Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 19

iti śrīkṣemendraviracitāyāṃ bhāratamañjaryāṃ svargaparva
Harivaṃśa
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

muniḥ punātu vo vyāsaḥ sadā saṃnihitā sukhe /
trimārgagā madhumatī yasya śuddhā sarasvatī

śaunakena punaḥ pṛṣṭo naimiṣe laumaharṣaṇiḥ /
abhyadhādadbhutaṃ bhūmau saṃbhavaṃ kaiṭabhadviṣaḥ

ākarṇya bhāratakathāṃ prahṛṣṭo janamejayaḥ /
apṛcchadvaiṣṇavaṃ vaṃśaṃ vaiśampāyanamādarāt

sa pṛṣṭaḥ pṛṣuvaṃśena pārthivena kathāṃ hareḥ /
jagāda jagatāṃ hetuṃ praṇamya prayataḥ prabhum

apa evāsṛjatpūrvaṃ bhagavānviṣṇuravyayaḥ /
tāsu vīryaṃ narākhyāsu yena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

tadaṇḍamabhavadvaimaṃ yasmiñjātaḥ prajāpatiḥ /
asṛjanmanumukhyāṃśca kardamādyānprajāpatīn

dakṣaṃ ca sarvabhūtāni yasya dauhitrasaṃtatiḥ /
pṛthakpṛthakca rājyāni somādināmakalpayat

kadācidatrivaṃśasya suto 'ṅgasya prajāpateḥ /
mṛtyuputryāṃ sunīthāyāṃ jātaḥ sthitivilopakṛt

svarvo nāmābhavadrājā kilbiṣātkaluṣāśayaḥ /
prajānāṃ vidhivaimukhyānmūrtimāniva viplavaḥ

anunīto 'pi bahuśaḥ sa yadā nābhavadvaśī /
tadā nigṛhyātibalaṃ munayastamapātayan

mamanthurasya te savyamūruṃ krodhānalākulāḥ /
tataḥ samudabhūtsvarvo naraḥ kṛṣṇo bhayākulaḥ

niṣīdetyatriṇokto 'sau niṣādajanako 'bhavat /
tato mamanthurmunayaḥ pāṇiṃ venasya dakṣiṇam

tāmrāṅgulidalātpāṇikamalādudabhūttataḥ /
pitāmaha iva śrīmānpṛthuḥ pṛthulalocanaḥ

dhanurājagavaṃ tasya vibibhau hemavarṣiṇaḥ /
nijajvālāvalī dhāma dīptasyeva vibhāvasoḥ

tatprasādāddivaṃ yāte vene vainyo 'tha bhūbhujām /
ādyo ratnākarairetya ratnaurabhyarcitaḥ svayam

jale śaile ca tasyābhūdabhagnapraṇayā gatiḥ /
taṃ tuṣṭuvurnavotpannāḥ sūtamāgadhabandinaḥ

prajānāṃ vṛttaye bhūmistenādiṣṭā tarasvinā /
bhītā dudrāva gaurbhūtvā dhanvī tāmādravatsa ca

sā lokānbrahmalokāntānaśeṣānvidrutā javāt /
tamevāttāyudhaṃ paścādapaśyadvalitānanā

paritrāṇamapaśyantī sā tamūce kṛtāñjaliḥ /
kopaṃ jahi mahīpāla yoṣitaṃ parirakṣa mām

vinā dharitrīṃ tiṣṭhanti prajānātha kathaṃ prajāḥ /
iti śritivacaḥ śrutvā vītakopo 'bravīnnṛpaḥ

prajāvṛttinimitto 'yaṃ samārambho mama tviyi /
bahūnāṃ prāṇarakṣārthamekahiṃsā praśasyate

vistārya svayamātmānaṃ dhārayiṣyāmyahaṃ prajāḥ /
na cedvitara lokānāṃ vṛttiṃ putrī ca me bhava

iti kṣitibhujādiṣṭā jagāda jagatī natā /
ahaṃ vṛtti vidhāsyāmi prajānāṃ tvatsutā satī

deśānsamīkuru vibho śilākūṭaviśaṅkaṭān /
sarvasyāpi bhavatyetadyathā kṣīraṃ struṃta māya

niśamyaitatpṛthuyaśāḥ pṛthuḥ pṛthuśiloccayān /
pṛthakcakre dhanuṣkoṭyā suspaṣṭā yena bhūrabhūt

tataḥ sasyāni pṛthivīṃ svanāmāṅkāṃ dudoha saḥ /
manuṃ svāyaṃbhuvaṃ vatsaṃ kṛtvā karapuṭodare

śrūyate munibhirdugdhā tapo brahma ca būḥ purā /
vatsaḥ somo gururdegdhā pātramāsīcca kāñcanam

rūpyapātre ca pitṛbhirdugdheyaṃ vasudhā sudhām /
yamaṃ vatsaṃ samādāya tathā dogdhāramantakam

alābupātre nāgaiśca viṣaṃ dugdhā balapradam /
dhṛtarāṣraṃ ca dogdhāraṃ kṛtvā vatsaṃ ca takṣakam

asurairāyase pātre māyāṃ dugdhā vasuṃdharā /
vatsastadābhūtprahlādo dogdhā ca danujo madhuḥ

yakṣairapi purā dugdhā vatsaṃ kṛtvā dhaneśvaram /
antardhānakaraṃ kṣīramāmapātre bhayaṃkaram

rudhiraṃ rākṣasairdugdhā vatsakena sumālinā /
padmapātre śubhāngandhāndugdhā gandharvakiṃnaraiḥ

parvatairmerumādāya dogdhāraṃ śailabhājane /
ratnauṣadhigaṇāndugdhā vatsaṃ kṛtvā himālayam

vṛkṣaiḥ pālāśapātre ca dugdhā puṣpaṃ phalaṃ tataḥ /
dogdhṛtvamagamatsālastadā plakṣaśca vatsatām

sarvadā sarvadā bhūmirityevaṃ śāsanātpṛthoḥ /
ādirājasya jayinaḥ karma yasyaitadadbhutam

***** pṛthivīdohaḥ || 1 || *****
śrutveti vainyacaritaṃ vismito janamejayaḥ /
muniṃ manvantarakathāmapṛcchatso 'pyabhāṣata

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvamabhūtsaptarṣayastadā /
marīcyatripulastyādyā ........

........ ........ /
........ devāśca tuṣṭitābhidhāḥ

auttamākhyastṛtīyo 'bhūnmanuḥ saptarṣayastadā /
vasiṣṭhaputrāstasyāsannṛbhavaśca divaukasaḥ

tāmaso 'bhūnmanusturyo yasya saptarṣayo 'ntare /
babhūvuḥ pṛthugārgyādyāḥ sabhyāśca tridivaukasaḥ

raivataḥ pañcamo 'pyāsīnmanuḥ saptarṣayastadā /
vedabāhumukhāścāsannabhūtarajasaḥ surāḥ

cākṣuṣo 'tha manuḥ ṣaṣṭho bhṛgumukhyā yadantare /
abhavansapta munayo lekhasaṃjñāstathāmarāḥ

eteṣu bahuputreṣu ṣaṭsu yāteṣu sāṃpratam /
vartate saptamaḥ śrīmānadya vaivasvato manuḥ

kaśyapo 'trirvasiṣṭhaśca bhāradvājo 'tha gautamaḥ /
kauśiko jamadagniśca saptaite 'dya maharṣayaḥ

sāśvirudrāśca maruto vasvādityāśca devatāḥ /
ikṣvākupramukhāścāsya manoḥ putrā mahībhujaḥ

sāvarṇo 'tha manurbhāvī tasya saptarṣayo 'ntare /
rāmavyāsakṛpātreyadrauṇigālavakāśyapāḥ

catvāro merusāvarṇā bhāvino manavaḥ pare /
teṣāṃ nava navāścānye te te saptarṣayaḥ kramāt

rocyo nāma manuḥ ṣaṣṭho bhautyākhyaḥ saptamo manuḥ /
caturdaśaite manavo yebhyo manvantarāḥ kramāt

caturyugānāṃ pūrṇānāṃ sāgrāṇāmekasaptatiḥ /
manvantarāṇāṃ pratyekameṣa saṃkhyākṛto 'vadhiḥ

caturdaśasu yāteṣu teṣu manvantareṣvatha /
kalpakṣaye jagadviṣṇorantaḥ sarvaṃ pralīyate

punaśca bhavatītyevaṃ cakravatparivartate /
kalpasaṃkṣayalakṣāṇāmanādinidhanā gatiḥ

sāṃpratasya manostāvadasminvaivasvate 'ntare /
harivaṃśaprasaṅgena śrūyatāmatha saṃbhavaḥ

***** manvantaravarṇanam || 2 || *****
ādityaḥ kaśyapājjāto vivaśvānmahasāṃ nidhiḥ /
ugrarūpo 'bhavaddhoradīptisaṃtānasaṃcayaḥ

diṣṭayā nāyaṃ mṛto 'ṇḍasthaḥ pravṛddhena svatejasā /
snehādityuditaḥ pitrā mārtaṇḍa iti viśrutaḥ

saṃjñā nāmābhavattasya lāvaṇyanalinī priyā /
bahukautukanirmātuḥ putrī tvaṣṭuḥ prajāpateḥ

tasyāmajījanatputraṃ śrāddhadevaṃ manuṃ raviḥ /
yamaṃ kanyāṃ ca yamunāṃ yamalatvātkṛtābhidhau

tīkṣṇāṃśoratha tadrūpaṃ vikṛtaṃ ghoratejasaḥ /
na sehe dhṛtidhairyāpi saṃjñā kāntikumudvatī

tulyarūpāṃ nijacchāyāṃ māyāyogavinirmitām /
sā dhṛtvā svapatergūḍhaṃ jagāma janakāntikam

patyuḥ samīpaṃ gaccheti nirastā tena māninā /
lajjitā vaḍavā bhūtvā prayayāvuttarānkurūn

tataḥ saṃjñāsavarṇāyāṃ sāvarṇākhyaḥ paro manuḥ /
raverajñātavṛttasya cchāyāyāmabhavatsutaḥ

śanaiścaro dvitīyaśca snehamabhyadhikaṃ tayoḥ /
chāyā cakāra vātsalyānna tathāparaputrayoḥ

kṣamī jyeṣṭho manuḥ sehe tadyamastu na cakṣame /
bālyāttenāhatā daivādbālena jananī purā

sā taṃ śaśāpa kupitā caraṇāste patantviti /
tacchrutvā śaṅkito bhāsvānkopāttāṃ śaptumudyataḥ

gatvā tvaṣṭurgṛhaṃ tūrmaṃ saṃjñāvṛttāntamabhyadhāt /
tejastavaitadatyugraṃ saṃjñā na sahate satī

pracchannaṃ tatra vaḍavā vane carati śādvalam /
iti tvaṣṭurgirā jñātvā tenaivāropito bhramam

aśātayannijaṃ tejo dayitādarśanotsukaḥ /
tejasā tena vidadhe tvaṣṭā cakraṃ sudarśanam

daityāndhakārasaṃhārasahāyaṃ kaiṭabhadviṣaḥ /
tataḥ kamalinīkāntaḥ kāntarūpo divākaraḥ

gatvā dadarśa vipine vaḍavārūpiṇīṃ priyām /
tatra tena viveṣṭantī hyakrāntā hayarūpiṇā

parāvṛttamukhaivāsītparasaṃsparśaśaṅkayā /
tato vivasvato vīryaṃ nāsikāthūtkṛtena sā

tatsasarja yato jātau nāsatyāvaśvinau yamau /
atha saṃjñā parijñāya saumyaṃ devaṃ divākaram

nijarūpavatī prāyādgṛhaṃ tadanuyāyinī /
manuḥ prajāpatisasītpitṝṇāmadhipo yamaḥ

tridaśānāṃ ca bhiṣajāvaśvinau yamunā sarit /
bhāvī prajāpatiścānyaḥ savarṇātanayo manuḥ

grahāṇāṃ saptamaścāsīnmandacārī śanaiśvaraḥ /
ikṣvākuśibiśaryātinābhāgādyāḥ sutā manoḥ

teṣu jāteṣu putrārthī mittrāvaruṇayormanuḥ /
iṣṭiṃ cakāra tatrāsya sutābhūllalitadyutiḥ

iḍā nāma sphuradratnabhūṣaṇoddyotitāmbarā /
praṇamya padmavadanā manuṃ tacchāsanānugā

mittrāvaruṇayorvāsaṃ tadaṃśāsmīti sā yayau /
sadācārocitā tābhyāṃ sā putrītyabhinanditā

tadvaraṃ prāpa putrastvaṃ bhaviṣyasi manoriti /
tataḥ pratinivṛttā sā vrajantī gajagāminī

dṛṣṭvā hariṇaśāvākṣī budhena śaśisūnunā /
tatsaṃgamātsamāsādya purūravasamātmajam

strīrūpaṃ sā samutsṛjya pradyumnākhyo 'bhavannṛpaḥ /
utkalo vinatāśvaśca gayaśceti tadātmajaḥ

ikṣvākostumupādo 'bhūtkakutsthastasya cātmajaḥ /
tadvaṃśe kuvalāśvo 'bhūduttaṅkavacasā ca yaḥ

vālukāntargataṃ ghoraṃ dhundhuṃ nāma mahāsuram /
jaghāna yasya niḥśvāsaiḥ pṛthivī samadahyata

kuvalāśvasya nṛpaterjātastvayyāruṇiḥ kule /
tena satyavrato nāma paurakanyāpahārataḥ

putraḥ śapto 'ntyajātistvamavāpto vijane 'vasat /
atrāntare vinā varṣaṃ kṛcchre dvādaśavārṣike

tatyāja sasutāṃ bhāryāṃ viśvāmitro 'mbudhestaṭe /
sāṃ madhyamaṃ gale baddhvā vikretuṃ prastutā sutam

satyavratena kṛpayā vāritā vṛttidāyinā /
viśvāmitrasutaścābhūdgalabandhaḥ sa gālavaḥ

sa tyāgādvāritaḥ kiṃ me na piteti purohite /
satyavrato rājaputro vasiṣṭhe manyumānabhūt

kāmadhenuṃ sa tasyātha carantīṃ śāpamohitaḥ /
nihatya gādhiputrāṇāmātmanaścāśanaṃ vyadhāt

kopakatvātpiturdhenuvadhādaprokṣitāśanāt /
śāpaśaṅkutraṃya tasya vaśiṣṭhaḥ samapātayat

tasya triśaṅkusaṃjñasya viśvāmitraḥ pituḥ padam /
datvābhūdyājako yena sadehastridivaṃ yayau

tasya putro hariścandro rājasūye rarāja yaḥ /
sagarastatkule rājā yatsutaiḥ sāgaraḥ kṛtaḥ

mātuḥ sapatnīdattena jātaḥ saha gareṇa yaḥ /
pratyantadeśāñjitvāsau pituḥ pūrvāpakāriṇaḥ

niḥsvādhyāyavaṣaṭkārānvidadhe lakṣaṇāṅkitān /
cakāra muṇḍaśirasaḥ kāmbojānvadharakṣaṇāt

śaśakordhaśiromuṇḍānmuktakeśāṃśca pāratān /
pahlavānyavanādyāṃśca śmaśrucihnānakalpayat

vaṃśe tasya dilīpo 'bhūttasya sūnurbhagīrathaḥ /
duhitṛtvamagādyasya bhuvi bhāgīrathī nadī

kule tasyābhavadrājā rāmo daśarathātmajaḥ /
rājarṣivaṃśā bahavo babhūvustatsutātkuśāt

ikṣvākorityayaṃ vaṃśastadbhrātustu mariṣyataḥ /
śakā babhūvustanayā nābhāgasya suto 'bhavat

ambarīṣo mahīpālo vṛṣṇeḥ putrāśca vṛṣṇayaḥ /
raṇadhṛṣṭāḥ śibeḥ putrāḥ śaryāterabhavatsutā

sukanyā cyavanenoḍhā putraścāntabhūpatiḥ /
ravetī tasya tanayā sa purā sahitastayā

brahmalokaṃ yayau śrotuṃ gāndharva brahmaṇo 'ntike /
tato bahuyuge kāle vyatīte kṣaṇaleśavat

apaśyatsvapurīmetya dvārakāṃ vṛṣṇibhirvṛtām /
aspṛṣṭāṃ kālakalayā brahmalokanivāsataḥ

pradadau balabhadrāya bālāmeva sa revatīm /
dattvā ca tanayāṃ prāyāttapase merukandaram

ikṣvākoranujaḥ ṣaṣṭho riṣṭākhyastasya cātmajau /
vaiśyau brāhmaṇatāṃ prāptau tapoyogādakalmaṣau

karūṣaḥ saptamo yastu kāruṣāstatsutā nṛpāḥ /
pṛthukaścāṣṭamaḥ śūdro babhūva gurugovadhāt

ete babhūvurikṣvākorbhrātaro 'ṣṭau manoḥ sutāḥ /
ityete śrāddhadevasya bhuvi vaṃśadharā manoḥ

***** manuvaṃśaḥ || 3 || *****
pṛṣṭaḥ śrāddhaprasaṅgena pitṛkalpaṃ mahībhujā /
muniḥ prāhāvadadbhīṣmaḥ praśnānte yadyudhiṣṭhiram

pitaraḥ pūjitāḥ śrāddhe tribhiḥ piṇḍaistripauruṣaiḥ /
devatatvena puṣṇanti jantūnnānāgatiṣvapi

śaṃtanorudyate piṇḍe śrāddhakāle mayā pituḥ /
uttasthau kaṅkaṇodāraḥ karaḥ kamalakomalaḥ

taṃ vilokya mayā piṇḍe kuśeṣveva samarpite /
śāstrākriyānuvartitvāttattoṣajanako mama

svacchandamaraṇaṃ tasmādavāpyāhaṃ varaṃ varam /
tenopadiṣṭaṃ tatkālaṃ mārkaṇḍeyamupasthitam

apṛcchaṃ daivataṃ śrāddhaṃ phalaṃ ca pitṛyājinām /
so 'bravīnmeruśikhare mayā pṛṣaṣṭastapasyatā

sanatkumāre bhagavānprāhaitattejasāṃ nidhiḥ /
brahmā purā surāndṛṣṭvā dṛṣṭvā tānātmayājinaḥ

kathaṃ naite yajante māmiti śāpādamohayat /
te naṣṭasaṃvidaḥ sarve prasādya kamalodbhavam

prāyaścittaṃ nijānputrānpapracchustasya śāsanāt /
prāyaścittaistataḥ pūtāḥ kriyājñānopadeśataḥ

gurutvātsvasutairuktā gamyatāṃ putrakā iti /
ta ete pitaraḥ pūjyā devānāṃ tanayā api

yeṣāṃ śrāddhaṃ vinā prāhustridaśā niṣphalāḥ kriyāḥ /
tadvihīneṣu yāgeṣu phalamaśnanti rākṣasāḥ

anyonyaṃ pitarastasmāddevāḥ pitṛgaṇā api /
śrāddhenāpyāyate somaḥ sa puṣṇātyakhilāḥ prajāḥ

śrāddhena pitaraḥ prītā nṝṇāṃ pitṛpitāmahān /
āpyāyayanti sarvatra tiryagyonigatānapi

catvārastadgaṇā mūrtā mūrtihīnāstrayo gaṇāḥ /
sudhābhujo yogajuṣo vairājā iti viśrutāḥ

menākhyā mānasī teṣāṃ kanyā himagireḥ priyā /
maināko yatsutaḥ śrīmānpitā krauñcamahāgireḥ

menāyāstanayāstisro yāścerurduścaraṃ tapaḥ /
jyeṣṭhā tāsāmapārṇākhyā bhavānī bhavavallabhā

u meti tapaso mātrā vāritābhūdumeti yā /
devalasyaikaparṇākhyā dvitīyābhūnmunervadhūḥ

jaigīṣavyasya bhāryābhūttṛtīyāpyekapāṭalā /
putrī marīciputrāṇāṃ pitṝṇāmapi mānasī

acchodākhyā varasaritprāgacchodasaraḥsnutā /
aparijñāya pitaraṃ sābhilāṣā vilokya sā

bhraṣṭā papāta tacchāpāttatprasādakṛtāvadhiḥ /
aṣṭāviṃśe dvāpare sā saṃbhūtā matsyayonijā

asūta yā sutaṃ vyāsaṃ gandhakālī parāśarāt /
pulastyaputrāḥ pitaro divi barhiṣadaḥ pare

mānasī kanyakā teṣāṃ pīvarī nāma yoginī /
janayiṣyatyapatyāni yasyāṃ vyāsasutaḥ śukaḥ

putrīṃ ca kṛtvā jananīṃ brahmadattasya bhūpateḥ /
amūrtāḥ karmasaṃnyāsādete pitṛgaṇāstrayaḥ

somadevānmānavādīnpūjitā bhāvayanti ye /
mūrtāstu somapā nāma pitaro 'nye sudhābhujaḥ

teṣāṃ gaurmānasī kanyā yajante brāhmaṇāśca tām /
anye tvaṅgirasaḥ putrāḥ pitaraḥ śraddhavarjitāḥ

yaṣṭāraḥ kṣatriyāsteṣāṃ yaśodākhyā ca kanyakā /
sahasrayājino mātrā dilīpasya mahīpateḥ

