॥ *****
પુનઃ પ્રભાતે સંનદ્ધા નિર્યયુઃ કુરુપાણ્ડવાઃ ।
અલક્ષ્યભેદાવ્યૂહાભ્યાં ક્રૌઞ્ચેન મકરેણ ચ

તતઃ પ્રમથ્ય સહસા ભીમસેનો ઽરિવાહિનીમ્ ।
વિવેશ ભૃશસંક્રુદ્ધઃ સમં દ્રુપદસૂનુના

તાભ્યાં વિદારિતે વ્યૂહે કુપિતાઃ કુરુનન્દનાઃ ।
વિમુખૈઃ કુઞ્જરાનીકૈસ્તૌ તૂર્ણં પર્યવારયન્

ભીમસેનગદાઘાતનિષ્પિષ્ટવપુષાં રણે ।
અભૂદ્વ્યતિકરો ઘોરઃ પતતાં ગજયોધિનામ્

યુધ્યમાનેષુ સૈન્યેષુ ભીમેન ભુજશાલિના ।
અભ્યાદ્રવત્સાનુગસ્તં સ્વયં રાજા સુયોધનઃ

છાદિતં કૌરવૈર્દૃષ્ટ્વા ભીમં વિશિખવર્ષિભિઃ ।
વિમોહં વિદધે તેષાં મોહનાસ્ત્રેણ પાર્ષનઃ

દ્રોણેન સ્વયમભ્યેત્ય જ્ઞાનાસ્ત્રેણ વિનાશિતે ।
મોહનાસ્ત્રે કુરુપતિં ભીમસ્તૂર્ણમુપાદ્રવત્

મદાન્ધ ક્વાધુના જીવન્મયિ જીવતિ યાસ્યસિ ।
ઇત્યુક્ત્વા તે શરશતૈર્વજ્રવેગૈરવાકિરન્

ભીમચાપચ્યુતૈર્બાણૈઃ સો ઽથ કૃત્તરથધ્વજઃ ।
હૃદિ નિર્દારિતો ભેજે મૂર્છાં વ્યથિતમાનસઃ

અત્રાન્તરે ભીષ્મશરૈર્હન્યમાનેષુ રાજસુ ।
ઘોરો બભૂવ સંમર્દઃ કૃતાન્તસમરોત્સવઃ

દ્રૌપદેયેષુ વીરેષુ યુધ્યમાનેષુ કૌરવૈઃ ।
અવર્તત રણો ઘોરો ગજવાજિરથક્ષયઃ

અથાવહારં સૈન્યાનાં ચક્રે શન્તનુનન્દનઃ ।
રાજસેવાવૃતે સૂર્યે યાતે ઽસ્તં રુધિરારુણે

***** ષષ્ઠો યુદ્ધદિવસઃ ॥ 27 ॥ *****
અન્યેદ્યુર્મણ્ડલવ્યૂહે ભીષ્મેણ વિહિતે સ્વયમ્ ।
યુધિષ્ઠિરઃ સ દુર્ભેદ્યં વજ્રવ્યૂહમકલ્પયત્

તતઃ પ્રવૃત્તે સમરે ભીષણે ભીષ્મપાર્થયોઃ ।
વિરાટ આદ્રવદ્દ્રોણં ગરિષ્ઠં સર્વધન્વિનામ્

દ્રોમસ્તં બાણવર્ષેણ સંછાદ્ય શરવર્ષિણમ્ ।
ઉન્નનાદ ધનધ્વાનો રથમસ્ય જઘાન ચ

સ હતાશ્વં સમુત્સૃજ્ય રથં પુત્રસ્ય સંભ્રમાત્ ।
આરુરોહ હતાનીકં શઙ્ખસ્યારૂઢધન્વિનઃ

દ્રોણો ઽથ તૌ પિતાપુત્રૌ વિલોક્યૈકરથે સ્થિતૌ ।
શઙ્ખાય પ્રાહિણોદ્ધોરં મૃત્યુદણ્ડોપમં શરમ્

સ તેન ભિન્નહૃદયઃ પપાત ક્ષતજોક્ષિતઃ ।
વાતેનોન્મથિતઃ શૈલાદુત્ફુલ્લ ઇવ કિશુકઃ

તતઃ શિખણ્ડિનં દ્રોણઃ શરૈર્વિશિખવર્ષિણમ્ ।
હતાશ્વે સાત્યકિરથં સમારૂઢે શિખણ્ડિનિ ।
અલમ્બુસો રાક્ષસેન્દ્રઃ ક્રૂરકર્મા તમાદ્રવત્