ājyapāḥ pitaraḥ putrāḥ kaśyapasya prajāpateḥ /
yajante tānsadā vaiśyā kanyā teṣāṃ ca mānasī

virajā nāma jananī yayāteḥ pṛthivīpateḥ /
sukālā nāma pitaro vaśiṣṭhasya muneḥ sutāḥ

śūdrāṇāmeva te pūjyāstatputrī narmadā sarit /
kurukutsapriyā yasyāstrasaddastuḥ suto nṛpaḥ

ete pitṛgaṇā mūrtāścatvāro varṇadaivatam /
yeṣāṃ yuge yuge pūjāṃ śrāddhadevo 'bhyadhānmanuḥ

rājataṃ rājatāṅkaṃ vā yātaṃ teṣāṃ svadhābhujām /
śastraṃ śrāddhe somavahnimanupūjāpuraḥ sare

ta ete pitaraḥ pūjyāḥ krodhahīnāḥ prasādinaḥ /
saṃkalpakalpalatikā bhaktiryeṣāṃ mahāphalā

dharmāpacārādvibhraṣṭā brāhmaṇāḥ pitṛpūjayā /
yathā svapadameṣyanti tatsarvaṃ drakṣyasi kratau

śrāddhabhāvaṃ vijānīhi svayamityabhidhāya saḥ /
sanatkumāro divyaṃ me cakṣurduttvā tirodadhe

tato 'paśyaṃ kurukṣetre viprānkālena sapta tān /
vāgduṣṭaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ svasṭamaḥ kaviḥ

pitṛvartī ceti nāma sadṛśākārasevinaḥ /
atha kauśikadāyādā gurorgārgyasya te purā

prasthitāḥ pathi gāṃ mūḍhāḥ kṣudhārtā hantumudyayuḥ /
yadā nivāryamāṇāste kavinā svasṭamena ca

na nivṛttāstadā kopātpitṛvartī jagāda tān /
sarvathaitadakāryaṃ vo garhitaṃ sarvajantubhiḥ

śrāddhapūrvo 'yamārambhaḥ kriyatāṃ yadi durgrahaḥ /
etadākarṇya te sarve taduktaṃ cakrire vidhim

tataste hiṃsayā kāle śaptājāyanta lubdhakāḥ /
daśārṇeṣu svakarmasthāḥ satyaśīlaparāyaṇāḥ

janmāntare śrāddhaphalālluptā teṣāṃ na tu smṛtiḥ /
nirvairī nirvṛtiḥ kṣānto nirmanyurvaidhasaḥ kṛtiḥ

mātṛvartī ca te vyādhāḥ pitṛsevākṛtakṣaṇāḥ /
dhanūṃṣi pitroḥ pānīye vihāya vyasavo 'bhavan

tataḥ phullalatāpuñjakuñje kālāñjane girau /
trāsāyāsavivignāste jātā jātismarā mṛgāḥ

unmukho nityacakitaḥ stabdhavarṇaḥ sulocanaḥ /
ghasmaraḥ piṇḍito nādī ceti ceṣṭocitābhidhāḥ

te brahmacāriṇaḥ kṣāntāḥ pūrvavidyāvivāsitāḥ /
vihāriṇo merutaṭī gatvā prāṇānparyatyajan

adyāmi merugāminyaḥ kālāñjanataṭotthitāḥ /
teṣāṃ kanakūṭeṣu dṛśyante pādapaṅktayaḥ

tataḥ śucisariddvīpe laharīdhaitasaikate /
babhūvuścakravākāste taruṇā brahmacāriṇaḥ

nirmamo niḥspṛhaḥ kṣānto nirvairo niṣpratigrahaḥ /
nirvṛto nibhṛtaśceti yoginaste vihaṅgamāḥ

jātāstatra ca te haṃsāstapoyogaparāyaṇāḥ /
vālānilākulotphullakamalotpalamāline

salile vilasantyete vibhrājaṃ nāma bhūpatim /
dadṛśuḥ padmavadanāvṛndairjitasarovaram

pātuṃ yadṛcchayāyātaṃ tīropāntalatāvane /
śacīpatimivālokya taṃ kanīyānvihaṅgamaḥ

tasya rājyaspṛhāṃ cakre tadaiśvaryahṛtāśayaḥ /
dvau cābhūtāṃ khagau tasya spṛhānugatamānasau

tataḥ kālena te sarve sārasā vyasavo 'bhavan /
vi(vai)bhrājaṃ tadvanamabhūtsaraśca nṛpasevitam

vibhrājasyātha putro 'bhūdaṇuho nāma bhūpatiḥ /
tasmai vitṝṇāṃ dauhitrīṃ putrīṃ vyāsasutaḥ śukaḥ

kṛtvīṃ nāma dadau divyayogināmadhidevatām /
tasyāḥ sa haṃsaḥ putro 'bhūdyogabhraṣṭo hatasmṛtiḥ

brahmadatta iti khyātaḥ kāmpilye nagare nṛpaḥ /
pāñcālapu(ka)ṇḍarīkākhyau tasyāstāṃ sacivau nṛpau

haṃsau spṛhābhraṣṭayogau yau tau tadanugāśayau /
jātismarāstu catvāro jātāḥ sabrahmacāriṇaḥ

brahmadattasya dayitā devalasyātmajā muneḥ /
babhūva saṃnatirnāma māninī madirāvaniḥ

sa kadācillatālāsyavyālolapavane vane /
sevyamānastayā tantryā vijahāra smaropamaḥ

sarvaprāṇirutajño 'sau tatra praṇayakopataḥ /
pipīlakāyāḥ śuśrāva bhartustāṃ tāṃ prasādanām

sa tacchrutvā calaccārukapolaphalako nṛpaḥ /
jahāsa dayitākaṇṭhe kurvanmuktāvalīmiva

kasmādakasmānme nātho hasatīti vilajjitā /
sābhavatpadmavadanā candrodaya ivābjinī

pipīlakarutāścarye kathite 'pi mahībhujā /
prāṇatyāgaikasaṃkalpā tadasatyamamanyata

dayitādīrghakopena vivigno vasudhādhipaḥ /
nirāhāravrato viṣṇuṃ dadarśa prayatāśayaḥ

kuśalaṃ bhavitā prātastaveti hariśāsanāt /
prabhāte rathamāruhya puraṃ sasacivo 'viśat

atrāntare taiścaturbhirdvijairjātismaraiḥ pitā /
visṛṣṭaḥ śrāvaya nṛpaṃ ślokamityājagāma tam

sa samāsādya bhūpālaṃ sacivābhyāṃ saha sthitam /
idamāśrāvayadvipraḥ kimapyutsukamānasam

sapta dāśā daśārṇeṣu girau kālāñjane mṛgāḥ /
cakravākā nadīdvīpe haṃsāḥ sarasi mānase

vayaṃ te 'dya kurukṣetre jātā vedavido dvijāḥ /
gantāro dūramadhvānaṃ yūyaṃ kimavasādinaḥ

śrutvaitatsmṛtayogātmā niḥspandakaraṇo nṛpaḥ /
sacivābhyāṃ saha paraṃ dhāma tacca samāyayau

śrāddhaprabhāvādityetatkṣapayitvograpātakam /
yātāḥ kauśikadāyādā yoginaḥ paramaṃ padam

śāntanoḥ śāsanādetanmārkaṇḍeyācchrutaṃ mayā /
brahmadattasya putro 'bhūdviśvakseno mahīpatiḥ

daṇḍasenaḥ sutastasya bhallāṭaśca tadātmajaḥ /
yaḥ karṇena purā vīro digjaye vinipātitaḥ

bhallāṭasyābhavatsūnurdurnayī janamejayaḥ /
ugrāyudho 'tha tatputraḥ pāpācāro niraṅkuśaḥ

tridivaṃ śantanau yāte hartuṃ satyavatīṃ balāt /
manaścakāra durvṛttastato yadhi mayā hataḥ

iti śrāddhaphalaṃ bhīṣmo babhāṣe dharmanandanam /
śrāddhenāpyāyate somo vṛṣṇayo yasya vaṃśajāḥ

***** pitṛkalpaḥ || 4 || *****
atriścacāra bhagavānmaunī munivaraḥ purā /
tapo varṣasahasrāṇi divyāni trīṇī niścalaḥ

tasyātha nirnimeṣasya śarīraṃ brahmacāriṇaḥ /
abhūddivyāmṛtamayaṃ kāntaṃ dugdhodadheriva

tataḥ susrāva netrābhyāmatrestaddaśadhā srutam /
amṛtaṃ dikṣu daśasu prabhāsaṃpūritāmbaram

vṛtaṃ taddaśabhirgarbhe digbhiryatnena duḥsaham /
somatvamāptaṃ sahasā papāta bhuvi bhāsvaram

tasminnipatite tūrṇaṃ kampite bhuvanatraye /
rathe vedamaye brahmā sahasrāśve tamādadhe

taṃ rathasthaṃ munivarā devāstrailokyabhāvanam /
tuṣṭuvustejaso vṛddhayo sarvajidyena so 'bhavat

vatsarāṇāṃ cakārāsau pūrṇaṃ padmaśataṃ tapaḥ /
utpannāstejasā tasya divyauṣadhisudhāgaṇāḥ

rājā rājyābhiṣikto 'tha brahmaṇā brāhmaṇādhipaḥ /
vallabho dakṣaputrīṇāṃ rājasūye rarāja saḥ

surasiddharṣigandharvasevyastribhuvaneśvaraḥ /
lokānavinayotsekāścacāra śrīviśṛṅkhalaḥ

jahāra tarasā so 'tha tārāṃ nāma bṛhaspateḥ /
vallabhāṃ vibhavodbhūtabhūtenodbhāvyate na kaḥ

tridaśairbodhyamāno 'pi na sa tatyāja tāṃ yadā /
tadā bṛhaspateḥ pakṣaṃ śukro rudrastathāgrahīt

tataḥ pravṛtte samare bhairave tārakāmaye /
devānāṃ rudramukhyānāṃ vīreṇa tuhinātviṣā

astraṃ brahmaśiraḥ spṛ(sṛ)ṣṭaṃ yaśaśchedi divaukasām /
alpāvaśeṣāmakarodbhagnadhvastahatāṃ camūm

trastairatha surairetya yācitaḥ kamalodbhavaḥ /
nirvāya sāmnā samaraṃ dadau jāyāṃ bṛhaspateḥ

sagarbhāmāgātāmūce sa tāmīrṣyāviṣolbaṇaḥ /
na dhāryo 'yaṃ tvayā garbho madyonāvityadhomukhīm

tatastatyāja sā garbhamiṣīkāstambhasaṃstare /
tejasā jātamātro 'sau vibudhānajayadbudhaḥ

pṛṣṭā tato 'yaṃ kasyeti devairnovāca sā yadā /
tadā pṛṣṭā viriñcena candrasyetyavadallaghu

sa putraḥ śaśinaḥ śrīmānpratikūlodayo divi /
śiśiravyajano dhīmānbabhau vibudhanandanaḥ

atha kālena śītāṃśurdakṣiṇākṣīṇamaṇḍalaḥ /
paradāraparāmarṣāttapto 'triṃ śaraṇaṃ yayau

sa tena putravātsalyānmantraiḥ kṣapitakilbiṣaḥ /
rarāja yakṣmaṇā muktaḥ punaryukto nijaśriyā

***** somotpattiḥ || 5 || *****
iḍāyāmatha putro 'bhūdbudhasya sa purūravāḥ /
yasyābhūdbhūvanaślāghyā kāntā kīrtirivorvaśī

tasya ṣaṭ tanayāstasyāmabhavaṃstridaśālaye /
āyurjyeṣṭho nṛpasteṣāṃ nahuṣo 'pyāyuṣaḥ sutaḥ

rajiprabhṛtayastasya catvāro 'pyanujāḥ purā /
devāsuraraṇe pūrvaṃ sāhāyye vajrapāṇinā

rajirvṛtaḥ svarājyena paṇena nahuṣānujaḥ /
sa hatvā ditijānvīrānsurendratvaṃ paṇārjitam

tvatputro 'smīti śakreṇa dhūrtenābhihito 'tyajat /
atha kālena jayino rajeḥ putrā mahaujasaḥ

rājyaṃ tridaśarājasya jahruḥ pitṛbalārjitam /
hṛtarājyaḥ sa śakro 'tha hṛtabhāgaḥ kratuṣvapi

yayāce badarīmātraṃ puroḍāśaṃ bṛhaspatim /
tena bālamukhābjena yācito naṣṭacetasā

cakāra rajiputrāṇāṃ matimohaṃ bṛhaspatiḥ /
tataste rāgiṇo mattā vibhraṣṭā nyāyavartmanaḥ

saṃvṛttā bhṛśamutsekānnaṣṭavīryaparākramāḥ /
tena tāndurjayānhatvā vajrī svapadamāptavān

śapharotphālacaṭulā durvṛttānāṃ hi saṃpadaḥ /
nahṛṣasyābhavatputro yayātiḥ pṛthivīpatiḥ

divyena yo rathāgryeṇa ṣaḍrātreṇājayajjagat /
yo 'sau kālena tadvaṃśe śāpānnaṣṭo rathottamaḥ

jarāsaṃdhena saṃprāpto hṛto yo 'pyasurāriṇā /
yayāteḥ śukrakanyāyāṃ devayānyāṃ babhūvatuḥ

yaduścaturvasuśceti tanayau saṃmatau satām /
vṛṣaparvasutāyāśca śarmiṣṭhāyāḥ sutāstrayaḥ

druhyānupūrunāmānastasyāsanvaṃśavardhanāḥ /
kāle 'tha vipule yāte yayātiḥ pravayāḥ sutān

yayāce yauvanaṃ kāmī jarayā jagatīpatiḥ /
mṛtyusiṃhanakhaśreṇīṃ sukhapadmahimāhatim

yadā kaścinna jagrāha jarāṃ purustadāgrahīt /
tasmādyauvanamāsādya yadumukhyānatho parān

yayātiraśapadvaṃśyā yenaiṣāmanṛpāḥ sadā /
tato didṛkṣuḥ kāmānāṃ pāraṃ taruṇavigrahaḥ

viśvasya nākakāminyā nandane vijahāra saḥ /
suciraṃ sevamāno 'pi rājā rājīvalocanām

yadā pravardhamānecchaḥ kāmānāṃ nāntamāyayau /
tadā rājyaṃ sutasyaiva purordatvā jarāṃ nijām

jagrāha jātavairāgyo jagau cedaṃ munivrataḥ /
citraṃ bhogābhilāṣo 'yaṃ bhogābhyāsena vardhate

vellatkallolajālena salileneva vāḍavaḥ /
bata visphārasaṃsārasaroruharajaśchaṭā

prītiḥ pratiniśaṃ mugdhānbadhnāti madhupāniva /
jīryatāmapyajīryor(ṇo)'yaṃ naśyatāmapi naśvaraḥ

kāmaḥ kāmavatāmantarghuṇaḥ kṣitiruhāmiva /
niṣiddho niyamenāpi dhairyeṇāpyavadhīritaḥ

rāgo jvalatyaho vastreṇācchādita ivānilaḥ /
iti saṃcintya niyato yayātistapasā yutaḥ

kulocitena vidhinā yaśaḥśeṣatvamāyayau /
pūroryayātiputrasya vaśe suvipule kṣitau

pravartamāne bahudhā kālenābhūnmahīpatiḥ /
duṣyanto yasya bharataḥ putro bhāratavaṃśakṛt

avadāte kule yasya jāto 'si janamejayaḥ /
ityeṣa pauravo vaṃśaḥ pūrvameva mayoditaḥ

***** pūruvaṃśaḥ || 6 || *****
turvasostu mahānvaṃśo yasmiñjātaḥ karaṃdhamaḥ /
maruttastatsuto yasmai dadau hema maheśvaraḥ

tasyāsanvipule vaṃśe pāṇḍyacaulāḥ sakeralāḥ /
rājā marutpatirnāma druhyavaṃśe tvajāyata

kṛcchreṇa dīrghasaṃgrāme yauvanāśvena yo hataḥ /
gāndhārastatsuto yasya vaṃśe jātāsturaṅgamāḥ

anostu vaṃśe dharmādyā jātāḥ pratyantabhūmipāḥ /
yadostu prasṛte vaṃśe kṛtavīryātmajo nṛpaḥ

kārtavīryārjuno jātaḥ sahasrabhujadurmadaḥ /
hehayānartabhojādyastālajaṅghāśca tatkule

kālena jātastadvaṃśe vṛṣo vṛṣasuto madhuḥ /
vṛṣaṇastatsuto yasya vaṃśe sāgaravṛṣṇayaḥ

andhako 'pyanvaye teṣāmabhūdandhakavaṃśakṛt /
bahuśākhe ca tadvaṃśe jāto krūraḥ sahasradaḥ

tatpitṛvyakule kāle śūraḥ śrīmānajāyata /
vasudevaḥ sutastasya babhūvānakadundubhiḥ

yasmiñjāte divi mahānabhūddundubhiniḥsvanaḥ /
bhrātāsya devabhāgākhyastathā devaśravāḥ paraḥ

anādhṛṣṭiḥ kanavako vatsaḥ śyāmo vavṛñja saḥ /
pṛthukīrtiḥ pṛthākhyā ca śrutadevī śrutaśravāḥ

rājādhidevī pañcaitāḥ śūraputryo 'sya cānujāḥ /
pṛthukīrtisuto rājā dantavakro nṛpātmajaḥ

pṛthāsutā dharmarājabhīmasenadhanaṃjayāḥ /
śrutaśravāyāstanayaḥ śiśupālo mahābalaḥ

daityarājo 'bhavadyo 'sau hiraṇyakaśipuḥ purā /
pitṛvyavaṃśe śūrasya śaineyaḥ satyako 'bhavat

sātyakistasya tanayo yuyudhānāparābhidhaḥ /
uddhavo vibudhācāryaḥ śatrudevamukhāstathā

śatrudevasya naiṣādirekalavyo 'bhavatkule /
vatsāvate tvaputrāya vasudevaḥ pratāpavān

adbhirdadau sutaṃ vīraṃ śauriḥ kauśikamaurasam /
gaṇḍūṣakāyāputrāya cārudoṣṇādikānhariḥ

dve bhārye vasudevasya rohiṇī devakī tathā /
rohiṇītanayo rāmaḥ sāraṇo durdamaḥ subhaḥ

śubhrapiṇḍāradamanāste mahāvadanātmajāḥ /
anujā ca subhadraiṣā mahiṣī savyasācinaḥ

rāmasya niṣadho nāma revatyāmabhavatsutaḥ /
devakīnandanaḥ kṛṣṇo devo dānavasūdanaḥ

vasudevasya cānyāsu bhāryāsu hyabhavansutāḥ /
bhojopāsaṅgavijayā vṛṣadevo gadastathā

āśāvaho lomapādaḥ kapilo vardhamānakaḥ /
pauṇḍro niṣādanāthaścetyugravīryaparākramāḥ

atrāntare gārgyamunirdhanu kālāyasāśanaḥ /
cacāra dvādaśa samā brahmacārī paraṃ tapaḥ

trigartarājasutayā parīkṣāyai savibhramam /
na cacālāyasaprakhyo hriyamāṇaśayo 'pi yaḥ

sa manyutapto gopālakanyāyāṃ rudraśāsanāt /
asṛjatkālayavanaṃ kālaṃ sarvamahībhujām

rathe yasya hayā ghorā vṛṣapūrvārdhavigrahāḥ /
gṛhīto yavanendreṇa niṣputreṇa sa putrakaḥ

yuddhārthī darpasaṃmattaḥ papraccha subhaṭānbhuvi /
nāradasya girā jñātvā sa vīrānvṛṣṇiyādavān

mathurānilayāñjetumakṣauhiṇyā samādravat /
te kālayavanākrāntā jarāsaṃdhena cārditāḥ

vṛṣṇayo mathurāṃ tyaktvā dvārakāṃ cakrurambudhau /
vaṃśaskandheṣu cānyeṣu saṃbhūtā yādavāḥ pare

sātvatasyābhavaddaivairudgītacaritaḥ kule /
yajvā devāvṛdho rājā babhrustasyātmajo 'bhavat

āpagāyāṃ sarvarṇāyāṃ jātaḥ koṭisahasradaḥ /
saṃbhūtāstatkule vīrā bhojāste śāntikāvatāḥ

andhakātkukkuro jātastadvaṃśyo 'pyāhuko 'bhavat /
praṇetā vṛṣṇivaṃśānāṃ rājā kṛtayugocitaḥ

devakaścograsenaśca tatsutau devakasya tu /
devavatpramukāḥ putrā devakyādyaśca kanyakāḥ

yāḥ sapta vasudevāya vitīrṇā vīramātaraḥ /
ugrasenasutaḥ kaṃso nyagrodhapramukhāgrajaḥ

kaṃsā kaṃsavatī tanvī pālī kahvā ca kanyakāḥ /
vidūrathakule bhoje babhūva hṛdikābhidhaḥ

kṛtavarmamukhāstasya śatadhanvādayaḥ sutāḥ /
kroṣṭorvaṃśe praseno 'bhūtsatrājitsenajittathā /
ityete bahavo vaṃśā viśrutā yādavā yadoḥ

***** yaduvaṃśaḥ || 7 || *****
abdhestaṭe dvāravatyāṃ niveśe viṣadaṃ maṇim /
divyaṃ syamantakaṃ nāma prasenaḥ kila labdhavān

sa maṇiḥ kanakasyandī vyāyidurbhikṣanāśanaḥ /
śaktenāpyutsukenāpi na hṛtastasya śauriṇā

kālena mṛgayāsaktaḥ praseno maṇibhūṣitaḥ /
siṃhena nihato yuddhe sahasā maṇihāriṇā

yāntaṃ javena taṃ siṃhamṛkṣarājo 'tha jāmvān /
nihatya maṇimādāya balavānbilamāviśat

vṛṣṇyandhakahataṃ dṛṣṭvā prasenaṃ vijane vane /
maṇilobhātkṛtaṃ sarvaṃ kṛṣṇeneti śaśaṅkire

viśuddhabhāvaḥ kṛṣṇo 'pi tamanveṣṭuṃ yayau maṇim /
mithyākalaṅkaṃ yaśasāmapavādaṃ saheta kaḥ

sāsraṃ prasenamālokya sa siṃheta vidāritam /
tasyāvidūre siṃhaṃ ca dadarśa vinipātitam

maṇeralābhe vijñāya padavīmṛkṣaśaṃsinīm /
guhāṃ praviśya gambhīraṃ dadarśa vipulaṃ bilam

tatra dhātryā sa śuśrāva vacanaṃ bālasāntvane /
tavaivāsau maṇiḥ putra mā rodīḥ sukumāraka

śrutveti jñātavṛttānto jāmbavantaṃ dadarśa saḥ /
tenātha yuyudhe kṛṣṇo divasānekaviṃśatim

daśagrīvograsaṃgrāmaśastrollikhitavakṣasam /
jāmbavantaṃ vijityātha dattāṃ tena sutāṃ hariḥ

bimbādharāṃ jāmbavatīṃ lebhe taṃ ca syamantakam /
tato dvāravatīmetya syamantakamudāradhīḥ

sa prasenānujāyaiva dadau sattrajite maṇim /
satyabhāmāmukhāstisraḥ satrājinmuravairiṇaḥ

pradadau kanyakāḥ kāmakumudākāracandrikāḥ /
satrājitaṃ ghātayitvā bhojena śatadhanvanā

aharanmaṇimakrūro mithaḥ sāhāyyasaṃvidā /
satyabhāmā svayaṃ gatvā hate pitari duḥkhitā

jatuveśmani dagdheṣu pārtheṣu dhṛtarāṣṭrajaiḥ /
śārṅgadhanvānamāsādya vāraṇāvatavāsinam

hataṃ nyavedayatsāśruḥ pitaraṃ śatadhanvanā /
tatastūrṇaṃ samabhyetya dvārakāṃ garuḍadhvajaḥ

rāmeṇa sahiti gatvā yuyudhe śatadhanvanā /
cakre maṇipradasyāpi nākrūro 'sya sahāyatām

svārthakāle vyatīte hi dhūrtā no kasyacinnijāḥ /
adhiruhyāśu vaḍavāṃ śatayojanagāminīm

vidrutaṃ śatadhanvānaṃ mithilābhimukhaṃ javāt /
jaghāna kaiṭabhārātirnāsasāda ca taṃ maṇim

so 'pahnuto maṇiriti kruddho 'smai lāṅgalī mṛṣā /
na dvārakāṃ viśāmīti mithilāṃ vimukho yayau

tatra duryodhanastasmādgadāśikṣāmavāptavān /
tataḥ kṛṣṇānugairetya vṛṣṇivīraiḥ prasāditaḥ

dvārakāmāyayau śrīmāñjātatattvo halāyudhaḥ /
akrūro 'pi maṇisphīto bahuyajño bahupradaḥ

sukhaṃ nināya ṣaṣṭyabdīṃ dīkṣākavacarakṣitaḥ /
vyaktiṃ yāte maṇau kiṃcidbhīte rāmatsakeśavāt

apayāte tato 'krūre nāvarṣatpākaśāsanaḥ /
jñātibhedabhayātpūrvaṃ kṛṣṇenopekṣitaściram

prasādya panarānīto durbhikṣārtaiḥ sayādavaiḥ /
tasmindānapatau prāpte vavarṣa tridivaveśvaraḥ

kālena yācitaḥ sāmnā kṛṣṇena sa dadau maṇim /
tasmai svasāraṃ cākrūraḥ prītaye cārulocanām

vinayārjavatuṣṭastaṃ keśavo 'pi maṇiṃ dadau /
akrūrāyaiva mahatāṃ praṇayānto hi durgrahaḥ

***** syamantakālambhaḥ || 8 || *****
kulāvalīṃ yādavānāṃ niśamya janamejayaḥ /
vismito janmanā viṣṇorvaiśampāyanamabravīt

aho nu mahadāścaryamapūrvaṃ pratibhāti me /
kathaṃ jagannivāso 'bhūccarācaragururnaraḥ

yatkukṣikoṭare śete kalpānte bhuvanāvalī /
sakathaṃ mānuṣīgarbhaṃ prapede bhūtabhāvanaḥ

vaiśvarūpyamidaṃ yasya sarvabhūtāntarātmanaḥ /
icchāmātrasamunmeṣadarpaṇe pratibimbitam

iti pṛṣṭaḥ kṣitibhujā jagāda mudito muniḥ /
śrūyatāmadbhutaṃ janma viṣṇorjanmabhayacchidaḥ

yena yajñavarāheṇa vedayajñamayaṃ vapuḥ /
kṛtvoddhṛtā vasumatī caturarṇavamekhalā

babhau kuvalayaśyāmā daṃṣṭāgre yasya medinī /
bālaśevalavallīva līnā palvalakeliṣu

yena kesariṇā śaṅkhaśubhrābhirnakhaśuktibhiḥ /
āyuṣā saha niṣpītaṃ hiraṇyakaśiporyaśaḥ

uraḥsthalāsthinirgharṣānnakhakrakacapañjare /
yasya daityavadhe kopaḥ prāpa kalpāgniketutām

trailokyakramaṇe yasya vijayadhvajatāṃ yayau /
pādo gaṅgājalollāsavyāloladhavalāṃśukaḥ

kharvaḥ pūrvamatha prāṃśuraprameyastato 'bhavat /
yaśca harṣaśca devānāṃ mohaśca tridaśadviṣām

yasya kuṇḍalatāṃ karṇe ravirnābhau sarojatām /
prāpa pravardhamānasya gulphe kaṭakaratnatām

uccairvilokayantīnāṃ tadvapuḥ surayoṣitām /
valividhvaṃsabhītyeva nādṛśyata valitrayam

dattātreyāvatāreṇa dharmācārasya majjataḥ /
vedānāṃ ca kṛtaṃ yena sthityai hastāvalambanam

jāmadagnyavapurbhūtvā kārtavīryasya karmaṭham /
mṛṇālamaṇḍalīlāvaṃ doḥsahasraṃ lulāva yaḥ

yaḥ kuṭhāre 'sthiniṣpeṣakhaṇḍanā dantamālikām /
kṣatriyakṣayakālānāṃ babhāra gaṇanāmiva

yaḥ pūrvāṅgavatīṃ cārumadhyadeśāṃ payasvinīm /
sapuṇḍrakānanāṃ prādātsavatsāṃ kaśyapāya gām

yo 'bhavadbhuvanābhogabhūṣaṇaṃ raghunandanaḥ /
vīraḥ subāhamārīcaghorameghamahānilaḥ

bhrāntaḥ saptasu lokeṣu saptābdhikṣobhasaṃbhṛtaḥ /
saptatālabhido yasya dhanvino dhanuṣadhvaniḥ

adyāpi setusaṃghaṭṭavisphuṭacchuktisaṃpuṭaḥ /
suvyaktamuktādaśano vakti yasyāmbudhiryaśaḥ

kirīṭakoṭiviśrāntaṃ yena śubhrayaśoṃśukaiḥ /
unmṛṣṭaṃ lokapālānāmindrijitsainyajaṃ rajaḥ

patitotpatitairyasya daśāsyavadanairmuhuḥ /
babhūva kandukāmandavinodānandavibhramaḥ

bhuvo bhārāvatārāya kṛṣṇo vṛṣṇikule 'bhavat /
śiśupālādibhūpālakālaḥ śakalitāsuraḥ

yadvakṣasi grāvabhidaḥ śṛṅgabhaṅgaparābhavaḥ /
asaktiviṣamollekhairariṣṭasyāpyasūcyata

cakre yaścaraṇaḥ śubhrairmūrdhni kāliyabhoginaḥ /
nakhakāntiphaṇācakraiḥ śeṣaspardhadhirohaṇam

mūlāsthicchedaniṣpeṣajātajvālājaṭājuṣā /
bāṇabāhuvane yasya cakreṇa krakacāyitam

karkī(lkī) viṣṇuyaśā yaśca bhaviṣyati yayugakṣaye /
sattvadharmalatodyānanavasaurabhamādhavaḥ

tasyāścaryaprabhāvasya śrūyatāmidamujjvalam /
caritaṃ puṇyapīyūṣaiḥ kilbiṣakṣālanakṣamam

prabhāvaṃ tasya tattvena vaktuṃ ko nu pragalbhate /
yatra vācaspatirmūko dūre bhogipatergiraḥ

***** prādurbhāvasaṃgrahaḥ || 9 || *****
vṛtte vṛtravadhe pūrvaṃ saṃgrāme tārakāmaye /
tridaśāḥ śaraṇaṃ jagmurviśvaksenaṃ janārdanam

dattaṃ tenābhayaṃ teṣāṃ viṣame daityaje bhaye /
saṃhatā dānavāḥ sarve viviśuḥ samarāṅganam

mayo māyānidhisteṣāmagraṇīrugravigrahaḥ /
babhau haimaṃ samārūḍho rathamṛkṣasahasragam

tāraḥ krośādhikāyāmamāyasaṃ rathamāsthitaḥ /
yuktaṃ svarasahasreṇa dhūmottho 'gnirivābabhau

hayagrīvaḥ samāruhya rathaṃ hayasahasragam /
mattukuñjarayuktaṃ ca tvaṣṭā mandaragauravam

vīrā virocanādyāśca tasthuḥ samarasaṃmukhāḥ /
kalpāntajaladabyūhavipulaṃ tadbalārṇavam

viṣṇunā vihitāśvāsā vīkṣya devāḥ samādravan /
airāvaṇagatasteṣāṃ sahasrākṣaḥ puro babhau

indrāyudhasahasrāṇi darśayanvajraraśmibhiḥ /
yamastāramahāhāraḥ śyāmo mahiṣavāhanaḥ

tasthau lambāmbudo nīlaśailo nirjharavāniva /
śvetāśvo maṇimālāṅko varuṇastaraṇiprabhaḥ

rathe rarāja kailāse ratnakūṭa ivodgataḥ /
hemarkmā hemaratho hemāṅgadādharaḥ

jahāra dhanado meroḥ sūryātapajuṣaḥ śriyam /
himaraśmirhimaśilāśubhrāśvastuhināyudhaḥ

tasthau jaladavāhaśca vāyurāyuḥ śarīriṇām /
devaśca svayamabhyāyādbhagavānkaiṭabhāntakaḥ

dīptacakragadāśārṅganandano garuḍadhvajaḥ /
cakraṃ rarāja tasyājau dhārābimbitadānavam

antaḥpraviṣṭanihatārātivrātamivābhitaḥ /
praśānte jvalite merurivāsya bhujagāntakaḥ

babhāse bhāsvaro vāhaḥ pravāhaḥ śatrutejasām /
tasya dīptataraiḥ pakṣairbabhūva pihitaṃ nabhaḥ

antyairdvādaśabhiḥ sūryairivaikaghanatāṃ gataiḥ /
virarāja tadārūḍho hariḥ kaustubhabhūṣitaḥ

vaḍavānalasaṃyukto maināka iva ratnasūḥ /
rudrādityamarudviśvasādhyāśvivasucāraṇāḥ

udyayuḥ kṣubdhasainyābdheḥ kallolā iva saṃgatāḥ /
athoddhūtāmbudhidhvānaḍajīkṛtajagattrayaḥ

rarāsa ghoṣagambhīraḥ samarāmbhadundubhiḥ /
petuḥ parasparaṃ teṣāṃ dehe tejasvināṃ prabhāḥ

pravṛtte samare hemanārācanicayā iva /
surāsurakarotsṛṣṭaśastrāstranikapotthitāḥ

jvālāścakrurdhvajāgreṣu kṣaṇaṃ pītāṃśukabhramam /
cerustridaśamātaṅgadantollikhitakaṅkaṭāḥ

jātadhūmānalā daityā meghā iva savidyutaḥ /
teṣāṃ vakṣastaṭe bhugnadantāste divyakuñjarāḥ

sikatāsetuniḥsārānamanyanta kulācalān /
tato daityabhujoddhūtaśastranirvivirā divi

babhūvurniścalāḥ kṣipraṃ citranyastā ivāmarāḥ /
iyamatyantadurvārā daityamāyā mahīyasī

yamo 'vi niyameneva baddhastannidhaneṣu yat /
vāyuḥ paṅguriva kṣipramaprakāśa ivāṃśumān

jayastu yudhi daityeṣu vahniḥ śīta ivābhavat /
tataḥ sahasranayano vajreṇonmya daityajām

māyāṃ mayamukhānvīrānsuraiḥ punarayodhayat /
vajrivajranikṛttānāṃ daityānāṃ patatāṃ bhuvi

gurubhirvigrahaiḥ prāpuraikyaṃ saptāpi te 'bdhayaḥ /
te gajendra ivāliptā dānavā dānavāribhiḥ

tamobhirāvṛtāḥ petuḥ surendrema vimohitāḥ /
bahumāyastato māyāṃ mayaḥ samayavartinīm

pramayāyaiva devānāmaurvānalavatīṃ vyadhāt /
ūrujastanayo vahneḥ saṃkalpādbrahmacāriṇaḥ

lokāndidhakṣuḥ kālātmā vārbhakṣo brahmaṇo varāt /
hiraṇyakaśipoḥ pūrvamaurvo bhaktyā varapradaḥ

jajvāla suresanāsu tasminsamarasaṃkaṭe /
aurveṇa dahyamānāste jvālājaṭilavigrahāḥ

ekībhūtānyamanyanta tejāṃsi ca tamāṃsi ca /
vivaśāstridaśāḥ sarve tenaurvānalaparvaṇā

varuṇaṃ śītaraśmiṃ ca trāṇameva vyacintayan /
athākhaṇḍalanirdiṣṭaścandramā varuṇāgragaḥ

kṣipanhimaśilāsaṃghānudyayau yudhi dānavān /
tuṣāravāripūraiste bhṛśaṃ tābhyāṃ samāhatāḥ

niśceṣṭā dānavāḥ prāpuḥ kāṣṭhapāṣāṇatulyatām /
himasya mahatī śaktiḥ sā kāpi dahanātmikā

yayā dānavasaṃghānāmasthibhaṅgo mahānabhūt /
tuṣārāśanisaṃchannā dānavānāmanīkinī

nāsāniḥśvāsavivarairnirvibhāgamasūcyata /
māyāvinimayaṃ jñātvā mayaḥ svajanasiddhaye

asṛjatpārvatīṃ māyāṃ drumaśastraśilāghanām /
drumaśailaniruddhānāṃ sphuṭitāyudhavarmaṇām

moho jajṛmbhe devānāmṛte cakragadādharam /
tataḥ kṣaṇāttadādiṣṭau tadanu pāṇitaujasā

samaṃ viviśatuḥ senāṃ daityānāmagnimārutau /
bhasmakūṭāvalīśeṣānkṛtvā drumaśiloccayān

uddhūtāndikṣu vikṣipya tau raṇāgre viceratuḥ /
anilollāsitajvālājvalitaśmaśrubhīṣaṇaḥ

daityānāṃ dahyamānānāṃ dhūmaḥ kāla ivodyayau /
mārutasyāgnitaptasya vahnetodyatasya ca

abhūtkūtāntahuṃkāraghoraḥ kahakahāravaḥ /
vicaṭaccarmaṇāmeṣaṃ chamacchamiti medasām

sphuṭassthūlāsthibandhānāṃ ko 'pi vyatikaro 'bhavat /
jayatsu surasaṅgheṣu bhaṅge ditijamaṇḍale

kālanemiḥ samuttasthau trijagadgrasalālasaḥ /
jṛmbhāvispaṣṭadaṃṣṭāgrairugravaktrairbhṛtāmbaraḥ

jagatkṣayāyeva rasādahaṃpūrvikayotthitaiḥ /
tasyāñjanaśilāstambhasaṃbhārairbhujamaṇḍalaiḥ

abhavankakubho bhīmabogibhogavṛtā iva /
viṭaṅkamukuṭaprāptaghṛṣṭabrahmāṇḍakarpare

asṛjaddhūmajālena kṣayajīmūtaḍambarān /
śatavaktrasya netrebhyastasya jvālā diśo yayuḥ

tacchāyayā jagatsarvamadṛśyamabhavatkṣaṇāt /
aghoraiḥ kālarajanīsaṅghaiḥ saṃghaṭṭitairiva

tasya viśvakṣayākṣepadīkṣāsamayamaṇḍalaiḥ /
dīptāyuprabhācakrairālokaḥ kakubhāmabhūt

ghaṭṭayansarvatejāṃsi sarvabhūtāni kampayan /
jahāra jaladavyūhānkopaniḥśvāsamārutaiḥ

udymya pavanāskandhasaṃghaṭṭoddhaṭṭanaṃ bhujam /
ajīvavatsa ditijānkṣubdhābdhidhvānayā girā

udāyudhaiḥ pramuditairdānavaistatpuraḥ saraiḥ /
tato yuyudhire devāḥ kālanemihataujasaḥ

tasminsamarasaṃghaṭṭe tumule prāṇahāriṇi /
vyavardhata mahānkāyaḥ karālaḥ kālaneminaḥ

tadvaktrakuharodvāntajvālāvalayitāḥ surāḥ /
tiryagūrdhvaṃ pravṛddhaiśca tadbhujairabhito hatāḥ

tacchastravṛṣṭidalitāstatkarākṛṣṭamaulayaḥ /
peturbhraṣṭā vimānebhyaḥ kṣīṇapuṇyā iva kṣitau

bhagne vakramukhe śakre varuṇe karuṇāspade /
dhanade nidhanāpanne śaśāṅke grāsaśaṅkite

bhagnāyudhadhvajacchattrā chinnasyandanakuñjarāḥ /
niśceṣṭāstridaśāstasthurdinadīpā ivāprabhāḥ

śītasya vahne kā vārtā taraṇistāradarpaṇaḥ /
āsthā kiṃ niścale vāyau kiṃ yamena hataujasā

kimete mudritā rudrā vasavo vyasavo nu kim /
iti bruvāṇā nādena nanandurditinandanāḥ

tataḥ saṃprāptavijayaḥ kālanemiḥ kṣatāmaraḥ /
lokapālapade tasthau vibhajyānekadhā vapuḥ

jalaṃ bhūtvābhavadvyāpī vāyurbhūtvā vavau svayam /
somasūryatanurbhūtvā rātryahāni cakāra saḥ

jagrāha sarvalokātmā havyamagnimukhaḥ svayam /
sarvadevamayaḥ so 'bhūditi viṣṇujigīṣayā

samastabhuvanādhīśaḥ sarvadevagaṇairyutaḥ /
vedadharmakṛpāsatyaiḥ śriyā ca na samāśritaḥ

sa dadarśātha devādiṃ devaṃ garuḍalāñchanam /
upekṣitāgrasaṃmardaṃ raṇakautukalīlayā

prabhādāmābhirāmeṇa kaustubhena vibhūṣitam /
sphuradindrāyudhodāraṃ snigdhaśyāmamivāmbudam

bhujairvibhrājitaṃ ratnakeyūradhṛtipallavaiḥ /
hārakāntisudhāsiktaiḥ pārijātairivāparaiḥ

uhyamānaṃ suparṇena suvarṇacchavihāriṇā /
mandaroddhārabhītena mūrteneva sumeruṇā

daityasaṃhāragaṇanācihnahemāṅgadāṃ gadām /
dhārayantaṃ girīndrāṇāṃ gauravairiva nirmitām

aruṇairūruyugale ralasūryāṃśubhirvṛtam /
madhukaiṭabhakaṇṭhāsṛkchaṭābhiriva carcitam