માયયા યુધ્યમાનં તં ગર્જન્તં રાક્ષસેશ્વરમ્ ।
ચકાર વિમુખં કોપાદ્રૌર્દ્રેણાસ્ત્રેણ સાત્યકિઃ

શૈનેયેન જિતે તસ્મિન્નિરાવાનર્જુનાત્મજઃ ।
વિન્દાનુવિન્દાવભ્યાયાજ્જમ્ભારિસમવિક્રમઃ

ઘટોત્કચમથાયાન્તં કૃતાન્તમિવ ભૈરવમ્ ।
અવારયદ્ગજેન્દ્રેણ ભગદત્તો નૃપાગ્રણીઃ

વીરં સ હત્વા હૈડમ્બં પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ।
દર્પાદ્વિલોડયામાસ ગજેન્દ્રો નલિનીમિવ

માદ્રીસુતૌ તતઃ શલ્યં વિધાય વિરથં શરૈઃ ।
ચક્રતુર્વિમુખં સંખ્યે રાજચક્રસ્ય પશ્યત

સ્વયં યુધિષ્ઠિરો રાજા નૃપં જિત્વા શ્રુતાયુધમ્ ।
વિગાહ્ય કૌરવાનીકં વિદધે વિમુખં શરૈઃ

ચેકિતાનેન વિજિતે ગૌતમે ધન્વિનાં ગુરૌ ।
ભીષ્મશ્ચકાર કદનં રાજ્ઞામન્યત્ર ચાર્જુનઃ

યુધિષ્ઠિરગિરા વીક્ષ્ય ભીષ્માય સમભિદ્રવત્ ।
શિખણ્ડિનં મદ્રરાજો દિવ્યૈરસ્ત્રૈરવારયત્

ભીષ્મેણ હન્યમાનેષુ ભૂપાલેષ્વનિવર્તિષુ ।
પાર્થેન ચ ત્રિગર્તેષુ જગામાસ્તં દિવાકરઃ

તમોભિરાવૃતે લોકે રણે રક્તાસવાકુલે ।
પ્રમત્તૈરિવ વેતાલૈઃ શિબિરાણિ યયુર્નૃપાઃ

***** સપ્તમો યુદ્ધદિવસઃ ॥ 28 ॥ *****
ભીષ્મેણ સાગરવ્યૂહે પ્રાતર્વિરચિતે પુનઃ ।
શૃઙ્ગાટકં મહાવ્યૂહં ચક્રે દ્રુપદનન્દનઃ

વિદીર્ણેષ્વિવ સૈન્યેષુ ભીષ્મચાપચ્યુતૈઃ શરૈઃ ।
બભૂવાભિમુખઃ કોપાદેક એવ વૃકોદરઃ

સ હત્વા સારથિં બાણૈસ્તૂર્ણં શન્તનુજન્મનઃ ।
દ્રોણસ્ય ચ સમુદ્ભ્રાન્તપતાકં વિદધે રથમ્