śaṅkhakāntivitānena ratnamālātaraṅgiṇā /
kṣīrodeneva śayanāyāsatrastena sevitam

rāhukaṇṭhāṭavīchedaprocchalacchoṇitāruṇaiḥ /
vyāptaṃ cakraprabhācakraiḥ sūryāśubhirivāmbaram

aho batāyamasmākaṃ śatrurlocanagocaraḥ /
nirañjanadaśāṃ yena nītā daityavadhūdṛśaḥ

ghnatā hiraṇyakaśipuṃ sutārairnakharāṅkuraiḥ /
hantā hatānyanenaiva muktābhāni yaśāṃsi naḥ

nṛsiṃhacaraṇākrāntirajodigdhāṃ sabhābhuvam /
hatvemaṃ kṣālayāmyeṣa daityaharṣāśruvāribhiḥ

iti bruvāṇaṃ sāvajñaṃ līlāsmitasitādharaḥ /
pātinā darpamadhunā matto 'smītyabhyadhādvibhuḥ

ghorāṭṭahāsavikaṭo dānavādhipatistataḥ /
apātayacchastravṛṣṭiṃ devorasi bhujairghanaiḥ

akampyata suparṇo 'pi gadayā caṇḍavegayā /
devorasi bhujairyena niṣkampo 'kampata kṣaṇam

vismitaḥ kopasaṃrambādatha viṣṇurvyavardhata /
sahasrabāhucaraṇaḥ sahasravadanekṣamaḥ

sa sudarśanamāsādya viṣadaṃ bhayadaṃ dviṣām /
paryantatejaḥprasaraiḥ kiratkāñcanāvālukam

daityāsthikūṭakuṇṭhākaṃ kṣurāgraṃ vajramaṇḍalam /
cikṣepa krakacakrūraṃ dānavānanakānane

tadviṣṇubhujanirmuktaṃ pratimānaṃ vivasvataḥ /
cakartāgniśikhodgāraṃ ghoraṃ vaktraśataṃ dviṣaḥ

nikṛttabhujavaktrotthasaradrudhiranirjharaḥ /
na papāta ciraṃ daityo manyustabdha iva sthitaḥ

pakṣavātena tārkṣyasya kṣuṇṇakṣmādharamaulinā /
saptābdhayaḥ samutpetustaraṅgāliṅgitāmbarāḥ

sarvataḥ pāṇipādena sarve sarvatra dānavāḥ /
pīḍitā viśvarūpeṇa prayayuḥ smṛtiśeṣatām

***** kālanemivadhaḥ || 10 || *****
tato nivṛtte durvṛtte pravṛtte dharmakarmaṇi /
brahmaprabhṛtibhirdevaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ

svapade śakramādāya brahmasadma yayau hariḥ /
vanditastrijagadvandyaiḥ siddhaiḥ saṃvinmayātmabhiḥ

tato nijāśramaṃ gatvā svaprabhodbhāsitaṃ vibhuḥ /
bheje 'mbudhau yogānidrāmadabhrābhrottaracchade

taṃ śeṣaśāyinaṃ kṛṣṇaṃ sahasravadanaṃ śanaiḥ /
nidrā siṣeve mattālimāleva kamalākaram

tasya pītāṃśukodāraṃ suptasya vibabhau vapuḥ /
nābhebrahmasarojottharajaḥ puñjairivācitam

kalayannakṣasūtreṇa laukikīṃ kālakalmaṣām /
prajāḥ śvāsāvalīsūtraiḥ saṃjahārotsasarja ca

tasminprasupte vidhinā dakṣaiṇāyanakāriṇā /
nidrāpi nidrayevābhūttamaḥpaṭalamīlitā

jṛmbālasyavimohāṅkā nṛṇāṃ jīvārthahāriṇī /
adīrghapralaye seyaṃ pāvanī viṣṇusaṃgamāt

tato varṣasahasreṣu yāteṣu ca kṛte kate /
tretāyāṃ vinivṛttāyāṃ dvāpare tanutāṃ gate

kamalākelikamalaprāntavātavibodhitam /
pitāmahamukhā devāḥ sahasrākṣapurāḥsarāḥ

ekībhūtāḥ samabhyetya jagatkāryārthamudyatāḥ /
taṃ tuṣṭuvurmunigaṇāḥ phullapadmakarāḥ kṣaṇam

yoganidrāpadeśena garbhīkṛtajagattraye /
tvayi deva na jānīmaḥ kartvayaṃ suptasaṃvidā

trailokyakarmaṇāṃ mudrāṃ nidrāṃ netrābjaṣaṭpadīm /
tyaja bhogaparimlānāmiva nīlotpalasrajam

sphāreṇa dakṣiṇenākṣṇā janmakṣetreṇa bhāsvataḥ /
jaganti kamalānīva vikāsaya jagatpate

savyenendūdayānandaviṣyandāmṛtavarṣiṇā /
bhūtāni sarvabhūtātmankumudānīva jīvaya

deva devāḥ pratīkṣante tvatprasādāvalokanam /
vijñaptiḥ śrūyatāmeṣā jagatāṃ kāryagauravāt

śrutveti devarṣivaco nidrāviṣadalocanaḥ /
pārśve valitahārārdhaviśrāntikṛtamaṇḍalaḥ

āvṛttakaṃdharo devānavadaddaśanāṃśubhiḥ /
kurvanvadanapadmānāṃ mṛṇālīkāṇḍamaṇḍalam

kimayaṃ lokapālānāṃ mantraśaṃsī samāgamaḥ /
api nāma na daityendraiḥ krāntāstridaśabhūmayaḥ

phullābjapuñjajayinī kiraṇāṅkurakesarā /
iyaṃ vo vadanacchāyā na śaṃsati parābhavam

ayaṃ ca svayamāyātaḥ padmajanmā pitāmahaḥ /
hitaṃ ca jagatāṃ kāryaṃ nālpametadbhaviṣyati

sajjo 'haṃ bhavatāmarthe kartavyamadhunocyatām /
iti vādini deveśe babhāṣe caturānanaḥ

sarvaṃ tvameva sarvātsañjānīṣe kāryamātmanā /
praśnājñāḥ kiṃtu bhavataḥ pareṇa na vilaṅghyate

sahasraśīrṣaḥ śeṣo 'yaṃ vaktuṃ jānāti te stutim /
tavaiva bhāratī devī yadi vaiṣā sarasvatī

tvaccakrakrakarotkṛttadaityograviṣapādape /
dharmasyati jagatyasminnabhagnapraṇayo rathaḥ

vivṛddhaḥ sarvabhūpālāḥ sadācārānuvartinaḥ /
prabhūtabalasaṃbhārairbhāraḥ kiṃtu mahānkṣiteḥ

seyaṃ mahīyasī cintā mahīmañjanaśaṅkayā /
sadvṛttānāṃ narendrāṇāṃ kṣaye yadayamudyamaḥ

prajāpateriti vacaḥ śrutvā devaḥ prajāhitam /
tathetyuktvā yayau sārdhaṃ tridaśairamarāvatīm

tāṃ kalpapādapavatīṃ ratnamandirasundarām /
praviśya bheje prodbhūtaratnastambhaprabhāṃ samabhām

candrakāntāsane tatra kṣīrārṇava ivāpare /
stite viṣṇau surāḥ prāpurhemaratnāsanānyatha

brahmavākyātpratīhāre vetrapāṇau samīraṇe /
nivātasuptadugdhābdhiniḥśabdamabhavatsadaḥ

tatastaṃ sūcitābhikhyā svayaṃ tāmarasaukasā /
pādapīṭhe puro viṣṇorupaviśyānatānanā

śyāmā padmapalāśākṣī hārāṃśuśabalastanī /
nānāratnaprabhābhaṅkena devī rohiṇabhūbhṛtaḥ

uvācorvī mukhāmbhojadivyagandhādhivāsinī /
harantī bālavallīnāṃ bhṛṅgabhārakadarthanām

deva tvaccaraṇāmbhojamadhyaviśrāntilālitā /
na kadācana jāne 'haṃ jagadbhārapariśramama

lalanā kva nu nāmāhaṃ kva ceme kulabhūdharāḥ /
tadetattvadavaṣṭambhasaṃbhārasya vidṛmbhitam

majjantī salile pūrvaṃ nalinīdalalīlayā /
tvayaivādivarāheṇa daṃṣṭrāgreṇāhamuddhṛtā

jagatyekārṇave pūrvaṃ nirmathya madhukaiṭabhau /
tanmedasā ghanībhūtā tvayāhaṃ medinī kṛtā

bhārgaveṇa kṛte kopādasakṛtkṣattrasaṃkṣaye /
kālena punarudbhūtā manorvaṃśe nareśvarāḥ

teṣāṃ subhaṭasaṃghāte gajavājisamākule /
vṛddhyā nirvivarībhūte bhāreṇāsmi nipīḍitā

kriyatāṃ tatkṣayopāye 'pyavadhānalavaḥ kṣaṇam /
śaraṇyaṃ trideśeśānāṃ tvāmasmi śaraṇaṃ gatā

gururagniḥ suvarṇasya tigmāṃśuśca gavāṃ guruḥ /
tārakāṇāṃ guruḥ somaḥ sadā mama gururbhavān

śrutveti pṛthivīvākyaṃ viṣṇunā tiryagīkṣitaḥ /
tatsamīhitatattvajño devānprāha pitāmahaḥ

aṃśāvatāraḥ kriyatāṃ bhavadbhirbhūtaye bhuvaḥ /
eṣa viṣṇuḥ kṣitau sākṣādavatāre kṛtakṣaṇaḥ

purā jalanidhestīre kaśyapena saha sthitam /
māṃ gaṅgānugataḥ śrīmānāyayau bhūṣito 'mbudhiḥ

tenāhaṃ plāvito vārbhirdṛptaṃ tamavadaṃ ruṣā /
bho rājaveśa śānto 'sītyuraktamātro bhavattanuḥ

sa jātaḥ śaṃtanurnāma macchāpādvasudhādhipaḥ /
vasūnāṃ jananī gaṅgā tamevānugatā priyā

tadvaṃśe pāṇḍurutpanno dhṛtarāṣṭraśca bhūmipau /
dharmānilendrāśvibhāgāḥ pāṇḍorāyānti putratām

kelaraṃśasya putro 'stu dhṛtarāṣṭrasya sānujaḥ /
anyeṣu rājavaṃśeṣu bhavantu ca surāḥ pare

rudraśca śiśirāṃśuśca gandharvoragārākṣasāḥ /
teṣāṃ parasparaṃ ghore vairāraṇimudbhave /
raṇānale kṣayaṃ yātu ghanaṃ kṣitipakānanam

tānprajāpatirityuktvā visasarja vusaṃdharām /
tatoṃ'śaistatsamādiṣṭāstridaśāḥ kṣmāmavātaran

atrāntare heraraṃśo bhagavānnārado muniḥ /
abhyāyāttejasā kurvandiśaḥ kanakapiṅgalāḥ

nādaśaktiṃ kuṭilatāṃ bhuvanodarasaṃkaṭe /
mūrtāmiva vahanvīṇāṃ svarajñaśchandasāṃ nidhiḥ

rahasyabhettā jagatāṃ kalikelikutūhalī /
āvarjitajaṭābandhaḥ sa viṣṇu praṇato 'bhyadhāt

bhagavanbhuvi bhūpālavaṃśeṣu tridaśeśvarāḥ /
avatīrṇā bhavadvākyātkitveṣa viphalaḥ śramaḥ

asatāṃ tāvadamarāḥ samuddhatamahoragāḥ /
tṛṣṇāñcane 'pi kā śaktistvāṃ vinā parameṣṭhinam

dānavā bhuvi saṃbhūtā bhavatā ye hatāḥ purā /
avatīrya bhavāneva teṣāṃ mūlakṣaye kṣamaḥ

lavaṇaṃ dānavaṃ hatvā śatrughno rāghavānujaḥ /
chittvā madhuvanaṃ cakre yāṃ purīṃ mathurāṃ purā

tasyāmadya samutpannaḥ kaṃso yadukule nṛpaḥ /
yo 'sau hatastvayā pūrvaṃ kālanemirmahāsuraḥ

hayagrīvādayo ye ca daityāḥ pūrvaṃ harāstvayā /
te keśidhenukāriṣṭapralambādyā bhuvi sthitāḥ

teṣāṃ vadhāya bhagavankriyatāṃ svayamudyamaḥ /
nāradenetyabhihite tathetyūce jagatpatiḥ

janmadhāmocitaṃ pṛṣṭastena brahmavadattataḥ /
śrūyatāṃ bhagavanyaste dhanyaḥ samucitaḥ pitā

yajñārthe yājñiyāṃ dhenuṃ purā putrasya kaśyapaḥ /
aditiḥ surabhiścāsya vallabhe jagatīpateḥ

sa yādavakule jāto vasudevo mahāyaśāḥ /
devakī rohiṇī ceti te tasya dayite ubhe

tasya putratvamāsādya gopakrīḍārasākulaḥ /
atyadbhutāni karmaṇi darśayañjahi dānavān

dhanyaḥ sa jagatāṃ vandyaḥ kasya vā na spṛhāpadam /
yaḥ śroṣyati tavāvyaktavarṇaṃ tāteti jalpataḥ

iti padmodbhavagirā kṛtābhyupagame harau /
nāradaḥ prayayau bhedī kautukenārjavena ca

vicitrabhāskarāllokalokasaṃcaraṇavrataḥ /
sa mahīmetya mathurāṃ viveśa viṣadāṃ purīm

kautukānāṃ kulagṛhaṃ ko 'yaṃ sakalasaṃpadām /
udyānaṃ kalpavallīnāṃ vīkṣya tāṃ vismito 'bhavat

tatra siṃhāsanāsīnāṃ kaṃsaṃ bhīmaṃ mahībhujām /
pratyagraṃ taṃ dadarśogramugrasenajamagrajaḥ

tatsabhāṃ pūjitastena ratnasiṃhāsanojjvalām /
praviśya kṣaṇamāsīnastamūce balagarvitam

lokasaṃcāriṇā kaṃsa mayā surasabhāntare /
śrutastava vadhopāye mantraḥ suciracintitaḥ

pituḥ svasuste devakyā yo garbho bhavitāṣṭamaḥ /
sānugasya sa te mṛtyurvihitaḥ śaṅkitaiḥ suraiḥ

ityudīrya munau yāte śvasankaṃsaḥ sabhāsthitaḥ /
jahāsa kāntiṃ śatrūṇāṃ daṃṣṭrābhistarjayannivaḥ

so 'vadatsacivānantaḥkope 'pyavikṛtānanaḥ /
asūyayeva devānāṃ muhurālokayannabhaḥ

aho nu bhedaśīlena muninā mūḍhacetasā /
nākaukasāmaviṣaye kathito mantra eṣa naḥ

nitarāṃ pratikūlo 'haṃ devānāmadhunā sthitaḥ /
keśimukhyāḥ kṣayāyorvyāṃ vicarantu madāśayā

pralambalenukāriṣṭapūtanākāliyādayaḥ /
kurvanti yajvanāṃ loke devadveṣātparābhavam

devakīgarbhanidhane tiṣṭhantvavahitāḥ sadā /
āptavādena nāryastu puruṣāśca hitā mama

ityuktaḥ sacivānkaṃso nirvikāro 'bhavadbahiḥ /
antastu cintāsaṃtāpamuvāha viṣaduḥsaham

tasminnavasare kṛṣṇo jagadrakṣākṛtakṣaṇaḥ /
pātālametya tāngarbhānapaśyatkālanemijān

tapasogreṇa te prāpuḥ purā kamalajādvarāt /
hiraṇyakaśipuścaitānaśapahbrahmanindakaḥ

māmanādṛtya yuṣmābhiryasmādārādhito vidhiḥ /
tasmātpūrvaṃ piturvadhyā yūyaṃ garbhānmṛtā bhuvi

iti tacchāpavivaśānsalilāntaraniścalān /
tānsuptānvīkṣya bhagavānnidrāmūce svarūpiṇīm

ṣaṭsu garbheṣu devakyā jīvānetānkṣipa svayam /
bhaviṣyatyantakastatra teṣāṃ kaṃsaḥ svacintayā

saptamo rohiṇīgarbho tyājyo vinimayena tu /
garbhastadante devakyā bhaviṣyāmyahamaṣṭamaḥ

govraje nandagopasya yaśodākhyā kuṭumbinī /
majjanma samakālatvaṃ tadgarbhe 'vatara svayam

māse 'ṣṭame navamyāṃ tu kṛṣṇarātryāṃ mṛgekṣaṇe /
vyatyāsastatra bhavitā tulye janmanyathāvayoḥ

tatastvaṃ kaṃsapuruṣaiḥ śilāyāmāhatā bhṛśam /
gamiṣyasi divaṃ devi divyena vapuṣānvitā

tatra tvaṃ śakrabhaginī bhūtvā pūjyā divaukasām /
durgā nisumbhasumbhaghnī padaṃ vindhye kariṣyasi

candrānanā kṛṣṇatanuḥ siṃhavāhā śikhidhvajā /
vyaktāvyaktā parā śaktiḥ kālarātrirjayā dhṛtiḥ

hrīḥ śrīrmāyā matiḥ puṣṭirdevānāmadhidevatā /
jananī vyāpinī kālī pārvatī dharaṇī prabhā

sarvakṣayakarī ghorā śivā pīyūṣavarṣiṇī /
navamī saṃnidhiḥ siddhidāyinī tvaṃ bhaviṣyasi

ityādiśya harirnidrāmunnidrāmburuhekṣaṇaḥ /
tatkāryaṃ manasā dhyātvā svadhāma bhagavānyayau

atha garbheṣu devakyāḥ ṣaṭsu kaṃsasya śāsanāt /
hateṣu teṣu kramaśaḥ kiṃkaraiḥ krūrakāribhiḥ

saptame 'pi samākṛṣya nīte saṃkarṣaṇābhidhe /
vintastarohiṇīgarbhagehe svajananīdhiyā

aṣṭamaṃ jagatāṃ nāthaṃ garbhamādatta devakī /
yena prabhātaveleva sābhūdāsannabhāskarā

tataḥ pūrṇe 'ṣṭame māsi rātryardhe 'bhijitā yute /
asūta devakī viṣṇuṃ hutāśanamivāraṇiḥ

tasminneva kṣaṇe kanyāṃ yaśodā viṣadadyutim /
ajījanatprasanneṣu lokeṣvacyutajanmanā

kampite bhuvane devagaṇe maṅgalabhāṣiṇi /
puṣpavarṣaiḥ prakāśāsu dikṣu kīrtyā hareriva

nidrayā mohite rakṣijane tatpreritāśayaḥ /
vasudevo rahaścakre garbhayorvyatyayaṃ svayam

nandagopagṛhe putraṃ vinyasyādāya tatsutām /
devakīgarbhaśayane tatyāja bhayaśaṅkitaḥ

tataḥ prabuddhaiḥ kanyeyaṃ jātetyadbhutavādibhiḥ /
kaṃsāya darśitā garbhasalilārdraiva rakṣibhiḥ

tacchāsanādāhatātha sā taiḥ pṛthuśilātale /
dīptāyudhānekabhujā śikhevāgneḥ svamāviśat

hāranakṣatramālāṅkā śaśāṅkarucirānanā /
bhūtasaṃmohajananī rajanīva savigrahā

haṃsaratnaprabhādīptakuṇḍalābhyāṃ virājitā /
dyaurivāstodayāsaktaśaśimārtāṇḍamaṇḍalā

mayūrabarhābharaṇā māyūradhvajabhūṣitā /
śyāmā saśakracāpeva prāvṛṭpīnapayodharā

mukuṭena triśṛṅgeṇa nānāratnāṭṭahāsinā /
vibhūṣitakacābandhā rohiṇādrivatīva bhūḥ

sā bhūtasaṃghānugatā hasantī sakhanaṃ muhuḥ /
dārayantī tamaḥ kaṃsaṃ tarjayantī samabhyadhāt

kaṃsa kaṃsāntakāle 'haṃ kṛṣyamāṇasya vairiṇā /
vidārya jīvitaṃ dehe pāsyāmi tava śauṇitam

ityuktvābhimataṃ deśaṃ yayau kātyāyanī divaḥ /
cakampe viphalodyogalajjitaścograsenajaḥ

sa gatvā devakīṃ mūrdhnā praṇipatya prasādya ca /
garbhāḥ kālena te mātaḥ kṣapitā ityabhāṣata

***** kṛṣṇotpattiḥ || 11 || *****
śaṅkito vasudevastu rohiṇīsutamatyajat /
nandagopagṛheṣveva śītāṃśusubhagadyutim

nyāsīkṛtya yaśodāyāṃ jyeṣṭhaṃ saṃkarṣaṇaṃ śiśum /
gūḍhe ca kṛṣṇavṛttānte taccintānirato 'bhavat

prerito nandagopastu tena putrahitaiṣiṇā /
tyaktvā vṛndāvanaṃ ghoraṃ daityakaṇṭakapannagaiḥ

govardhanavanopānte yamunāsnigdhapādape /
vītavighne vrajaṃ cakre bahubhirgokulairvṛtaḥ

gambhīramanthanirghoṣaghanānanditacātake /
pākāvartighṛtāmodasaṃpūritasamīraṇe

vanaprāpyapraticchannavatsahuṃkāragogaṇe /
gopālīkākalīgītaniścalāṅgakuraṅgake

kālindītīravānīralatādolāyitārbhake /
bhrātrā sahenduśubhreṇa kṛṣṇo marakatadyutiḥ

vyavardhata vanodbhedaḥ sa gāṅga iva yāmunaḥ /
prasuptaṃ śakaṭasyādhastṛpte stanyena niścalam

kadācittaṃ samutsṛjya yaśodā yamunāṃ yayau /
prabuddhaḥ so 'tha śanakaiḥ pāṇipādaṃ kṣipanmuhuḥ

ruroda daśanoddyotaiḥ kṣīrapūrairivāṅkitaḥ /
caraṇau ca prasāryordhvaṃ jṛmbhāvikasitānanaḥ

pādenaikena śakaṭaṃ viparyastamadho vyadhāt /
atrāntare sambhyetya yaśodā prasnutastanī