લબ્ધલક્ષ્યસ્તતો ભીમઃ સપ્ત દુર્યોધનાનુજાન્ ।
જઘાન મદસંરબ્ધાન્પઞ્ચાનન ઇવ દ્વિપાન્

બહ્વાશિનં કુણ્ડધારં વિશાલાક્ષં સુદુર્જયમ્ ।
મહોદરં મણ્ડિતકં સુનાભં ચ નિહત્ય તાન્

વિદ્રાવ્ય કૌરવચમૂં નનાદાસ્ફાલયન્દિશઃ ।
ક્ષયાય સર્વજગતાં દેવૈ રુદ્ર ઇવોદિતઃ

ઇરાવાનથ વિક્રાન્તો વિવેશ કુરુવાહિનીમ્ ।
ઉલૂપી નાગલલના ફલ્ગુનાદ્યમજીજનત્

કાર્યં સમારસાહાય્યં સ્વયમિત્યર્જુનેન સઃ ।
ઉક્તઃ પુરા સુરપુરે તાં યુદ્ધભુવમાયયૌ

રત્નકાઞ્ચનસંનાહૈઃ સ પાતાલતુરઙ્ગમૈઃ ।
ઉહ્યમાનઃ શરૈશ્ચક્રે ફણિલોકમિવાપરમ્

સ ગત્વા વિપુલાનીકાન્ગાન્ધારાન્હયયોધિનઃ ।
શકુનેસ્તનયાન્સપ્ત જઘાન ઘનવિક્રમાન્

તતો દુર્યોધનાદિષ્ટો માયાવી રાક્ષસાધિપઃ ।
અલમ્બુસઃ સમભ્યાયાદિરાવન્તં રણોત્કટઃ

ઇરાવનથ ખઙ્ગેન છિત્ત્વા સપદિ રક્ષસઃ ।
સ નિષઙ્ગં ધનુર્દીપ્તં નનાદ બલિનાં વરઃ

તતો માયાં સમાશ્રિત્ય મહતીં મોહનીં નૃણામ્ ।
યુયુધાતે સમાવિશ્ય તૌ નભો ભીમવિક્રમૌ

ઇરાવતા નિજાસ્ત્રૌઘૈર્હન્યમાનસ્ય રક્ષસઃ ।
ઘોરઃ સમુદભૂન્નાદઃ સર્વપ્રાણિભયંકરઃ

અથ સાહાય્યકં ચક્રુર્ભુજઙ્ગા ભુજગીભુવઃ ।
તદ્વમન્તો વિષં તીક્ષ્ણં ભોગાન્ભોગભૃતાં વરાઃ

રાક્ષસો ઽથ ભૃશં ક્રુદ્ધો રૂપમાસ્થાય ગારુડમ્ ।
ભક્ષયિત્વાખિલાન્સર્પાન્ભીમં સ્વં વપુરાદદે

માયાવિમોહિતસ્યાથ ખઙ્ગેનારાદિરાવતઃ ।
જહાર રાક્ષસં કાયાચ્છિરસ્તલકુણ્ડલમ્

હતે ધનંજયસુતે હૈડમ્બઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ।
રુરાવ યેન વસુધા ચચાલ સકુલાચલા

તમભિદ્રુતમાલોક્ય રાજા દુર્યોધનઃ સ્વયમ્ ।
સહ સર્વૈર્નિજાનીકૈર્મહામાયમયોધયત્

વિદ્યુજ્જિહ્વં વેગવન્તં મહારૌદ્રં પ્રમાથિનમ્ ।
હૈડિમ્બાનુચરાન્ઘોરાન્સ જઘાન નિશાચરાન્

શક્તિં ઘટોત્કચેનાથ પ્રેરિતાં કુરુભુભૂજે ।
મહાગજેન જગ્રાહ વઙ્ગાનામધિપઃ પુરઃ

નાગે નિપતિતે તસ્મિન્રક્ષિતે ચ સુયોધને ।
સંહારં પુરુસૈન્યાનાં ચકાર પિશિતાશનઃ

ભગદત્તો ઽથ વિદ્રાવ્ય પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ।
સુપ્રતીકેન નાગેન ઘટોત્કચમયોધયત્

તનયં નિહતં શ્રુત્વા કુપિતઃ શતમન્યુજઃ ।
શિરોભિર્ભૂમિપાલાનાં દુર્ગમાં વસુધાં વ્યધાત્

ભીમો ઽપિ ક્રોધસંતપ્તો ભ્રાતુઃ પુત્રે નિપાતિતે ।
સુયોધનાનુજાન્વીરાન્પ્રાહિણોદ્યમમન્દિરમ્

અનાધૃષ્ટિં કુણ્ડલિનં કુણ્ડભેદિં સુલોચનમ્ ।
વિરાટં દીર્ઘબાહું ચ સુબાહું કનકધ્વજમ્

હત્વૈતાન્કૌરવાનીકં કબન્ધશતસંકુલમ્ ।
વિદધે મત્તવેતાલનન્દને દિનસંક્ષયે

વિસ્રસ્તચાપકવચે ભગ્નસ્યન્દનકુઞ્જરે ।
રણે ઽવહારં સૈન્યાનાં તતશ્ચક્રુર્મહારથાઃ

***** અષ્ટમે યુદ્ધદિવસે ઇરાવદ્વધઃ ॥ 29 ॥ *****
તતો નિશાયામનુજૈઃ સહ રાજા સુયોધનઃ ।
કર્મમાનાય્ય પાર્થાનાં પરાભવમચિન્તયત્

વૈકર્તનસ્તમવદત્ક્રિયતાં મદ્વચઃ સખે ।
શસ્ત્રં ન્યાસય ગાઙ્ગેયમહં જેષ્યામિ પાણ્ડવાન્

એષ વૃદ્ધો નિરીહશ્ચ સપક્ષશ્ચ ધનંજયે ।
ત્વયા ન્યસ્તો ઽતિભારો ઽસ્મિન્નવિચાર્યૈવ કેવલમ્

એતદાકર્ણ્ય કર્ણોક્તં હર્ષાત્કર્મશતૈરિવ ।
ઉત્થાય ભીષ્મશિબિરં પ્રતસ્થે ભ્રાતૃભિઃ સહ

મણિદીપસહસ્રાંશુપિઙ્ગીકૃતદિગન્તરઃ ।
નક્તં દીપ્તૌષધિવનઃ સકુલાદ્રિરિવાબભૌ

રત્નકુણ્ડલકેયૂરકિરીટદ્યુતિનિર્જિતાઃ ।
પુરો નિષ્પ્રતિભા દીપાસ્તસ્યાસંલ્લજ્જિતા ઇવ

પ્રણતાન્દૃક્ત્રિમોદારૈઃ ભૂમિપાલાન્વિલોકયન્ ।
નામભિર્વિક્રભાગેન સૂચિતાન્વેત્રિમણ્ડલૈઃ

સ બભૌ ગતિલોલેન હારેણ તુહિનાત્વિષા ।
સુધાકલ્લોલજાલેન પાદદારેણ મન્મથઃ

શ્રીમાન્સંપ્રાપ્ય શિબિરં શુભ્રં શન્તનુજન્મનઃ ।
શયાનં રત્નપર્યઙ્કે પ્રણનામ વિલોક્ય તમ્

રાજ્ઞેતિ પૂજિતસ્તેન કૃતાસનપરિગ્રહઃ ।
દુર્યોધનઃ ક્ષણં ધ્યાત્વા પિતામહમભાષત

અયં જેતા ભૃગુભુવઃ કાર્મુકપ્રમયી તવ ।
ભુજસ્ત્રૈલોક્યવિજયે પર્યાપ્ત ઇતિ મે મતિઃ

કારુણ્યાદાનૃશંસ્યાદ્વા રક્ષ્યાસ્તે યદિ પાણ્ડવાઃ ।
તત્કર્ણમનુજાનીહિ યુદ્ધાય રણકર્કશમ્

ઇત્યુક્તઃ કુરુરાજેન મર્મણીવ સમાહતઃ ।
પ્રભાતે દ્રક્ષ્યસીત્યુક્ત્વા નિઃશ્વસન્ક્ષ્મામલોકયત્

કૌરવો ઽપિ તમામન્ત્ર્ય નિજં શિબિરમાયયૌ ।
દિશઃ શબલયન્ક્ષિપ્તં દીપદીપ્તૌર્વિભૂષણૈઃ

અથ પ્રભાતે ભીષ્મેણ દ્રોણદ્રૌણિમુખૈઃ સહ ।
વિહિતે સર્વતોભદ્રે વ્યૂહે વ્યૂહાગ્રવર્તિના

પ્રતિવ્યૂહેષ્વનીકેષુ નદદ્ભિઃ પાણ્ડુનન્દનૈઃ ।
અભિમન્યુઃ કુરુચમૂરગ્રે વીરો વ્યદારયત્

શરાંશુશતદુષ્પ્રેક્ષ્યં નિદાઘાર્કમિવોદ્યતમ્ ।
ન સેહિરે તં ભૂપાલા માનિનઃ સંહતા અપિ

દુર્યોધનપ્રેરિતો ઽથ રક્ષઃપતિરલમ્બુસઃ ।
તમભ્યધાવદ્બિભ્રાણો માયાં ત્રૈલોક્યમોહિનીમ્

તસ્ય નાદેન મહતા જગત્પ્રલયશંસિના ।
નિપેતુઃ સહસા યોધા બહવો વિગતાસવઃ

દ્રૌપદેયૈઃ પુરઃ પ્રાપ્તૈઃ સ વિધાય રણં ક્ષણમ્ ।
અભિમન્યુરધં બાણૈઃ સમં દેહમિવાકરોત્

શરનિર્દારિતેનાથ વિહિતાં તેન રક્ષસા ।
સૌભદ્રસ્તામસીં માયાં ચિચ્છેદાર્કાસ્ત્રતેજસા

અથ દ્રૌણિપ્રભૃતિભિઃ સાત્યકિપ્રમુખા યુધિ ।
સંસક્તા ગગનં ચક્રુર્દિવ્યાસ્ત્રદહનાકુલમ્

અર્જુનો દ્રોણમભ્યેત્ય મહાસ્ત્રગ્રામદુઃસહમ્ ।
વાયવ્યાસ્ત્રેણ વિદધે જગતાં ક્ષોક્ષવિભ્રમમ્