śakaṭaṃ bhagnamālokya cakampe sutavatsalā /
sā śiśuṃ svasthamādāyetyūce nando viśaṅkitaḥ

kenedaṃ śakaṭaṃ bhagnaṃ vinā mattavṛṣāhatīḥ /
teneti pṛṣṭāḥ śiśavaḥ kṛṣṇeneti babhāṣire

***** śakaṭabhaṅgaḥ || 12 || *****
tataḥ kṛṣṇotsave loke supte niśi niśācarī /
āyayau pūtanā nāma māyayā prasnutastanī

sā dadhau vadane tasya śiśornidhanakāṅkṣiṇī /
stanaṃ prāṇaiḥ sahāsyāśca tamākṛṣyoccakarta saḥ

hatāyāṃ vyāghraghoṣāyāṃ tasyāmabhyutthito bhayāt /
sabhāryo nandagopoo 'bhūnmagnonmagna ivāmbudhau

tato viditavṛttāntau vismayānandanirbharau /
tau dampatī bahiḥ kaṃsabhayānno kaṃsabhayānno kiṃcidūcatuḥ

***** pūtanāvadhaḥ || 13 || *****
śanakaiścaraṇanyāsamakrūraiḥ sagatāgataiḥ /
harṣaṃ vavarṣa bandhūnāṃ trailokyākramaṇakṣamaḥ

kālena vardhamānau tau kṛṣṇasaṃkarṣaṇau vane /
pūryamāṇau madeneva pañcānanakiśorakau

virejatuḥ śiśukrīḍāyāṃ subhūṣitavigrahau /
rakṣyamāṇāvivāliṅgya bhuvo bhārakṣayakṣamau

kāntau kamalapattrākṣau calatkuṭilakuntalau /
smitena cakratuḥ kaṇṭhe sitamuktāvalīriva

tulyalāvaṇyamādhuryadhuryaṃ vapurabhūttayoḥ /
mahatāṃ saṃśraye nūnamekakāryavirodhine

svecchāgopatanau tatra deve trailokyagoptari /
spṛhā tatsaṅgadhanyebhyo gopebhyo 'būddivaukasām

dhartuṃ yadā yaśodā taṃ na śaśāka mahājavam /
ābabandhodare dhīrā dāmnā dāmodaraṃ tadā

tarasā sa samākṛṣya dāmabaddhamulūkhalam /
vicacāra vane kelicaturo vigataśramaḥ

vismayaṃ prayayurgopāstasyolūkhalakarṣaṇāt /
mandarādhāradhairye 'pi jagadyasminna vismitam

vipulau yamunātīre saṃhātāvarjunadrumau /
sa prāpya tanmadhyagataścakarṣolūkhalaṃ balāt

tadbalonmūlitau vegātpetaturatha tau drumau /
yenābhūtkṣobhagambhīraḥ saṃrambho yamunāmbhasaḥ

gopabālāstadālokya bhayasmayatayākulāḥ /
yaśodāmūcire gatvā saṃbhramākulitasvarāḥ

ayi pramādaśīle tvaṃ sukhasuptena mohitā /
pūjyau tau tava putrasya patitāvupari drumau

devānmahābhayānmuktaṃ gatvā taṃ paśya dārakam /
śrutveti svedamagneva yaśodā kampitā yayau

sā vilokya tayormadhye mahāpādapayoḥ sutam /
saṃtrāsaṃ ca prasādaṃ ca vismayaṃ ca yayau kramāt

tataḥ sarve samabhyetya gopavṛddhāḥ sasaṃbhramam /
avadankena ghoṣasya daivatau(?) pātitāvimau

nābhavanmeghanirghāto vyabhre kā vidyutāṃ kathā /
neha matto dvipaḥ kasmādakasmāddrumayoḥ kṣayaḥ

iti vādini gopālamaṇḍale sutamagrahīt /
vimucya nandaḥ sāsūyaṃ yaśodāmavalokayan

nindati svavadhūṃ yāte nandagope sahānuge /
gṛhe gṛhe bhavatko 'pi drumabhaṅgakathāsmayaḥ

***** drumanipātaḥ || 14 || *****
kiṃcidunmuktabālyau tāvatha saṃkarṣaṇācyutau /
nīlapītāmbarau kākapakṣāṅkau ceraturvane

uttaṃsakusumāpīḍaiḥ phalavibhramakāriṇau /
rakṣātilakaratnāgrāviva nāgakumārakau

mayūrapakṣābharaṇaprabhāpallavaśālinau /
lāvaṇyāmṛtaniṣyandau pārijātātmajāviva

hrasvaveṇukalakvāṇasvabhāvamadhurasvanau /
prāṃśuśailaśilāsīnāviva kinnaradārakau

utpatatkandukodāragulikācaturabhramau /
vicitramālyalalitau vidyādharasutāviva

pāṇau dadhānau bāṇāṅkakelikodaṇḍaṇḍikām /
punarvanamivāyātau vīrau rāghavalakṣmaṇau

viharantau madodārau tau rājīvavilocanau /
rejatuḥ kiṃcidāsannanavayauvanavibhrāmau

cirabhogaparimlānaviralauṣadhipādape /
nāraṃsta keśavastatra navakānanakautukī

sa kṛtvā vrajasaṃtrāsaṃ gūḍhaṃ māyāmayairvṛkaiḥ /
rantuṃ vṛndāvanopāntaṃ kālindīsundaraṃ yayau

niviṣṭe gokule tatra nirbhaye sevyasaṃśraye /
navakānanasaṃbhogaḥ ko 'pi gopakule 'bhavat

adṛśyata tataḥ śyāmā navodgatapayodharā /
vadhūrnaveva kṛṣṇasya prāvṛḍvihitakautukā

navavāridharairvyomni calatkalabhavibhramaiḥ /
viyoginīmanojanmavahnidhūmodgamāyitam

jayinaḥ smararājasya vījayanvyajanairiva /
tato virahiṇīcintāniḥśvāsaprasabho 'nilaḥ

bhuvi kāntāsmitasitā babhuḥ ketakasūcayaḥ /
meghāmardaviśīrṇasya śiśirāṃśoḥ kalā iva

balākāvalayāścerurgurugarjaratā divi /
mattameghagajendrāṇāṃ dantakānticayā iva

ghanānāṃ śakracāpena vanānāṃ śikhitāṇḍavaiḥ /
parasparaprabhāpuñjaspardheva samajāyata

varṣākṣālitasacchāyatamālakadalībharāḥ /
snigdhasnāteva yuvatirvirarāja vasuṃdharā

tvaṅgatturaṅgabhrūbhaṅgā phenakūṭāhva(ṭṭa)hāsinī /
matteva yauvanavatī babhrāma yamunāvane

babhau saudāminīdāmakāntiḥ kāpi payomucām /
meruśekharalagneva taptajāmbūnadacchaṭā

nīlābhracakitāḥ kvāpi rājahaṃsagaṇā yayuḥ /
ciraṃ naṣṭamivānveṣṭuṃ śaśāṅkaṃ kumudākarāḥ

tasminkadambakuṭajāmodapramuda(?)nirbhare /
kāle virahiṇāṃ kāle kṛṣṇaṃ saṃkarṣaṇo 'bravīt

pūritaṃ parisarpadbhirbalākāphenahāsibhiḥ /
paśya kṛṣṇa ghanairvyoma yāmunairiva vāribhiḥ

taḍitpītāmbarajuṣāṃ vanamālāvalambinām /
vibhāti vārivāhānāṃ taveva śyāmalaṃ vapuḥ

ityagrajavacaḥ śrutvā praṇayābharaṇaṃ hariḥ /
lalāsa līlābharaṇo madhūrābharaṇe vane

***** prāvṛḍvarṇanam || 15 || *****
varṣacchedaprakāśe 'tha navībhūta ivākhile /
kadācidviharankṛṣṇaḥ kānane bhrātaraṃ vinā

nyagrodhaṃ prāpa vipulaṃ vṛto gopakumārakaiḥ /
pravṛddhabhujasaṃbhārairnabho mātumivodgatam

vidyādharasanādhāni tridaśādhyuṣitāni ca /
kulādriśikharāṇīva kautukāddraṣṭumutthitam

sarvāśāpūraṇodārasacchāyaṃ bhūṣaṇaṃ bhuvaḥ /
prāsādaṃ vandevīnāṃ bhāṇḍīraṃ nāma pādapam

taṃ dṛṣṭvā snigdhamānandabandhuṃ śaurirnirantaram /
hṛṣṭaścacāra tanmūle gītavādyavinodakṛt

tato dadarśa kālindīṃ jagaddvipamadacchaṭām /
tvaṅgattaraṅgakuṭilāṃ dīrghaveṇīmivāvaneḥ

phenabudbudanakṣatramālāṃ puṇyajanocitām /
yātāṃ tāpicchasaccāyāṃ dravatāmiva śarvarīm

visphāraśapharotphālasphuratsphītaphaṇāṅkitām /
senāmiva bhujaṅgānāṃ taraṅgābhogabhaṅgurām

unnidrapadmavadanāṃ vikacotpalalocanām /
cakravākakucābhogāṃ śyāmāṃ haṃsasitasmitām

caṇḍāṃśutāpavigalanmaṇiparvatakandarām /
saṃpravṛttāmivāvartasphūrjanmarakatadravām

kvacitsuptāmivāspandāṃ kvacinmattāmivoddhatām /
mūrchitāṃ viṣavegena kvaciddaṣṭāmivāhinā

kvacidbhītāmiva cchannāṃ kvacidvyāgramivākulām /
amandavibhramālolāṃ kvacinmānavatīmiva

majjadgopāṅganātuṅgakucakumbhonnatodakām /
nananda kṛṣṇastāṃ dṛṣṭvā taruṇīmiva hāriṇīm

tato dadarśa pātālatalagambhīrabhīṣaṇam /
karālakālabhrūbhaṅgabhaṅgurormiśatākulam

tamomalinamatyugramakāraṇabhayapradam /
dūrātparihṛtaṃ sarvaiḥ khalaṃ naramiveśvaram

adyāpi na jagadgrastaṃ mayeti jvalitāśayam /
dhūmodgamāyitaistoyairniḥśvasantamivāniśam

vyāptamāśīrviṣairghoraistīrakoṭaraśāyibhiḥ /
vītacandrārkanakṣatraṃ svamivātaṅkadaṃ hradam

nikṣīkṣya dūrākṣobhyaṃ kṣaṇaṃ hariracintayat /
asminsa kāliyo nāma kālakūṭotkaṭaḥ phaṇī

nivāsatyasitākāraḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ /
yeneyaṃ viṣaniḥśvāsairdūṣitā yamunātaṭī

so 'yaṃ matto 'tidarpeṇa matto nāśamihārhati /
saṃbhavo 'yaṃ mama prāyo vināśāya durātmanām

vicintyeti hradopāntākadambataruputrakam /
baddhakakṣyaḥ samāruhya papāta nabhaso 'mbhasi

garjatā kṛṣṇameghena sā vegamavapātinā /
udyayau kṣobhitāṃ vāri vikarālormiśekharam

dūrotpatitaśailābhakallolavinipātajaḥ /
tadabhūddhorasaṃghaṭṭaṭāṅkāro ghaṭṭitāmbaraḥ

tataḥ sa dahanodgāraviṣaphūlkārabhīṣaṇaḥ /
pañcāsyo raktanayanaḥ kāliyaḥ samadṛśyata

añjanācalatulyena tasya bhogena sarvataḥ /
vardhamānena saṃruddhaṃ jalaṃ vyoma vyagāhata

tatkopajvalanajvālāvalaye kṣipramambhasām /
aparaurvānalabhrāntijanakaḥ praloya'bhavat

dantaniṣpeṣajāstasya viṣānalaparamparāḥ /
bhasmasātsahasā tīratarumālāṃ pracakrire

bhogenāveṣṭyamāno 'tha kṛṣṇaḥ kṛṣṇena bhoginā /
babhau valayito vārbhistamāla iva yāmunaiḥ

sānugenoragendreṇa govindaṃ gopadārakāḥ /
daṃṣṭrākoṭiviṣolkabhirvyāptaṃ vīkṣya samantataḥ

saṃtrastā vrajamabhyetya cakranduḥ srastakandukāḥ /
eṣa dāmodaro ghore patitaḥ kāliyāmbhasi

veṣṭitaḥ kālakalpena bhoginātha viṣetkaṭam /
vacaḥ śrutvā yayuḥ sarve nandagopamukhā hradam

pratyagrāyāsaniḥspande saṃdehādolitāśaye /
nandagope phaṇivyāptaputravaktrāvalokini

tārapralāpamukhare yaśodāduḥsvadārite /
strījane 'tīva saṃtapte pyāpte rāgaviṣairiva

tīraṃ saṃkarṣaṇenaitya saṃjñayaiva vibodhitaḥ /
bhujābhyāṃ bhīṣaṇābhogaṃ bhogamāsphālya bhoginaḥ

caraṇābhyāṃ samākramya harirbandhādvinirgataḥ /
avanāmya phaṇācakraṃ saratnaṃ jvalanolbaṇam /
āruroha śiraḥsphāraṃ madhyamaṃ madhusūdanaḥ

tataḥ sa sarvajagatāṃ carācaragururguruḥ /
unmamarda padanyāsairnṛtyanniva savibhramam

srastadarpo galaddhairyaḥ prodvāntograviṣastataḥ /
sa kṛṣṇaṃ rudhirodgāragalitākṣaramabhyadhāt

bhītaḥ saṃrakṣaṇīyo 'haṃ nasraḥ sarvātmanā tvayā /
añjalivyañjanaṃ dainyaṃ jīvapuṇyamidaṃ mama

dāmodaro niśamyaitajjagāda bhujagādhipam /
hrado 'yamaśivācāra sevyo 'stu bhavatā vinā

tatastvamambudhiṃ gaccha yadi vāñchasi jīvitam /
tatra matpādamudrā te tārkṣyarakṣā bhaviṣyati

iti tacchāsanādyāte sānuge bhujage kṣaṇāt /
yayuḥ kṛṣṇaṃ praśaṃsanto gopāḥ sānandavismayāḥ

***** kāliyasūdanam || 16 || *****
tato viviśatuḥ kelikalau haladharācyutau /
viśālatālahintālatamālaśyāmalaṃ vanam

pañcatālaphalāsvādananditonmadamānasau /
ceratustatra tau ḍimbakrīḍāḍambaratatparau

athāyayau dhenukākhyo daityastālavanāśrayaḥ /
karālakesarasphāraskandhabandhoddhuraḥ kharaḥ

tasyānugairmahākāyairgardabhairabhito vṛtam /
udabhūttālagahanaṃ vyāptaṃ dhūmodgatairiva

dhenuko 'tha bhṛśaṃ kopādrudhirāruṇalocanaḥ /
svurairnirdārayanbhūmiṃ rāmakṛṣṇavadhepsayā

āhvānamiva daityānāṃ kurvanpātālavāsinām /
ghaṭṭayanniva heṣābhirvajrogradaśanāyudhaḥ

abhyadhāvatsamudbhrāntapucchaḥ saṃkarṣaṇaṃ javāt /
vātāvadhūtaikaśikhaścandraṃ megha ivākulaḥ

vidār daśanaiḥ so 'tha rauhiṇeyamasaṃbhramam /
babhūva paścimamukhaḥ prahārāya parāṅmukhaḥ

tābhyāmeva samādāya taṃ khurābhyāṃ prahāriṇam /
cikṣepa tālaśikhare phalārthīva halāyudhaḥ

sa bhagnorutaruskandhasruṭyatkaṭhinakīkasaḥ /
papāta niṣlārambhaḥ saha tālaphalairbhuvi

sānuge 'tha hate tasminhate kharaparākrame /
vītavighnamabhūtsevyaṃ tattālavanamāyatam

***** dhenukavadhaḥ || 17 || *****
bhūyo bhāṇḍīravipinaṃ tau gatvā keliśālinau /
dvandvopatanalīlābhirgopaputrairvijahratuḥ

atha tāvāyayau vanyakusumottaṃsabhūṣaṇaḥ /
gopaveṣacchalaccannaḥ pralambo nāma dānavaḥ

krīḍābhirāśayagrāhī toṣayitvā sa tau muhuḥ /
jahāra skandhamārūḍhaṃ kadācitkeśavāgrajam

sa taṃ hṛtvā drutatirnijarūpamadarśayat /
tamaḥpaṭāvṛtā yena bhītyeva kakubho 'bhavan

tasyāñjanādriśikharākāre mūrdhni parisphuran /
dāvānalaśikhāpuñjapiṅgaścūḍāmaṇirbabhau

tasyābabhau mukhodgīrṇā sadhūmadahanāvalī /
nīlapītā patākeva daṃṣṭrātoraṇalambinī

nīlaśailaśilākūṭavikaṭe rohiṇīsutaḥ /
babhāra dānavaskandhe śaradambhodavibhramam

hriyamāmaḥ sa tenāśu mānuṣaṃ bhāvamāśritaḥ /
saṃmitaṃ keśavenārātpurāṇaṃ smārito vapuḥ

yattatparataraṃ dhāma vāgīśaṃ viśvatomukham /
sarvadevamayaṃ satyamanantamajamavyayam

nijaṃ vipulāmāsthāya balaṃ bhūmidhṛtikṣamam /
jaghāna muṣṭinā mūrdhni pralambaṃ dhenukāntakaḥ

muṣṭipātādvighaṭitasphuṭallālāṭakarparam /
kāye viveśa daityasya kīrmaraktacchaṭaṃ śiraḥ

skandhādavasrute rāme girisphāraṃ kalevaram /
nipapāta pralambasya lambamānabhujadvayam

***** pralambavadhaḥ || 18 || *****
balinā baladevena pralambe vinipātite /
prayāte vārṣike tatra śanairmāsacatuṣṭaye

pratyāsanne navautsukyanirbharānandadāyini /
kratūtsave samārambho babhūva vanavāsinām

tataḥ saptacchadāmodamālinīhaṃsanūpurā /
viṣadendumukhī phullanīlotpalavilocanā

nimantriteva pramadā tasminvrajamahotsave /
adṛśyata sitāmbhodabhaktismerāmbarā śarat

tatra gopagirā jñātvā yāgaṃ kṛṣṇaṃ marutpateḥ /
ūce smitasitālokaiḥ pāñcajanyamivāsṛjan

aho nu hāsyajananī mugdheyaṃ bhavatāṃ matiḥ /
yāgaḥ śakrāya nārhe 'yaṃ gopā hi giridaivatāḥ

iti tadvacasā gopairgiriyajñe pravartate /
vihitā bhakṣyagirayo ghṛtakṣīrorunirjharāḥ

govardhanagireryajñe tasminbahvannasaṃbhṛte /
pāyasaiḥ sadadhicchannairhimacchanneva bhūrabhūt

mayūrapattrābharaṇāḥ kusamottaṃsaśekharāḥ /
tasminyāge babhurgopā gāvaśca suvibhūṣitāḥ

girimūrdhani viśvātmā pareṇa girivarṣmaṇā /
vapuṣā bubhuje kṛṣṇastatsarvaṃ tairniveditam

tatpraharṣasmitodāraṃ nijaṃ divyaṃ mahadvapuḥ /
praṇanāma svayaṃ kṛṣṇo gopaiḥ saha giriprabham