સમુદીર્ય ચ શૈલાસ્ત્રં દ્રૌણેન ક્ષપિતે ઽનલે ।
ધનંજયઃ કુરુચમૂં શરજાલૈરપૂરયત્

ભીમભીમગદાઘાતનિર્ભિન્ને ગજમણ્ડલે ।
સુસ્રાવ શોણિતનદી પતાકાફેનમાલિની

તસ્મિન્નાકુલસંગ્રામે વર્તમાને ભયંકરે ।
વેતાલદત્તતાલેષુ નૃત્યત્સુ ચ્છિન્નમૂર્ધસુ

ભીષ્મઃ પૃથુશરજ્વાલાદુઃસહઃ સુભટેન્ધનઃ ।
જજ્વાલ ચાપક્રેઙ્કારમન્ત્રપૂત ઇવાનલઃ

તદ્ભુજપ્રેરિતાઃ ક્ષિપ્રં સાયકા વિવિશુર્નુપાન્ ।
વિહઙ્ગા ઇવ સાયાહ્ને ઘનચ્છાયાન્મહીરુહાન્

ખદ્યોતા ઇવ વૃક્ષેષુ શલભા ઇવ શાલિષુ ।
ભીષ્મબાણા નરેન્દ્રેષુ પેતુર્હંસાઃ સહઃસ્વિવ

નિકૃત્તૈશ્ચામરોષ્ણીષૈશ્છન્નાશ્ચ પૃથિવીભુજામ્ ।
ચકાર સમરે ભીષ્મઃ સ્વયશોવિષદા દિશઃ

રાજ્ઞાં શિરોભિઃ પૃથિવીમાસ્તીર્ય પુલકોજ્જ્વલઃ ।
રણલક્ષ્મ્યાઃ સ વિદધે કેલિપદ્માકરાનિવ

શિરસ્ત્રશરનિર્ઘર્ષજાતા વહ્નિકણા બભુઃ ।
રાજ્ઞાં હતાનાં ભીષ્મેણ જીવા ઇવ નભશ્ચરાઃ

ઘનેન શરજાલેન ગ્રસ્તા લોકેન સર્વતઃ ।
સ ચક્રે સર્વસૈન્યાનામકણ્ડરજનીભ્રમમ્

વિદીર્ણે પાણ્ડવબલે છિન્નવર્મરથધ્વજે ।
ગજાનીકેષુ ભગ્નેષુ ભાઘશેષેષુ રાજસુ

લજ્જામુત્સૃજ્ય યાતેષુ ત્યક્તચાપેષુ કેશવઃ ।
સત્યસંધં રણે ભીષ્મં જહીત્યર્જુનમબ્રવીત્

ધનંજયો ઽથ નિઃશ્વસ્ય વિષણ્ણવદનામ્બુજઃ ।
નિન્દન્મુહુઃ ક્ષત્ત્રધર્મં પિતામહમુપાદ્રવત્

દૃષટ્વા ગાણ્ડીવધન્વાનમુદ્યતં શરવર્ષિણમ્ ।
બલે તૂર્ણમુપાવૃત્તે પુનર્યુયુધિરે ભટાઃ

ભીષ્મચાપચ્યુતૈર્બાણૈશ્છાદિતં વીક્ષ્ય ફલ્ગુણમ્ ।
રથમુત્સૃજ્ય કંસારિસ્તમધાવદ્ભુજાયુધઃ

વિલોક્ય કુપિતં ભીષ્મઃ સ્વયં કૃષ્મમભિદ્રુતમ્ ।
ઉવાચ ધન્યતામાની પુલકાલંકૃતાકૃતિઃ

પુણ્યભાજામહં ધુર્યો ભગવન્કૃતિનાં વરઃ ।
યસ્ય ત્વં જગતાં નાથો વધાય સ્વયમુદ્યતઃ

ઇતિ વાદિનિ ગાઙ્ગેયે રથાત્તૂર્ણં ધનંજયઃ ।
અવરુહ્ય તતઃ કૃષ્ણમાનિનાય રથં પુનઃ

અથાર્જુનશરાસારૈરાકીર્ણે કુરુકાનને ।
પુનઃ શાન્તનવશ્ચક્રે સંહારં પૃથિવીભુજામ્

ઘોરે વ્યતિકરે તસ્મિન્ભગ્ને સુભટમણ્ડલે ।
અવહારમકુર્વન્ત દિનાન્તે પાણ્ડુનન્દનાઃ

***** નવમો યુદ્ધદિવસઃ ॥ 30 ॥ *****
તતો રાજન્યાં વિજને ધર્મરાજો જનાર્દનમ્ ।
જગાદ રાજકં દૃષ્ટ્વા ભિન્નં ભીષ્મેણ દુઃખિતઃ

પશ્ય કૃષ્ણ પ્રબુદ્ધેન ગાઙ્ગેયવડવાગ્નિના ।
સૈન્યામ્બુધિરપર્યન્તે મમ નીતો ઽલ્પશેષતામ્

મણ્ડલીકૃતચાપસ્ય સહસ્રાંશુશતત્વિષઃ ।
ભીષ્મસ્યાખણ્ડલોપ્યગ્રે સત્યં પરિભાવાસ્પદમ્

અલં રાજ્યેન મે તાવદિતિ વાદિનિ ધર્મજે ।
ઉવાચ શૌરિર્યોત્સ્યે ઽહં સ્વયં શન્તનુનન્દનમ્

નાકાર્ય મે ભવત્કાર્યમુત્સૃષ્ટસમયો ઽધુના ।
પાલયામિ રણે ભીષ્મં પશ્યતાં જગતીભુજામ્

એતદાકર્ણ્ય કૃષ્ણોક્તં બભાષે પાણ્ડવાગ્રજઃ ।
ન મિથ્યાવાદિનં કામાત્ત્વાં કુર્યામહમચ્યુત

જયોપાયમિતો ગત્વા ભીષ્મં પૃચ્છામિ ભૂતલે ।
સ હિ મામાશિષા પૂર્વં વાત્સલ્યાત્સમયોજયત્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય કૃષ્ણેન ભ્રાતૃભિશ્ચ સહાશુ કૃત્ ।
જગામ ભીષ્મશિબિરં ગૂઢચારી યુધિષ્ઠિરઃ

સ પ્રમમ્યાનુજસખઃ શૌર્યરાશિં પિતામહમ્ ।
પપ્રચ્છ વિજયોપાયં સ ચ પૃષ્ટસ્તમબ્રવીત્

ન તં પશ્યામિ લોકેષુ વીરો માં વિજયેત યઃ ।
જયલાભે ચ યુષ્માકં મયિ જીવતિ કા કથા

ન વિશસ્ત્રેન સંત્રસ્તે ન સ્ત્રીપૂર્વે મમેષવઃ ।
પતન્તિ તસ્માત્ક્લીવેન માં ઘાતય શિખણ્ડિના

ઉક્તે દેવવ્રતેનેતિ લજ્જાવિનમિતાનનઃ ।
અકામ ઇવ દુઃખેન યયૌ સ્વશિબિરં નૃપઃ

તતઃ પ્રભાતે વ્યૂહેષુ સૈન્યેષુ સુભટૈર્મિથઃ ।
શિખણ્ડિપ્રમુખા વીરા પરાનીકમુપાદ્રવન્

તતો ભીષ્મશરશ્રેણીલુલિતે રાજમણ્ડલે ।
શિખણ્ડી ધુતકોદણ્ડશ્ચણ્ડકોપસ્તમભ્યધાત્

તમબ્રવીચ્છાન્તનવઃ કામં પ્રહર પાર્ષત ।
નનામ ભીષ્મવિશિખાઃ પતન્ત્યનુજને જને

ઇતિ વાદિનમભ્યેત્ય મણ્ડલીકૃતકાર્મુકઃ ।
શિખણ્ડી નિઃશ્વસન્કોપાદાપગેયમભાષત

જેતારં ભાર્ગવસ્યાપિ જાનામિ ત્વાં મહૌજસમ્ ।
યુધિ યુધ્યસ્વ વા મા વા ન મે જીવન્ગમિષ્યસિ

ઉક્ત્વૈતદ્બાણજાલેન પાર્ષતઃ સમપૂરયત્ ।
રક્ષ્યમાણઃ સમભ્યેત્ય પશ્ચાદ્ગાણ્ડીવધન્વના

ભીષ્મો ઽપિ તમનાદૃત્ય વિદ્ધ્વા કૃષ્ણાર્જુનૌ શરૈઃ ।
વિવેશ પાણ્ડવચમૂં રાજવેણુવનાનલઃ

ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખૈર્વીરૈઃ કૌરવાણાં તરસ્વિનામ્ ।
દારુણો ઽથ પ્રહારો ઽભૂદ્રજઃપિહિતદિડ્ભુખઃ