***** giriyajñaḥ || 19 || *****
vṛtte mahotsave tasmiñśatamanyuḥ krudhā jvalan /
ādideśa vrajocchittyai ghorānsaṃvartakāmbudān

tena te preritāḥ kṣipraṃ nīlaśailaśilāghanāḥ /
ghanāścakrurjagadvyāptaṃ kālarātriśatairiva

bhinnāñjanaghanacchāyairjīmūtairgarjitorjitaiḥ /
grastā ivoddhataiḥ kṣipraṃ nādṛśyanta diśo daśa

tataḥ karikarākārā stambhasaṃrambhavibhramāḥ /
peturdharādhare dhārāḥ parihārā dhṛteḥ param

kālāṭṭahāsavikaṭā jalodgārāḥ prapātinaḥ /
virejuḥ kālameghānāṃ girīṇāmiva nirjharāḥ

so 'bhavadbhīṣaṇābhogameghasaṃghātanirmitaḥ /
ullasatsthūlakallolalolaḥ salilaviplavaḥ

vidyutpiśaṅgakeśānāṃ garjatāṃ megharakṣasām /
bhayeneva yayau kvāpī jagatī jalasaṃstutā

te śakrādhiṣṭitā ghorā dīptāśakrāyudhāṅkitāḥ /
varṣāśaninipātena cakrire kadanaṃ gavām

vartmavinyastanetrāṇāṃ patantīnāmitastataḥ /
trāsaśītaparītānāṃ ghorastasāmabhūtkṣayaḥ

ayaṃ sa pralayārambhaḥ puṣkarāvartabhīṣaṇaḥ /
saṃprāpta iti bhītānāṃ gopānāmabhavadbhavaḥ

taddṛṣṭvā vaiśasaṃ ghoraṃ nāśāyopasthitaṃ gavām /
govindo jagatāṃ goptā rakṣāṃ kṣaṇamacintayat

imamutpāṭya śailendramahaṃ govardhanaṃ balāt /
chattrīkaromyupastānāṃ saṃśrayaṃ vipulaṃ gavām

iti dhyātvā dhiyaṃ dhīro nidadhe bhūdhare dṛśam /
utpāṭanakṣaṇakṣāntyai phullapadmāvalīmiva

tataḥ sapadi viśvātmā balena mahatānvitaḥ /
ujjahāra giriṃ dorbhyāṃ sphuṭanmūlaśikhātalam

mūlāvalambinaḥ kṣipraṃ pātālamiva nirgatāḥ /
uddhṛtasya gireḥ sarpāḥ snāyujālatulāṃ yayuḥ

saṃpīḍitaśilāpīḍānibaḍikṛtanirjharaiḥ /
babhuḥ palitakalloladukūlavalitā diśaḥ

haritālarajaḥpuñjaiḥ pavanāvartanartitaiḥ /
babhau tatpātitairvyāptaḥ kṛṣṇaḥ pītāṃśukairiva

vyādhūtāstasya pārśveṣu kṣaṇamutpatato ghanāḥ /
kṣmābhṛtaḥ pakṣavikṣepabhrāntiṃ cakruḥ svacāriṇām

tasmingovindadordaṇḍacchattrībhūte mahībhṛti /
phullamālāvalī srastā cakre sragdāmavibhramam

svacāriṇo 'dya sucirādime te girayo vayam /
jātā vajradhara kṣmābhṛtpakṣacchedamadaṃ tyaja

iti trāsotpatantīnāṃ vidyādharamṛgīdṛśām /
raśanānūpurārāvaiḥ sa jagādeva bhūdharaḥ

paryastaprasarastobhakṣubhyatkesarigarjitaiḥ /
sa ghoraghanasaṃghātānatarjayadivorjitān

sa samunmūlanāyāsasaṃbhrāntadvipayūthapaiḥ /
babhau khe śekharollekhapātitairiva vāridaiḥ

ghūrṇamānamahāśākhikusumotkarareṇubhiḥ /
sa rakṣāmaṇḍalānīva dhenūnāṃ vidadhe muhuḥ

trāsāpatatsiddhavadhūtārahāraistaraṅgibhiḥ /
adhaḥsthāngaganastho 'drirjahāseva mahīdharān

taṃ dṛṣṭvā khecarāḥ prāhuḥ kimayaṃ girirutthitaḥ /
yadi na pralayārambho yadi nākālaviplavaḥ

tataḥ kṛṣṇagirā gopāḥ śailotpāṭanabhūgṛham /
vipulaṃ viviśuḥ śāntyai nikhilaiḥ saha godhanaiḥ

nivāte nirjale tasminsuviśāle girestaṭe /
tasthurjagānnivāsena gāvo gopāśca rabhitāḥ

vṛṣṭicchanne prayāte 'tha saptarātre marutpatiḥ /
jagāma viphalodyogalajjito jaladaiḥ saha

tatastaṃ vipulābhogatuṅgaśṛṅgaṃ guruṃ girim /
nyaveśayannijapade līlayaiva jagadguruḥ

***** govardhanoddharaṇam || 20 || *****
saptarātraṃ dhṛte tasmingirau garuḍalakṣmaṇāḥ /
taṃ draṣṭumāyayau sākṣātsahasrākṣo 'tivismitaḥ

jaṅgamādiva kailāsātso 'vatīrya suradvipāt /
govardhanaśilāsīnaṃ dadarśa madhusūdanam

antarhitena tārkṣyeṇa pakṣairācchāditātapam /
asatyākalitenaiva tejasāpūritāmbaram

mayūrakaṇṭhasacchāyaṃ taptahemaprabhāṃśukam /
indranīlagireḥ śṛṅgaṃ taptaṃ bālātapairiva

taṃ vīkṣya kamalākāntaṃ gopaveṣadharaṃ harim /
sahasranetramātmānaṃ manasā praśaśaṃsa saḥ

maulikuṇḍalakeyūrasphāraratnāṃśusaṃcayaiḥ /
indrāyudhasahasrāṇi muhurdikṣu kṣipanniva

abhyetya keśavaṃ śakro babhāṣe praṇayocitam /
dantatviṣā daśa diśaḥ sudhayā pūrayanniva

atidaivamidaṃ karma tava kṛṣṇa kimadbhutam /
śaktiralpīyasī yasya samagrajagatāṃ gatiḥ

sarvalokopari paraṃ vartante kāmadhenavaḥ /
tāsāṃ tridaśapūjyānāṃ brahmaṇaścāsmi śāsanāt

prāpto 'bhiṣektuṃ govinda rājye tvāmīpsitaṃ gavām /
ityuktvā ratnakumbhena mūrdhni tasya dadau payaḥ

upendramabhiṣicyendraḥ prasādya ca punaḥ punaḥ /
pālyastvayā sakhā bandhuḥ svasreyo janakasya yaḥ

tvayā daityacchidā kṛṣṇa keśikaṃsavadhe kṛte /
bhavatsahāyaḥ pṛthivīṃ sa jeṣyati dhanaṃjayaḥ

iti praṇayino vācaṃ kṛṣṇaḥ śrutvā śacīpateḥ /
jānanbhāratavṛttāntaṃ tatheti pratyapadyata

evaṃ rahaḥ samābhāṣya jambhahāsurasūdanam /
airāvaṇakarālūnameghena nabhasā yayau

***** govindābhiṣekaḥ || 21 || *****
gopaveṣadharaṃ gopā devaṃ matvā tamadbhutam /
mudritā iva tacchaktyā mugdhā no kiṃcidūcire

tatastaṃ padmapattrākṣaṃ nivṛttāśeṣaśauśavam /
janā nirbharatāruṇyalāvaṇyaṃ nayanaiḥ papuḥ

śaranniśāsu saṃpūrṇacandrasmitasitāsu saḥ /
hariṇīhārinetrābhirvijahāra ratipriyaḥ

sa rāgavṛṣayuddheṣu niyuddheṣu ca kautukī /
vīraśṛṅgārarabhasaḥ sa babhūva manoharaḥ

chekoktiṣu kṛtābhyāsā veśakarmasu sādarāḥ /
babhustā vismito lāpā vibhrameṣu kṛtakṣaṇāḥ

tallīlānukṛtau yatnastatkathāśravaṇe rasaḥ /
tatsvairabhāṣaṇe harṣaḥ ko 'pyabhūdgopayoṣitām

tāsāmakṛtakasmerasphuritādharapallavam /
mugdhānāṃ vadanaṃ prītyai babhūvābhyadhikaṃ hareḥ

yadgurūṇāmanāyattāyattāstyaktagṛhakriyāḥ /
dveṣiṇyaḥ svajane yacca tatkṛṣṇāsyavijṛmbhitam

salajjā api māninyaḥ prakaṭasmaravikriyāḥ /
tanvyo 'pi tanutāṃ prāpustāstadarpitamānasāḥ

kampasvedavatī kasmādakasmātsakhi mūrchitā /
api kṛṣṇabhujaṅgena na daṣṭāsi pramādinī

nāyaṃ tava gṛhe mārgo mārgo 'yaṃ vijane vane /
yamunātīravānīravallarīkeliveśmanaḥ

amuṣminkusumārāme kṛṣṇaṣaṭcaraṇena kim /
kṛtavraṇā tvamadhare yenāsi vinatānanā

gāyanti yadi kṛṣṇasya caritaṃ gopakanyakāḥ /
tvaṃ na smarasi kiṃ mūḍhe srastaṃ śīlamivāṃśukam

dāmodaramatāsmīti madāndhe kiṃ na pasyasi /
sa kāntāśatasaṃketasakto hi bahuvallabhaḥ

kiṃ nu nāma stanau tanvi sotkampau vinigūhase /
pulakāṅkakapolasya vadanasya karoṣi kim

iyamindīvaraśyāmā śyāmā kusumahāsinī /
kṛṣṇaśca gūḍhasaṃcārī carasyekākinī katham

iti gopāṅganāḥ serṣyaṃ saṃbhogasubhagā mithaḥ /
vyāharanti sma sāsūyaṃ svairaṃ smaraśarāturāḥ

kāntākararuhālūnabālavañjulapallavam /
ratiśayyārase śairevarbabhūva vilalaṃ vanam

tasya kāntataraṃ kāntāḥ samadāḥ saṃmadākulam /
vadanaṃ vadanodārā ghūrṇamānekṣaṇāḥ papuḥ

tāsāmabhisarantīnāmavaśaṃ keśavaṃ prati /
petuḥ śaśāṅke sāsūyā dṛśo darśanaśaṅkayā

mādhave madhurodārasundarīratitatpare /
saphalaṃ dhanyamātmānaṃ manye mene manobhavaḥ

aho nu jayinī śaktiḥ samarasya smayakāriṇī /
prajāpatigurau yasyāḥ saṃpūrṇapraṇayā gatiḥ

***** gopīsaṃkrīḍanam || 22 || *****
tataḥ kadācillalanākeliśālini keśave /
adṛśyata pradoṣānte daityo mattavṛṣākṛtiḥ

ariṣṭo duṣṭacaritastīkṣṇaśṛṅgo 'ruṇekṣaṇaḥ /
puñjīkṛtaḥ śaśikaraistamaḥkūṭa ivāsitaḥ

bhāyayanvṛṣabhānbhīmo bherīgambhīraniḥsvanaḥ /
nīlaśailaśilāpīṭhakāṭhoraskandhabandhuraḥ

prahārābhimukhaṃ kṛṣṇakukṣinikṣiptacakṣuṣaḥ /
tasya śṛṅgayugaṃ lebhe kālatoraṇatulyatām

prahāriṇaṃ madodagraṃ jagrāhograṃ tamacyutaḥ /
khalaṃ mūrkhaṃ navaiśvaryaṃ priyavādīva vañcakaḥ

gṛhītastena balinā baladevānujena saḥ /
babhūvodbhrāntasāvegapucchoddhutarajaḥpaṭaḥ

tasyāndolivaktrasya ghorahuṃkārakāriṇaḥ /
vyālaghnā saṅkhamāleva sphāraphenāvalī gale

tataḥ kaṇṭhaṃ nipīḍyāsya dhṛtvā mūrdhni padaṃ javāt /
śṛṅgamekaṃ samutpāṭya jaghāna vadane hariḥ

sa tīkṣṇaśṛṅgābhihataḥ papāta bhuvi dānavaḥ /
prastyānarudhirodgāravicaladdhargharāravaḥ

***** ariṣṭavadhaḥ || 23 || *****
ariṣṭe nihate tasminnariṣṭe tridivaukasām /
prabhāvaḥ paprathe śairermathurādhipateḥ puraḥ

sa vṛṣṇivṛddhānvibudhānvasudevapurogamam /
ugrasenaṃ ca pitaraṃ dārdikyākrūrasātyakān

acintyatsamānāyya niścayaṃ nayakovidān /
niḥśabdajanasaṃcāre niśīthe vyastasevakaḥ

pradīpapratibimbāṅkaratnābharaṇatejasā /
gūḍhacintānalajvālaṃ bahiḥ prakaṭayanniva

so 'bravītkṣaṇamālokya vadanānyabhimāninām /
dīrghocchvāsena kathayannavaṃ vairiparābhavam

iyaṃ prathitasārāṇāṃ viduṣāṃ satvaśālinām /
sūcyate bhavatāmagre mānaglānikadarthanā

pramādādavalepādvā vismṛtenālpakena naḥ /
cūḍāmaṇiṣu vinyastaṃ caraṇaprabhavaṃ rajaḥ

na sahante suragurorye sāmyaṃ gurukovidāḥ /
spardhayā bata lajjante yudhi vajrāyudhena ye

te yūyaṃ yasya sacivaḥ sacivāropitaśriyaḥ /
tasya kā nāma gaṇanā gaṇanāthe 'pi jāyate

avajñopekṣitasyāyaṃ vipākaḥ śatrujanmanaḥ /
vayamapyadhunā yena yātāścintāvidheyatām

śrūyate nandagopasya pravṛddhacaritaḥ śiśuḥ /
daityānāmapi yaḥ śaṅke śaṅkataṅkagururnavaḥ

vinyasya caraṇaṃ yena mūrdhni kāliyabhiginaḥ /
svarvīkṛtāni śūrāṇāṃ śirāṃsi ca yaśāṃsi ca

sāgrajena hatāstena pralambāriṣṭadhenukāḥ /
avajñāspadamevābhūdyeṣāṃ śakro 'pi saṃgare

girirgovardhano nāma saptāhaṃ pāṇinā dhṛtaḥ /
smayāya durnimittāya nāśāya ca na kasya saḥ

na jānīmaḥ sa kiṃ tāvadbhūtamatyadbhutaṃ kṣitau /
samudbhūtamadho yena nīyate naḥ parākramaḥ

tasmānmanīṣibhirvīrairbhavadbhiścintyatamayam /
yaśaḥkusumavallīnāṃ paraśurvyasanodayaḥ

uktaṃ ca nāradenaitatpunaretya purā svayam /
vasudevasutaḥ kṛṣṇo nandagopagṛhe sthitaḥ

nandagopasutā cāsau śilāyāmāhatā tvayā /
sā gatvā vindhyagahanaṃ pulindaśabarārcitā

niśumbhaśumbhau ditijau jaghāna ghanavikramau /
vihito vasudevena garbhayorvyatyayastayoḥ

kṛṣṇaḥ sa te bhayasthānamityuktvā nārado yayau /
so 'yaṃ bandhuḥ kṛtaghno me vasudevaḥ sthito 'ntike

yena naḥ kṣayasaṃdehatulāmāropitaṃ yaśaḥ /
narakāvartakalilā yasya kilbiṣavipruṣaḥ

sa kṛtaghno 'dhamaḥ kena pātakenopamīyate /
ghorahālāhalāpūrṇaḥ kuṭilo 'yaṃ mayā svayam

dhṛtaḥ sarpo nijagṛhe yenāptaḥ satkule kaliḥ /
mithyā dhavalakūrco 'yaṃ bandhucchadmā jaḍo ripuḥ

vasudevaḥ sadā jihmo vadhārhe 'pyeṣa rakṣitaḥ /
sarvābhiśaṅkitā rājñāṃ sunayajñairudāhṛtā

ataḥ saṃcintyate ḍimbo na tu me gaṇanāspadam /
jagadgrasagariṣṭhasya satpratāpahavirbhujaḥ

antera na bhavatyeva śiśurgopapataṅgakaḥ /
athavā vartate sādhuryadyasmānprati sāgrajaḥ

kā kṣatirbhogabhāgī me bandhumadhye bhaviṣyati /
akrūro madgirā yātu vrajaṃ dānapatiḥ svayam

etena tau samāhūtau draṣṭumicchāmi dārakau /
nandagopaprabhṛtayaḥ karadā mama śāsanāt

dhanurmakhe samāyāntu prastutādhikadāyinaḥ /
vīrāṇāṃ harṣajananau kṛṣṇasaṃkarṣaṇau ca tau

mallābhyāṃ yudhyamānau me raṅge prītatiṃ kariṣyataḥ /
iti divyadṛśākrūraḥ śrutvā kaṃsena bhāṣitam

yayau yādavaśārdūlaḥ śauridarsanalālasaḥ /
akrūre govrajaṃ yāte vṛddhāste vṛṣṇipuṃgavāḥ

nindayā vusudevasya kruddhāstasthuradhomukhāḥ /
tataḥ pitāmahaḥ kaṃsaṃ pitāmaha ivāparaḥ

abhyadhādandhako 'pīmāndurjayaḥ pratibandhakaḥ /
vandhyāḥ kule 'pi satataṃ mayanye dhanyatarāḥ striyaḥ

na kulaghnaḥ suto yāsāṃ kadācidapi jāyate /
na jātu vajrajihveṣu tīkṣṇeṣu krūrakāriṣu

sudhālayā tiṣṭhati śrīḥ kamalāṅkurakomalā /
aho nu śocyatāṃ yātāścirādyādavavṛṣṇayaḥ

vṛddhāvamānakṛdbālo yeṣāṃ kaṃsa tvamagraṇīḥ /
ka evaṃ nāma jaḍadhīranunmattaḥ prabhāṣate

rakṣito vasudevena pitrā putraḥ kimapyaho /
neha putrātpriyataraṃ kiṃcidasti śarīriṇām

putra svajanakaṃ pṛccha putrasnehasya gauravam /
paralokaparitrāṇāṃ pitrā cedrakṣitaḥ sutaḥ

tasyāsya vācyatā keyaṃ yūyaṃ sarve 'pi putriṇaḥ /
vasudevātmajo vīraḥ kṛṣṇaḥ saṃkarṣaṇānujaḥ

bandhubuddhyā praṇayinā saṃdheyaḥ sarvathā tvayā /
hitaṃ pathyaṃ ca me mohānna kariṣyasi cedvacaḥ

tadaiśvaryaprabhāvo 'dya saṃpūrṇāvadhireṣa te /
dṛśyante kṣayasaṃsinyo durnimittaparamparāḥ

anyatra kṛṣṇasaṃdhānāttāsu śāntirna te parā /
ityandhakavacaḥ śrutvā niḥśvasanbhrakuṭīmukhaḥ

nirjagāma tataḥ kaṃsaḥ parāṅmukha iva śriyaḥ /
nāyamastīti vṛddheṣu bhāṣamāṇeṣu vṛṣṇiṣu

ādideśāśu śvetāṅgaṃ kaṃsaḥ keśituraṅgamam /
sa kṛṣṇanidhanāyograḥ preritastena dānavaḥ

jagāma govrajaṃ ghorasaṃdhyāsṛksaṃplute 'hani /
sa kopādrudhireṇeva pūritākṣaḥ śvasanmuhuḥ

uraḥsthalamilatprothaḥkuñcitoruśirodharaḥ /
vajrasārasvurāghātanirdāritaśilātalaḥ

visphārakesarasaṭākarālaskandhakandharaḥ /
ghaṭṭayanniva heṣābhiḥ pibanniva diśo daśa

nirmāṃsacarvaṇāsvādaprasravatsṛkviśoṇitaḥ /
kṛtāntacāmarākāravalitoddhūtavaladhiḥ

vivṛttānanavispaṣṭaniryaddantāṃśumaṇḍalaḥ /
dikṣu mānuṣamāṃsādaḥ kṣipannasthicayāniva

so 'bhidudrāva vegena kṛṣṇamāpāṇḍuracchaviḥ /
pavanāpreritasphāraḥ śaranmegha ivācalam

samutkṣiptāgracaraṇaṃ keśavaḥ keśinaṃ puraḥ /
dṛṣṭvā nivāryamāṇo 'pi gaupaiḥ krodhāttamādravat

khurābhyāṃ kṛtaśalyābhyāṃ balādvakṣasi tāḍitaḥ /
ghoraheṣāravogreṇa tena nākampatācyutaḥ

kesarādhūnanoddhūtarajasastasya valgitaiḥ /
babhūvuḥ kakubhaśchannā dhūmaketuśatairiva

tasya prahārato vaktrakuhare vivare hariḥ /
dāruṇe dāruṇāyeva dviguṇaṃ bhujamādade

keśidantāntarāsaktaḥ sa rarāja harerbhujaḥ /
phenāvalīparikṣiptaḥ pārijāta ivārṇave

keśīśailaśilāstambhadṛḍhe doṣṇi muradviṣaḥ /
bhagnadantaściraṃ cakre vaktrāñjanakadarthanāḥ

prasravatsavedasalilaḥ srotaḥ proddhāntaśoṇitaḥ /
vyāvṛttanayanaḥ keśī niḥśvasanniścalo 'bhavat

sphārite doṣṇi kṛṣṇena gaṇḍakūṭataṭāntare /
sphuṭasthūlāsthiṭāṅkāraṃ tadvaktramabhavaddvidhā

sa dāmodaradurvāradordaṇḍadalitākṛtiḥ /
papāta rudhirodgāraghorasturagadānavaḥ

***** keśivadhaḥ || 24 || *****
hate keśini kaṃsasya priye suhṛdi dānave /
bhuvaneṣvabhavatko 'pi harṣotsāhamahotsavaḥ

antarhito muniḥ prītyā nāradaḥ kṛṣṇamabravīt /
sādhu mādhava niḥśalyaṃ tvāyā kṛtmidaṃ jagat

keśinirdāraṇātsvayātaḥ keśavastvaṃ bhaviṣyasi /
ityuktvā prayayau harṣānnārado 'bhimatāṃ diśam

prādurāsīttataḥ śaurernimittanicayaḥ śubhaḥ /
bandhunā pitṛtulyena yaḥ śaṃsati samāgamam

merupārśvāntaraṃ prāyāddinānte vāsareśvaraḥ /
kṛṣṇakeśivadhāścaryakathāṃ vaktumivādarāt

tataḥ pītāṃśukodāradāmodaramanoharam /
babhūva sahajaśyāmaṃ saṃdhyāṃśuśabalaṃ nabhaḥ

śanaiḥ saṃghaṭṭitāḥ śyāmāstamobhirabhavaddiśaḥ /
tārakāṃśusrutakṣīrā gopālairiva dhenavaḥ

vyomābdhipāñcajanyo 'tha niśānāthaḥ samudyayau /
yāminīkāminīkelimaṇḍano maṇidarpaṇaḥ