તતો દ્રોણિપ્રભૃતયો વીરા દ્રોણસ્ય શાસનાત્ ।
રક્ષન્તઃ સમરે ભીષ્મં ધનંજયમયોધયન્

તતઃ શાન્તનવો રાજ્ઞાં શરૈરશનિગૌરવૈઃ ।
મૌલિરત્નાંશુશબલં સમુન્મથ્ય વિરોચનમ્

આક્રીડમિવ કાલસ્ય વિધાય કદનં રણે ।
અબ્રવીત્કૂણિતમના દૂરાદેવ યુધિષ્ઠિરમ્

વધાય કુરુ કૌન્તેય યત્નં મે નૃપતિક્ષયાત્ ।
વિષણ્ણો ઽહં ભૃશં પુત્ર રૌદ્રેણાનેન કર્મણા

ઇતિ વાદિનિ ગાઙ્ગેયે શિથિલીકૃતકાર્મુકે ।
સૃઞ્જયાઃ સહ પાઞ્ચાલૈઃ સોમકૈશ્ચ સહાદ્રવન્

તતઃ કુરુચમૂવીરાઃ પાણ્ડવાનાં મહારથાન્ ।
આવાર્ય ભીષ્મરક્ષાયૈ દ્વન્દ્વં યુદ્ધાનિ ચક્રિરે

અથ ગાઙ્ગેયવિશિખૈરપ્રયત્નોજ્ઝિતૈરપિ ।
અવર્તત મહારૌદ્રો રાજજીવિતસંક્ષયઃ

તમભ્યધાવદાકર્ણાકૃષ્ટકોદણ્ડલઃ ।
શિખણ્ડી ખણ્ડપરશુપ્રભાવં ફલ્ગુણેરિતઃ

સ્વયં દુર્યોધનેનાથ પ્રેરિતાં વીક્ષ્ય વાહિનીમ્ ।
તસ્મિન્સ્વભટસંહારે વર્તમાને પિતામહઃ

ઉદીર્ય ઘોરં દિવ્યાસ્ત્રમભ્યધાવદ્ધનંજયમ્ ।
અથાર્જુનસ્યાગ્રમેત્ય શિખણ્ડિનિ પુરઃસ્થિતે

વિમાના ઇવ ગાઙ્ગેયો મહાસ્ત્રં સંજહાર તત્ ।
બ્રહ્મલોકાબિકામેષુ યુધ્યમાનેષુ રાજસુ

વીરાણાં ભીષ્મવિશિખૈરયુતેષુ પતત્સુ ચ ।
દારયન્તં પરાનીકં તમેત્ય વસવો ઽબ્રુવન્

ભીષ્મ સંન્યાસકાલો ઽયં તવાસ્મદભિકાઙ્ક્ષિતઃ ।
તતઃ શ્લથોદ્યમે તસ્મિન્પ્રસન્ને ભુવનત્રયે

અર્જુનપ્રમુખાઃ સર્વે સાયકૈસ્તમપૂરયન્ ।
છિદ્યમાનેષુ બાલેષુ તસ્ય તૂર્ણં કિરીટિના

શિખણ્ડી પ્રાહિણોત્તસ્મૈ હેમપુઙ્ખશરાવલીમ્ ।
શૈખણ્ડીં શરમાલાં તાં શૈરોષીમિવ પેશલામ્

જગ્રાહ પ્રહસન્ભીષ્મઃ ક્ષણં સ્થગિતકાર્મુકઃ ।
દુર્યોધનસમાદિષ્ટાન્ભીષ્મસ્ય રથરક્ષિણઃ

મોહયન્બાણજાલેન ફલ્ગુણસ્તમવાકિરત્ ।
વિદાર્યમાણો નીરન્ધ્રૈર્ગાણ્ડીવાન્નિઃસૃતૈઃ શરૈઃ

દુઃશાસનં પાર્શ્વગતં ભીષ્મઃ સસ્મિતમબ્રવીત્ ।
નૈતે શિખણ્ડિનો બાણાઃ શિલાસંઘાતભેદિનઃ

વિશન્તિ મમ મર્માણિ બિલં વિષધરા ઇવ ।
એતે તે વજ્રસંસ્પર્શા નિવાતકવચચ્છિદઃ

શરીરહારિણો ઘોરાઃ કિરાતરણસાક્ષિણઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા પાણ્ડુપુત્રાય શક્તિં ચિક્ષેપ શક્તિમાન્

તાં ચ શક્રસુતસ્તૂર્ણં ચકાર વિશિખૈસ્ત્રિધા ।
સર્વાયુધેષુ ચ્છિન્નેષુ તતો ગાણ્ડીવધન્વના

ક્ષણાદ્બભૂવ દુર્લક્ષ્યો ભીષ્મો નિર્વિવરૈઃ શરૈઃ ।
યુધ્યમાનેષુ વીરેષુ ભૂતાવિષ્ટેષ્વિવાકુલમ્