śaśāṅkakarasāreṇa vihāreṇa suraśriyaḥ /
tamasaḥ parihāreṇa hāraiṇaiva nabho babhau

netrapremṇi sudhāsīmni sitimni vyomni gāḍhatām /
yaśasīvāśrite śaurerniśākarakaracchalāt

praharṣayannīlakaṇṭhānrathena ghananādinā /
śekharo vṛṣṇivīrāṇāmaktūraḥ pratyapadyata

nandagopasya sadanaṃ sa samāsādya gokule /
dadarśa śatapattrākṣaṃ kṛṣṇaṃ keśinisūdanam

ayaṃ sa kaiṭabhārātirbhagavānmadhusūdanaḥ /
bhuvo bhārāvatārāya jāto yādavanandanaḥ

śrīvatsalakṣaṇo vakṣo bibhrāṇaḥ kustubhocitam /
niḥspandāliṅgane yogyaṃ kamalākucakumbhayoḥ

meghaśyāmena vapuṣā nayanāmṛtavarṣiṇā /
dhatte saudāminīdāmaramyaṃ pītāṃśukadvayam

anena nṛtyati manaḥsphāraṃ prasarato dṛśau /
etadāliṅganāyeva bhujau me paridhāvataḥ

ehi mādhava kṛṣṇeti vyāharanprītinirbharaḥ /
pūjito nandagopena kṛṣṇena ca viveśa saḥ

prāptapūjāsanaḥ so 'tha sasaṃkarṣaṇamacyutam /
uvāca puṇḍarīkākṣamāpibanniva cakṣuṣā

iyaṃ te dhīragambhīrā harṣapīyūṣavarṣiṇī /
prayāti nā puṇyavatāṃ mūrtirlocanagocaram

mohāttvadbhaktivimukhastvāṃ dṛṣṭvā prātarāgatam /
vāñchitaḥ kṛtakṛtyaśca bhavitā mathureśvaraḥ

draṣṭumicchati kaṃsastvāṃ prātargantāsi tatpurīm /
tvadvapuḥ pūrṇapūṇyena dhanyāḥ paśyantu yādavāḥ

tatra kaṃsasya saṃbhāradhanādhāmni dhanurmahīm /
upatiṣṭhantu dhaninaḥ sarve gopāḥ karapradāḥ

etāvadeva pracuraṃ mamāgamanakāraṇam /
idaṃ tu bāndhavasnohādyatkiṃcidabhidhīyate

vṛddhaḥ sa sukṛtī tatra putra putravatāṃ varaḥ /
vilokya vasudevastvāṃ phalaṃ prāpnotu janmanaḥ

tvatkṛte satataṃ yasya kaṃsavākyaśarāḥ svarāḥ /
tvāmavāpnotu māhātmyaṃ rohaṇādrivasuṃdharā

api kaṃsabhayātputrairasaṃpītapayodharā /
kṛṣṇeti nāmnā satataṃ sīdati prasnustanī

gūḍhacintāviniḥśvāsadhūsarādharapallavā /
dūrīkṛtasutasnehavaiklavyāptavipallavām

rahitāmiva rāmeṇa kausalyāṃ kulamaulinā /
darśanāmṛtavarṣeṇa nirvāpaya sametya tām

aho tṛṣṇeva sahajācchāyeva sahacāriṇī /
vāsanevāparikṣīṇā sarvathā bhavitavyatā

viśvoddharaṇadakṣasya jagadrakṣāśikhāmaṇeḥ /
tavāpi janma savudhācintayā yatpraśuṣyati

kaṃsanirbhartsanānamrastvāṃ prāpya janakaścirāt /
vahatu trijagatpūjya putra mānonnataṃ śiraḥ

***** akrūrasaṃdeśaḥ || 25 || *****
ityukte dānapatinā snehavātsalyaśālinā /
sarvaṃ karomīti vadannirvikārānano 'bhavat

gantuṃ kṛtābhyupagame kṛṣṇe gopamṛgīdṛśām /
cintāsaṃtaptaniḥśvāsairivendurmlānatāṃ yayau

dugdhā niśīthatsena jyotsnā pūrapayasvinī /
prātardyaiḥ sāṃdhyarāgeṇa kapilā gaurivābabhau

athodayācalaśiroratnatāmāgate ravau /
udyatpradīptacakrasya śobhāṃ lebhe harernabhaḥ

karopanayasaṃpūrṇaiḥ śakaṭairatha bhūribhiḥ /
gantumabhyudyayurgopapatayaḥ kaṃsaśāsanāt

rathaiḥ prayayurakrūrarauhiṇeyācyutādayaḥ /
arghyamānā ivottālagopālīlocanotpalaiḥ

avāpya yamunātīramakrūraḥ kṛṣṇamabravīt /
asminhrade bhogivṛte kṛṣṇa śeṣaṃ phaṇīśvaram

nimajjya bhagavanmantraiḥ pūjayāmyamṛtāśanaḥ /
ityuktvā kṛṣṇanikṣiptarathastatra mamajja saḥ

nimagnaḥ so 'tha pātālaṃ divyakhastikalāñchanam /
śeṣaṃ sahasramūrdhānaṃ dadarśāsīnamīśvaram

hemābjamālābharaṇaṃ sarvaratnābhūṣitam /
sahasraśikharasphāratuṣāragirivibhramam

āsevyamānaṃ praṇatairnikhilaiḥ kulabhogibhiḥ /
nīlāmbaraṃ nālaketuṃ halinaṃ musalāyudham

utsaṅge tasya kṛṣṇaṃ ca śītāṃśoriva lāñchanam /
niṣaṇṇaṃ vismito 'paśyañjapanbrahya sanātanam

rauhiṇeyācyutau matvā tāvevonmajjaya satvaraḥ /
dṛṣṭvā rathasthau tāveva mamajja punarādarāt

punastathaiva tau dṛṣṭvā samunmajjyāstasaṃśayaḥ /
tvameva sarvamityūce pṛṣṭaḥ kṛṣṇena sasmitam

***** hradadarśanam || 26 || *****
dinānte prāpya mathurāmakrūraḥ svagṛhāntare /
svairaṃ jagāda govindaṃ kaṃsadurnayaśaṅkitaḥ

vasudevagṛhaṃ tāta na gantavyaṃ tvayādhunā /
na ca rāmeṇa nitarāṃ kaṃsādāpnoti bhartsanām

ityukte dānapatinā kṛṣṇaḥ sasmitamabravīt /
satyaṃ tatra na gacchāvaḥ paśyāvaḥ kautukātpurīm

ityābhāṣya madodārau rāmakṛṣṇau viceratuḥ /
avatīrṇau vimānābhyāṃ vīrau vidyādharāviva

tau rājarajakaṃ prāpya yayācāte mahābhujau /
vāsāṃsi rucirābhāṃsi na dadāvadhamaśca saḥ

krodhadarpāvaliptaṃ taṃ rajakaṃ krūravādinam /
hatvā jahāra vāsāṃsi baladevānujo balāt

svayaṃ mālyopanayanaṃ mālākārī valīmatī /
śrīpateḥ śrīpradaṃ prādātprītyā praṇayavādinī

krameṇa līlayā kṛṣṇaḥ suspaṣṭāvayavāṃ kṣaṇāt /
tāṃ cakre yauvanodyānapūrṇalāvaṇyavallarīm

tataḥ prāpyāyudhāgāraṃ pūjitaṃ daityadānavaiḥ /
utsāhārhaṃ śilāstambhasāraṃ dadṛśaturdhanuḥ

dāmodarastadādāya dorbhyāmākṛṣya durdharam /
babhañja sphāriṭāṅkāraṃ mṛṇālīnālalīlayā

tena śabdena pavanaskandhasaṃghaṭṭakāriṇā /
rarāsa dāriteva dyauścakampe ca vasuṃdharā

āyudhāgāriko 'pyāśu dhanurbhaṅgaṃ nyavedayat /
kaṃsāyākampitamanāścakre darpātsa cāśrutam

bhagnaṃ kenāpi mallena śrutvā cāpaṃ nareśvaraḥ /
dideśa sarvamallānāṃ yuddhaprekṣāmahotsavam

svairaṃ tataḥ samāhūya mallau cāṇūramauṣṭikau /
cirasaṃdhāritau cakre vadhasajjau muradviṣaḥ

gajaśālādhipaṃ kaṃsaḥ saṃgrāmasacivaṃ rahaḥ /
ūce mohe 'pi saṃprāptasukṛtaḥ śauricintayā

prātardhanurmahīraṅgamāgantā vasudevajaḥ /
sāgrajo darpasaṃmatto mattaḥ sa vadharmahati

raṅgadvāri tvayā cāsau nirghātī vyālakuñjaraḥ /
kāryaḥ kuvalayāpīḍaḥ krodhāttannidhanodyataḥ

hataputraṃ karomyeva vasudevaṃ niraṃśakam /
bandhucchadmapraticchannānnṛpāṃścāndhakayādavān

purā mamārtavavatī jananī navakautukāt /
priyāsanādikaṭake cacāra kusumojjvale

tatra vālānilollāsavellitāśokapallave /
sphūrjadbakulakiñjalkapiñjarīkṛtaṣaṭpade

puñjīkṛtalatākuñjamañjuguñjadvihaṅgame /
ratirāgarasodārasmarasaṃjīvane vane

dadarśa tāṃ saurapatirdrumilo dānaveśvaraḥ /
latāṃ stanastabakinīṃ kāmakalpataroriva

mayo yogīśvaraḥ so 'tha rūpaṃ kṛtvā piturmama /
bheje tāṃ manmathāviṣṭaḥ satīṃ premanirargalām

tataḥ sā vṛttakartavyā śaṅkitā vīkṣya dānavam /
pāpaṃ śaśāpa kupitā dūṣitāsmīti duḥkhitā

vadhaṃ prāpsyasi durvṛtta madbhartṛkulajādyudhi /
ayaṃ ca mama garbhe 'dya tvayā yastanayo dhṛtaḥ

ityuktvā śanakaiḥ prāyāditi māmāha nāradaḥ /
tasmādahaṃ daityapaterdrumilasyātmajo mataḥ

suto 'haṃ nograsenasya yādavā me na bāndhavāḥ /
te hir ve mamocchedyāḥ kṛṣṇotsāhapratīkṣiṇaḥ

saṃdiśyeti mahāmātyaṃ saṃkḷptamape 'hani /
saṃgataprekṣakaṃ raṅgaṃ viveśa viṣadāṃśukaḥ

valabhītuṅgaratnāṃśuṃtaraṅgāliṅgitāmbare /
saṃgatānantasāmantasamāgamanirantera

bhojavṛṣṇyandhakaistatra vīraiḥ parivṛto babhau /
hemasiṃhāsanāsīnaḥ pīnāṃsaḥ kaṃsabhūpatiḥ

molikuṇḍalakeyūraratnāṃśuśabaladyutiḥ /
kāntābhiścāmaraprāntakampitoṣṇīṣapallavaḥ

nānādeśāgatāstasya śāsanādatha durmadāḥ /
samutpeturmahāmallā bhujāsphālanaśālinaḥ

saṃkarṣaṇācyutau vīrau nīlapītāmbarau tataḥ /
sitāsitaghanacchāyau raṅgadvāramavāpatuḥ

gātraiḥ kuvālayāpīḍākāriṇaṃ tatra gauravāt /
punaḥ kuvalayīpīḍaṃ sajjaṃ dadṛśaturgajam

bhogīndrābhogasaṃbhrāntikaraṃ kajjalamecakam /
kālakūṭacchaṭāṭopanirdagdhamiva mandiram

ādhoraṇena durvāradarpapreritamojasā /
taṃ yuddhasaṃmukhaṃ dṛṣṭvā dantāghātakṣatācalam

punaḥ kuṇḍalitoddaṇḍaghoraśuṇḍālamaṇḍalam /
trailokyakavalīkāravikarālamivāntakam

maṇḍalāni carankṛṣṇaḥ savyadakṣiṇapārśavayoḥ /
svasahastālambanaṃ kurvanvegena tamamohayat

āghatākulitaḥ so 'tha vivalatparvatākṛtiḥ /
pravṛddaśramaśūtkāraśīkarāpuritāmbaraḥ

dantābhighāvaiphalyājjānubhyāmavaniṃ gataḥ /
sahasotthāya govindaṃ laghucitraparākramam

carantaṃ karadantāgracaraṇābhyantare 'pi saḥ /
na prāpa kṛtayatno 'pi bhāgyahīna ivopsitam

harirdadatsukaṭakaṃ datvāsya caraṇaṃ mukhe /
saṃgrāmatoraṇastambhaṃ pāṇibhyāṃ dantamagrahīt

kaṃsaśrīnalinīmūlamivotpāṭya dvipānanāt /
tīkṣṇāgraṃ dantamusalaṃ tenaiva nijaghāna tam

nijadantaprahāreṇa raktodgārī vidāritaḥ /
hastī srutaśakṛnmūtraścacālācalasaṃnibhaḥ

ākṛṣṭapṛccho rāmeṇa hatārohaḥ sa śauriṇā /
dantanirdāritakaṭaḥ papāta vikaṭaḥ kṣitau

***** kuvalayāpīḍavadhaḥ || 27 || *****
hatvā kuvalayāpīḍaṃ jagatpīḍākṣayodyataḥ /
raṅgaṃ viveśa govindaḥ kāminīkautukapradaḥ

gajaraktacchaṭāṅkasya līlāvalgitavāsasaḥ /
rūpaṃ tasya babhau raṅge meghasyeva savidyutaḥ

dantidantaḥ sa śuśubhe kare kāliyavidviṣaḥ /
aṣṭamīśītakiraṇaḥ prabhādīpta ivāmbare

tataḥ kaṃsājñayā mallo balavānandhradeśajaḥ /
cāṇūraḥ parvatākārastatra kṛṣṇamayodhayat

tayorjānubhujābandhaiḥ preraṇākarṣaṇāccanaiḥ /
pīḍanāsphālanāghātaiḥ pṛthivī samakampataḥ

putraḥ pīyūṣavarṣīti harṣabāṣpārdracakṣuṣā /
sakampaṃ vasudevena mātrā ca jayasaṃśraye

śrīkānta ityapsarobhirdaityacchedīti khecaraiḥ /
bandhurityādarādgopaiḥ pravīra iti yādavaiḥ

mallo varāko 'sya kiyāniti saṃkarṣaṇena ca /
tarasvī vīkṣyamāṇo 'sau mallānāṃ vismayaṃ vyadhāt

tataḥ kopākulaḥ kaṃsaḥ kṛṣṇotsāhavivardhanam /
bhujamudyamya vipulaṃ tūryasvanamavārayat

utsāhavādye kaṃsena kṛṣṇadveṣānnivārite /
devadundubhayo nedustāratūryaravairdivi

mallaṃ kṛṣṇa jahītyāśu saptarṣibhirudīrite /
papātoddyotitākāśaḥ kaṃsasya mukuṭānmaṇiḥ

atha daityāvatārasya mallasyādbhutavikramaḥ /
muṣṭiprahāreṇa śiraścakāra dalitendriyam

tasya sphuṭallalāṭasya locane dīpasaṃnibhe /
nipetatuḥ kṣititale tārāyugalaśobhane

tato nipatitāśeṣamalle malle nipātite /
abhūtkṣubdhābdhigambhīro raṅgakṣobhabhavaḥ svanaḥ

saṃkarṣaṇo 'pi jagrāha mallaṃ maṇḍalakovidaḥ /
mauṣṭikaṃ nāma vikaṭaṃ tāmarākhyaṃ ca keśavaḥ

janmāvartaṃ paribhrāmya tomalaṃ kāliyāntakaḥ /
papāta bhuvi niṣpiṣya mauṣṭikaṃ ca halāyudhaḥ

hateṣu teṣu malleṣu śalyeṣu tridivaukasām /
vismite yādavakule lulite raṅgamaṇḍale

sudhāsārairivāsikte vasudeva vadhūsakhe /
cukopa bhrukuṭībhīṣmaḥ kaṃsaḥ kampitamānasaḥ

sāvegaistasya niḥśvāsairiva pralayatāṃ gate /
kopāgnau sarvabhūtānāṃ ghoramāvirabhūdbhayam

tasya gaṇḍataṭe spaṣṭaṃ khedabindulatā babhau /
laḍatkuṇḍalasakteva bimbitā mauktikāvalī

bhrūbhaṅgena nivāryaiva raṅgakolāhalasvanam /
vetriprotsāritajano jagāda jagatīpatiḥ

iyaṃ saralatā jātu jātā sārakṣayāya naḥ /
kathaṃ prathitasārāṇāṃ madhye gopaḥ pradṛśyate

jambukena hatāḥ siṃhā yadi tatkriyate 'tra kim /
niṣkāsyantāmito gopā nandagopaśca badhyatām

bāndhavavyasanaścāyaṃ vasudevaḥ kulādhamaḥ /
nidhīyatāṃ kṣayamukhe svapakṣaiḥ saha yādavaiḥ

ugrasenasutasyeti śāsanādugravikramaḥ /
samudyayuryathādiṣṭaṃ kartuṃ tanmativartinaḥ

tatastrāsākulānvīkṣya gopāngoptā divaukasām /
devīṃ ca devakīṃ putrasnehavaiklavyaviklavām

hemasaṃhāsanopāntamabhipatya trivikramaḥ /
jagrāha lolamālyeṣu kaṃsaṃ keśeṣu keśavaḥ

agre digbhiriva nyastamavatīrṇamivāmbarāt /
sahasā patitaṃ kṛṣṇaṃ kaṃsaḥ kālamamanyata

kṛṣṇenākṛṣyamāṇeṣu mālyavatsu mahīpateḥ /
keśeṣu vilalāpeva rājaśrīrbhaṅgaśiñjitaiḥ

nāmyamānānanaḥ kaṃsaḥ śauriṇā bhārapīḍitām /
vadhe nimittatāṃ yātāmāluloke mahīmiva

vaktrāmbararavirlakṣmīvihāramaṇiparvataḥ /
maulistasyāpatatsrastamuktāsrukaṇasaṃtatiḥ

tamākṛṣya sphuṭanmuktāhārakeyūrakuṇḍalam /
sphāraiśvaryādiva mahāhemasiṃhāsanāccyutam

raktakuṭṭimanirghṛṣṭagātraprasrutaśoṇitam /
utsasarja viśīrṇāsuṃ kaṃsaṃ dūre harirvyasum /
ajitaṃ sarvabhūpālairabhagnaṃ vajrisaṃgare

taṃ vīkṣya sarvabhūtānāmavaśyaṃ śauriṇā hatam /
raṅge samudabhūddhoraḥ kṣaṇaṃ halahalāravaḥ