દારુમે તુમુલે તસ્મિન્નિર્વિભાગે બલદ્વયે ।
અપરાહ્ણે રથાદ્ભીષ્મઃ સહસ્રાંશુરિવાપરઃ

અસ્પૃષ્ટભૂમિર્વિશિખૈઃ પપાત મહસાં નિધિઃ ।
તસ્મિન્નિપતિતે વીરે કેતૌ સર્વધનુષ્મતામ્

મહતામપિ વીરાણાં હૃદયાનિ ચકમ્પિરે ।
તતો નિવૃત્તે સંગ્રામે હાહાકારે નભઃસ્પૃશિઃ

દિવ્યં ભેજે નિજં ભાવમલુપ્તાત્મા પિતામહઃ ।
આકમ્પમાને ભુવને વાગુવાચાશરીરિણી

ભીષ્મ કાલં પ્રતીક્ષસ્વ યોગવાનુત્તરાયણમ્ ।
સર્વજ્ઞ ધારય પ્રાણાન્સ્વચ્છન્દનિધનો હૃદિ

શ્રુત્વૈતત્પરમં યોગમાસસાદ સુરવ્રતઃ ।
તતસ્ત્રિદશવાહિન્યા વિસૃષ્ટ હંસરૂપિણઃ

તમેવાર્થં સમભ્યેત્ય મુનયો ભીષ્મમબ્રુવન્ ।
સ્થિતો ઽસ્મીતિ ચ ગાઙ્ગેયો નિગદ્ય યશસાં નિધિઃ

ઇરતલ્પે ગતઃ સર્વાન્કુરૂન્ભીતાનસાન્ત્વયત્ ।
પ્રણતાનથ સંપ્રાપ્તાન્પુનઃ કૌરવપાણ્ડવાન્

અશ્રુપૂર્ણેક્ષણાનૂચે સંભાવ્ય કુરુપુંગવઃ ।
ધારણં લમ્બમાનસ્ય શિરસો મે વિધીયતામ્

શ્રુત્વૈતદુપધાનેષુ સમાનીતેષુ રાજભિઃ ।
જગ્રાહ શાસનાત્તસ્ય ત્રિભિઃ પાર્થઃ શરૈઃ શિરઃ

ભીષ્મસ્તત્કર્મતુષ્ટો ઽથ પ્રશશંસ ધનંજયમ્ ।
પાણ્ડવૈઃ ક્રિયતાં સંધિરિત્યુવાચ ચ કૌરવમ્

***** દશમો યુદ્ધદિવસઃ ॥ 31 ॥ *****
તતો રજન્યાં યાતાયામુપાવિષ્ટેષુ રાજસુ ।
સેવ્યમાનો મુનિજનૈર્ભીષ્મો જલમયાચત

મણિકાઞ્ચનચિત્રેષુ કલશેષ્વમલામ્ભસઃ ।
સમાનીતેષુ ભૂપાલૈર્વ્યધાન્મેઘાસ્ત્રમર્જુનઃ

તદુદ્ભૂતેન પયસા ગાઙ્ગેયસ્તેન તર્પિતઃ ।
નરાવતારં પ્રીતાત્મા સાદરં તમપૂજયત્

મહારથેષુ યાતેષુ સમામન્ત્ર્યાપગાસુતમ્ ।
કર્ણઃ પ્રસાદયામાસ તદભ્યર્ચ્ય કૃતાઞ્જલિઃ

તમુવાચ પ્રસન્નાત્મા વીતમન્યુઃ પિતામહઃ ।
ભજસ્વ પાર્થેષુ શમં વીરાસ્તે ભ્રાતરસ્તવ

વૈકર્તનસ્તદાકર્ણ્ય જગાદ વિનતાનનઃ ।
જાને સર્વમવશ્યં તુ ભવિતવ્યમિદં પ્રભો

કિંતુ દુર્યોધનસ્યાર્થે સુહૃદો માનકારિણઃ ।
અનુજાનીહિ માં તાત સમરાય સમુદ્યતમ્

ઇતિ બ્રુવાણો ભીષ્મેણ સો ઽનુજ્ઞાતો વરૂથિનીમ્ ।
પ્રયયૌ કુરુપુત્રાણાં રથેન ઘનનાદિના

અથ કુરુવૃષબાણામઙ્ગરાજોત્સુકાનાં પરપરિભવદીક્ષાભગ્નમાનાદરાણામ્ ।
પતિહિતમનીકં સામ્યમાપ દ્રુતાનાં સરયપવનપાનીકમ્પિતાનાં વનાનામ્