***** kaṃsavadhaḥ || 28 || *****
tasminvīrakulottaṃse hate kaṃse murāriṇā /
kaṃsānujaṃ sunāmānaṃ nijaghāna halāyudhaḥ

devo 'tha devakīsūnurvavande devavanditaḥ /
vasudevasya pādābjo(bje) mātuścānandanirbharaḥ

sahasā hatamākarṇya kaṃsaṃ kaṃsavadhūjanaḥ /
akāṇḍavajrapātena nirdārita ivāyayau

taṃ pāṃsurūṣitaṃ bhūmau siṃhāhatamiva dvipam /
saṃvīkṣyonmathitaṃ vegādvāteneva mahādrumam

krośantyastārakaruṇaṃ chinnahāravibūṣaṇāḥ /
viveṣṭantyaḥ kṣititale jagadustuṃ mṛgīdṛśaḥ

hā nātha lalanākelikalanākusumāyudha /
yudhi pracaṇḍadordaṇḍakhaṇḍitārātimaṇḍala

kathaṃ priyāsu vimukhaḥ premapraṇayabhūmiṣu /
bhūmimāliṅgya supto 'si bhubhābhyāṃ vismṛtādaraḥ

jarāsaṃdhito vārinātharatnāpahāriṇaḥ /
kṣatayakṣasya te vīraḥ vadhaḥ kathamanāyudhaḥ

airāvaṇaviṣāṇāgraviṣamollikhitorasaḥ /
vadhe tavāpi bhūpāla kathaṃ na kṣubhitaṃ jagat

akṣauhiṇīnāṃ nāthasya rājarājasya te katham /
nijaḥ paro vā saṃgrāme naiko 'pi nihataḥ puraḥ

udañcaya dṛśaṃ deva vilokaya vadhūjanam /
iyaṃ kṛtakanidrā vā kopaḥ praṇayinīṣu vā

ayaṃ niṣkaruṇaḥ ko 'pi puṃsāṃ paryantayātrikaḥ /
panthāḥ pratīkṣyate kṣipraṃ na yatra dayito janaḥ

ityantaḥpuranārīṣu vilapantīṣu kampitā /
āyayau kaṃsajananī sahasā śokaviklavā

utsaṅge sā śiraḥ kṛtvā putrasya kṣitiśāyinaḥ /
bāṣpaṃ durdharamādāya śuśocārtapralāpinī

aho nu tvāṃ nṛśaṃsena putra kālena nighnatā /
chinnaḥ pituste vṛddhasya jalāñjalimanorathaḥ

ekākī pāṃśuśayane mahārhaśayanocitaḥ /
kathaṃ pṛthagjana iva sthito 'si pṛthivīpate

jñātibhyo duḥsahaṃ puṃsāṃ jāyate nānyato bhayam /
iti rakṣaḥ sabhāsīnaḥ satyamūce daśānanaḥ

svabhujopārjitā yena bandhusādhāraṇīkṛtā /
lakṣmīḥ sa tvaṃ hataḥ putra jñātinā jñātivatsalaḥ

ityuktvā nṛpatiṃ vṛddhamugrasenamuvāca sā /
bhartāraṃ putraśokena viṣeṇevātimūrchitam

ayaṃ te tanayo rājanbāndhavaiḥ parivarjitaḥ /
hataścaura ivaikākī saṃskāraṃ yācatāṃ harim

rājye pravīro bhojo 'sminnathavā mādhavo vibhuḥ /
iyaṃ śrīḥ satataṃ rājanvīravaktrāvalokinī

gaccha vijñāpaya vibho kṛṣṇaṃ yādavasaṃsadi /
kaṃso 'yaṃ pṛthivīpālastyajyatāmairdhvadaihike

kasya nāma hate vairaṃ prāṇaiḥ saṃśodhitāgasi /
tyaktvā prayātaḥ sarvasvaṃ nottiṣṭhiti hataḥ punaḥ

ugraseno niśamyeti saṃdhyāraktāṃśumāniva /
vasudevālayaṃ prāyādgale daṣṭa ivāhinā

sa bandhusahitaḥ kṛṣṇaṃ dadarśāvanatānanaḥ /
svabandhunidhanadhyānapaścāttāpākulāśayam

tamabravīdugrasenaḥ kriyatāmucitaṃ tvayā /
aparimlānasadvṛttānparipālaya yādavān

tvadājñayā karomyeṣa kriyāṃ kaṃsasya paścimām /
datvā jalāñjaliṃ cāsya bhavāmi vipine muniḥ

prāpte vidherniyogena viyoge yogino naye /
kānane kānane teṣāṃ bāṣpamātrocite prabhā

tacchrutvovāca kaṃsāriḥ sakatyametatkulocitam /
sadṛśaṃ tava bhūpāla śrutasya caritasya ca

bhavābhavaparicchedarekheyaṃ bhavitavyatā /
jantorlalāṭapāṣāṇalikhitevāvināśinī

mā kṛthāḥ śokamadhunā vṛtte 'sminnanivartini /
kāle kalitakālāgrā na hi muhyanti dhīdhanāḥ

satkriyāṃ bhajatāṃ kaṃso rājyaṃ ca bhajatāṃ bhavān /
rājyārthino na hi vayaṃ na kaṃsastatkṛte hataḥ

jagatkāryakṛte 'smāsu prasannaṃ yadi te manaḥ /
tadrājyamaparityājyaṃ nijaṃ nirvyājakāriṇaḥ

ityuktvādhomukhaḥ kṛṣṇo yaduvaṃśavibhūṣaṇaḥ /
vṛddhamaiśvaryavimukhaṃ balānnṛpapade vyadhāt

tataḥ kaṃsasya rājārhe satkārye bandhubhiḥ kṛte /
uvāsa sānujaḥ kṛṣṇastatra vṛṣṇibhirarcitaḥ

***** kaṃ sasatkriyā || 29 || *****
tataḥ saṃdīpanergatvā kaśyapasyāntavāsinaḥ /
tau gurorvratasaṃpannau sarvavidyāvidhergṛham

divyāstreṣu saśabdeṣu vedeṣu viditātmasu /
niravadyāsu vidyāsu kalāsvavikalāsu ca

avāpatuḥ paraṃ pāraṃ pratibhāmaṇidarpaṇau /
pūjayantau śivaṃ sākṣāttau parvasu visaṃbhramam

uktastato gurustābhyāṃ dakṣiṇā gṛhyatāmiti /
uvāca prāptumicchāmi prabhāvādyuvoyaraham /
putraṃ prabhāsayātrāyāṃ samudre timinā hṛtam

guroriti girā kṛṣṇaḥ saṃkarṣaṇamate sthitaḥ /
gatvā jalanidhiṃ ghoraṃ mamajja mahasāṃ nidhiḥ

gurormama sutaḥ kvāsāviti vādinamāśu tam /
kṛtāñjalirjalanidhirjagāda jagatāṃ patim

iha pañcajano nāma daityo vasati duḥsahaḥ /
timirūpeṇa tenāsau hṛtaḥ sāṃdīpaneḥ sutaḥ

ityambudhigirā vīro hatvā pañcajanaṃ hariḥ /
avāpa pāñcajanyākhyaṃ śaṅkhaṃ na tu guroḥ sutam

tato vaivasvataṃ jitvā guroḥ pretapurādapi /
saśarīraṃ samādāya dadau dāmodaraḥ sutam

mathurāmatha saṃprāpya kṛtāstraḥ sarvayādavān /
rāmeṇa sārdhaṃ vidadhe vismayānandanirbharān

***** iṣvastraśikṣā || 30 || *****
atrāntare kaṃsavadhārmarṣadīptānalākulaḥ /
svasute vidhave dṛṣṭvā duḥkhitaḥ kaṃsavallabhe

samabhyāyājjarāsaṃdho magadhādhipatirbalī /
rājyaṃ yatsaṃśrayātkaṃso baddhvā pitaramāptavān

vīrāstadanugāścānye bhūmipālāḥ samāyayuḥ /
kārīṣo dantavakrākhyaḥ śiśupālaśca cedipaḥ

kaliṅgaḥ kauśikaḥ pauṇḍraḥ krātho rukmī sabhīṣmakaḥ /
aṃśumānāhṛtaḥ sālvaveṇudārisamudragāḥ

traigartaḥ suhyasauvīraśaibyapāṇḍyavidehapāḥ /
kāśyakausalyagāndhārakāśmīrayavanādayaḥ

daśārmabhagadattādyāste nṛpā balaśālinaḥ /
rundhānā mathurāṃ cakrurjagnirvivaraṃ gajaiḥ

tacchattracāmarasphāraphenānkṣitipasāgarān /
vīkṣya tānsamayaṃ mene prāptaṃ kāliyasūdanaḥ

akṣauhiṇīnāṃ viṃśatyā māgadhena tarasvinā /
mathurāyāṃ niruddhāyāṃ niryayurvṛṣṇiyādavāḥ

tataḥ pravṛtte samare lāṅgalī musalāyudhaḥ /
śārṅgapāṇiḥ sa kaṃsārirvahankaumodakī gadām

tālatārkṣyadhvajāgrābhyāṃ rathābhyāṃ hemakaṅkaṭām /
vīrau viviśaturvairisenāṃ raṇasamākulām

tasminnākṛṣṭadeheṣu piṣṭeṣu masulena ca /
rāmeṇa kuñjarendreṣu nipatatsu ratheṣu ca /
vṛṣṇibhiryudhyamāneṣu śauryaśāliṣu rājasu

śabdenākṛṣyamāṇasya śārṅgasya muravairiṇaḥ /
daityātamanāṃ narendrāṇāṃ hṛdayāni cakampire

jarāsaṃdhaśarāsārairvirathau rāmakeśavau /
padbhyāṃ viceraturvīrau kurvāṇau subhaṭakṣayam

saṃkarṣaṇena gadayā niṣpiṣṭasyandano yudhi /
gadāpāṇirjarāsaṃdhaḥ svayaṃ kopāttamādravat

tayorghoragadāyuddhe suśikṣābalaśālinoḥ /
babhūva kautukāyātasuranirvivaraṃ nabhaḥ

tayoḥ prāharaiḥ sāvegairgirisaṃcūrṇanocitaiḥ /
dhairyatulyāni gātrāṇi dṛḍhāni ca cakampire

tataḥ samudyate ghore prahāre jīvahāriṇi /
jarāsaṃdhāya rāmeṇa proccacāra vaco divaḥ

alaṃ mithyāprayāsena yudhi dhenukasūdanaḥ /
nāyaṃ vadhyastvayā rājā prājāto 'syāntakaḥ paraḥ

śrutvaitadvirate rāme yāti cāstaṃ divākare /
balayoravahāro 'bhuddāritodāravīrayoḥ

***** jarāsaṃdhayuddham || 31 || *****
yāte jite jarāsaṃdhevītavighneṣu vṛṣṇiṣu /
bālakrīḍāḥ smaranrāmaḥ kadācidgovrajaṃ yayau

prahṛṣṭaḥ pūjitastatra gopairgovindapūrvajaḥ /
vijahāra vanānteṣu kānteṣu kusumaśriyā

sa kadambatarormūle niṣaṇṇaḥ puṣpahāsinaḥ /
vilolapallavaistena vyajanairiva vījitaḥ

hṛṣṭaḥ pānotsukaḥ śubhraḥ kadambodaranirgatām /
papau kādambarīṃ divyāṃ puṣpāmṛtamayīṃ surām

madatāmrakapolāgraṃ saṃdhyāruṇaśaśiprabham /
śuśubhe vadanaṃ tasya līlāndotakuṇḍalam

tataḥ kādambarī devī divyāmbaravibhūṣaṇā /
kadambakesarāvāsasaṃkrāntodārasaurabhā

vyālolakamalākāramadāghūrṇitalocanā /
siṣeve rūpiṇī rāmaṃ ramamāṃṇaṃ manoramam

kāntāmukhopamānasya kāntiśca tuhinadyuteḥ /
priyābhirgīrbhirabhyetya prahṛṣṭā tamatoṣayat

śrīśca vigrahiṇī tasmai dadau hemāmbujasrajam /
kuṇḍalaṃ kiraṇodāraṃ hāraṃ ca hariṇekṣaṇā

nīlāmbaraḥ sa vibabhau hemamālāvibhūṣitaḥ /
kailāsa iva saṃsaktavidyuddyotitatoyadaḥ

rarājarājasastasya hārastarjitatārakaḥ /
dugdhābdheriva phenaighaścandrasyevāmṛtadravaḥ

tataḥ sa majjanakrīḍājātotkaṇṭho madālasaḥ /
ehīti dūrādyamunāmuvāca ssvalitākṣaram

sā tadvākyamanādṛśya kiṃcinnovāca nimnagā /
yadā tadā ruṣā rāmaḥ samutthāyādahe halam

tāṃ lolanīlasalilāṃ halāgreṇācakarṣa saḥ /
saṃrambhasrastakabarīṃ māninīṃ kupitāmiva

kṣobhākulitahaṃsālīmekhalāmukharā muhuḥ /
saṃlakṣya pulakaśreṇī kvacitasrastajalāṃśukā

kvacittaraṅgabhrūbhaṅgaparivṛttiparāṅmukhī /
chinnaphenāvalīhārākīrṇaśīkaramauktikā

kvicitsalilakalloladukūlagrahaṇākulā /
kvicidvīcīkarācchannacakravākonnatastanī

trāsākulitavācālavihaṅgavalayā kvacit /
āvartanartitotphullanīlābjacakitekṣaṇā

kvacidvārikuhūtkārasaniḥśvāsapralāpinī /
sāvegagamanāyāsaviṣaskhalitā kvacit

halenākṛṣyamāṇā sā samudbhrāntābhavannadī /
madhye bṛndāvanaṃ nītā tataḥ pratyakṣarūpiṇī

uvāca rāmaṃ yamunā kampamānā kṛtāñjaliḥ /
visrastavārivasanā kampaṇyākulagāminī /
phenairmāṃ prahasiṣyanti saritaḥ sāgarāntike

svarūpaṃ prāptumicchāmi prasanne tvayi mānada /
mahātmanāṃ nikāre 'pi mānanīyā hi yoṣitaḥ

iti prasādito rāmastayā bālamṛgīdṛśā /
virarāmādbhutākrāntaircito vrajavāsibhiḥ

***** yamunākarṣaṇam || 32 || *****
tataḥ prāptaḥ sa mathurāṃ pūjitaḥ kāliyadviṣā /
divyamālāmbaraḥ śrīmānyādavānandakṛdbabhau

vicintyātha jarāsaṃdhaṃ gataṃ bhagnamanoratham /
taṃ duḥsahamahānīkaṃ punarāgamanotsukam

atyalpāṃ mathurāṃ vīkṣya vardhamānāṃśca yādavān /
ugrasenādibhirvṛddhairamantryata keśavaḥ

so 'bravīdayamatyantapraṇayopacitaḥ kramaḥ /
gurūṇāṃ bhavatāmagre yadasmābhirihocyate

iyaṃ nayavidāṃ kāpi prakhyātābhimatā matiḥ /
tiṣṭhastu cintyate nītiryadvīreṣu mahatsvapi

jarāsaṃdhena nastāvatprajāto balaśālinā /
niḥsāmasīmā vairāgniraṅgacchedasamudbhavaḥ

viraktāḥ pṛthivīpālāste te tadanuyāyinaḥ /
jarāsaṃdhena sahitā ye na jeyāḥ surairapi

sa kālayavano mlecchadaraccīnaśakāgragaḥ /
tathā balanirodhena purīṃ naḥ samapīḍayat

sa gārgyasyogratapasā saṃjātastrijagajjayī /
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ varādvīraḥ pinākinaḥ

iyamasmatpurībandhe tasyāśvākṛdudbhavā /
saridaśvaśakṛtsaṃjñā loke khyātā prasarpati

krameṇa vinipātānāṃ bhayaṃ te mahatāṃ dviṣām /
nagaryāṃ prāpa durgāyāṃ kāladeśodayena na

tasmāddvāravatīṃ durgāṃ parikhāṭṭalamālinīm /
niveśayitumicchāmi paścimābdhau kuśasthalīm

ityukte śauriṇā prāhustatheti yadupuṃgavāḥ /
śraddhā hi hitavākyeṣu bhāvikalyāṇasaṃpadām

kṛṣṇasarpaḥ tataḥ kṛṣṇaḥ kumbhe prakṣipya mudrite /
prāhiṇodyavanendrāya duḥsaho 'smītyudāharan

taṃ dṛṣṭvā kālayavanaḥ prahasyograiḥ pipīlakaiḥ /
bhakṣitaṃ preṣayāmāsa sarpaṃ senāḍhyatāṃ vadan

tataḥ kṛṣmena sahitāḥ purīṃ jaladhimekhalām /
prayayurmathurāṃ tyaktvā sarve yādavavṛṣṇayaḥ

tataḥ parivṛtā vīrairbhrājamānā surairiva /
purī kṛṣṇena śuśubhe śakreṇevāmarāvatī

tataḥ kadācidekākī pādacārī janārdanaḥ /
ākraṣṭuṃ kālayavanaṃ prayayau nayakovidaḥ

govindamāgataṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭo yavanādhipaḥ /
abhyādravanmahākāyaḥ kālaḥ kāla ivotkaṭaḥ

manojavaṃ jagadvairī sa jighṛkṣurjanārdanam /
vegābhisārī vidadhe kampakṣubhākulā diśaḥ

svamāyāmiva gambhīrāṃ dhīro giriguhāṃ tataḥ /
viveśa vipulāyāmāmacintyagatiracyutaḥ

māndhātustanayastatra mucukundaḥ kṣitīśvaraḥ /
devāsuraraṇe kṛtvā śakrasya ripusaṃkṣayam

śrānto nidrāṃ varātprāpya vidadhe saṃvidaṃ suraiḥ /
nidrākṣayaṃ me yaḥ kuryātsa gacchedbhasmasāditi

suciraṃ ratnaparyaṅke śayānasyātha tasya saḥ /
rājño guhāyāṃ govindaḥ śīrṣante samupāviśat

tataḥ praviśya sāvegaṃ kopaprajvalitaḥ śvasan /
suptaṃ dadarśa rājarṣiṃ yavanaḥ parvatākṛtim

pihitānanamālokya taṃ kālayavanaḥ krudhā /
kṛṣmo 'yamiti saṃcintya padā pasparśa bhūmipam

sahasā pratibuddho 'tha mucukundanṛpaḥ padā /
spṛśantaṃ duḥkaharuṣā cakṣuṣā bhasmasādvyadhāt

nirdagdhe kālayavane parivṛttānano nṛpaḥ /
nidrākaṣāyanayanaḥ puṇḍarīkākṣamaikṣata

sa dṛṣṭvā mandarākāraḥ kṛṣṇamatyalpavigraham /
vipulaṃ kālasaṃjñāsīdatītaṃ jagatīpatiḥ

ko bhavāniti pṛṣṭo 'tha mucukundena keśavaḥ /
nyavedayatsvavṛttāntamabhivādya kṛtāñjaliḥ

yugatrayaṃ gataṃ jñātvā nidrāyāḥ pṛthivīpatiḥ /
gulphapramāṇā dṛṣṭvā ca prajā hrasvatvamāgatāḥ /
na cakāra matiṃ rājye virase vigataspṛhaḥ

samāneṣu vyatīteṣu śūnyāsu premabhūmiṣu /
jīrṇe jagati vicchāye sajane kā ratiḥ satām

sa gatvā tapase dhīmānkandaraṃ himabhūbhṛtaḥ /
āruroha nṛpaḥ svargaṃ svārohaṃ puṇyasaṃpadām

***** kālayavanavadhaḥ || 33 || *****
kṛṣṇo 'tha dvārakāṃ gatvā vihitāṃ viśvakarmaṇā /
hemapratolīprākārāṃ ratnagopuratoraṇām

sphārasphaṭikaharmyāṃśumālāracitacandrikām /
amṛtodgāriṇīṃ kṣīrasāgarādiva nirmitām

maṇibhittiṣu saṃkrāntakāntāvadanamālikām /
vijajya bahudhātmānaṃ śaśāṅkeneva sevitām

viveśa viṣadoddyotāṃ sānugāṃ satato 'savām /
sa sainyadhanamādāya nikhilaṃ yavanārjitam

tasyāṃ porajanaṃ sarvaṃ śaṅkho nāma nidhīśvaraḥ /
kṛṣṇasya śāsanāttūrṇaṃ hemaratnairapūrayat

visṛjya pavanaṃ sākṣāttridivaṃ devakīsutaḥ /
ānināya sudharmākhyāṃ divyāṃ devasabhāṃ vibhuḥ

sā purī subhaṭairguptā vṛṣṇisātvatayādavaiḥ /
meroriva guhāsiṃhaiḥ śuśubhe kāntinirbharā

datteva kāle vipule samudreṇa harergirā /
anekayojanāyāmā purī sābhūdgarīyasī

atrāntare bhīṣmakasya dākṣiṇātyasya bhūpateḥ /
śuśrāva rukmiṇīṃ kṛṣmaḥ kanyāṃ rūpema viśrutām

sāpi śuśrāva kaṃsāriṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam /
abhilāṣarasodāraṃ kimapyāsīnmanastayoḥ

bhīṣmakasyātmajo rukmī bhujaśālī raṇotkaṭaḥ /
vīro bibharti yaḥ spardhāṃ bhuvi bhārgavabhīṣmayoḥ

anujāṃ rukmiṇīṃ dṛptaḥ sa kṛṣmenārthitāṃ sadā /
na dadau kaṃsadāso 'yamiti dveṣādudāharan

tato jarāsaṃdhagirā śiśupālāya bhūbhuje /
tāṃ dātumudyayau putrīṃ bhīṣmakaḥ putrasaṃmate

vasudevasvasuḥ putraḥ śiśupālo 'tha tatpurīm /
kṛṣṇādibhirvṛṣṇivīrairvārayātrābhimantritaiḥ

dantavakrajarāsaṃdhamukhyaiśca saha rājabhiḥ /
sa vivāhotsave prāyādbhīṣmakenābhipūjitaḥ

indrāṇīpūjanavyagrāṃ tatra locanacandrikām /
dadarśa rukmiṇīṃ kṛṣṇaḥ kṛṣṇaśārāyatekṣaṇām

sumukhīṃ kāntilalitāmātāmrādharapallavām /
lakṣmīmiva sahotpannāṃ candrāmṛtasuradrumaiḥ

tīṃ vīkṣya padmavadanāṃ madanodyānamādhavīm /
mādhavo madhusaṃsikta iva kṣaṇamacintayat

iyaṃ śubhrāṃśukotphullaphenā kāntitaraṅgiṇī /
harahuṃkāradagdhasya jīvatī puṣpadhanvanaḥ

lajjaiva jalajaspardhā prabheyaṃ śaśinaḥ kutaḥ /
upamānaṃ sukhasyāsyāḥ svamukhaṃ darpaṇe yadi

cintayanniti vaikuṇṭhaḥ sotkaṇṭhaṃ manmathākulaḥ /
jahāra saṃmate bhrātuḥ sahasā bhīṣmakātmajām

rathena rathinā tena hṛtāyāṃ vātaraṃhasā /
udabūtsubhaṭakṣobhagambhīro bhūbhujāṃ ravaḥ

iyaṃ kṛṣṇena kṛṣṇena kanyā kanyā hṛtā hṛtā /
iti vyāharatāmeva rājñāṃ moha ivābhavat

vṛṣṇīnāṃ rāmamukhyānāṃ bhāraṃ vinyasya duḥsaham /
tārkṣyaketau drutaṃ yāte ghoraṃ yuddhamavartata

rāmasātyakihārdikyagadākrūravidūrathaiḥ /
vakradevasunakṣatrasāraṇādyaiśca yādavaiḥ

śiśupālajarāsaṃdhamukhyānāṃ bhūbhujāṃ raṇe /
akālarajanīvābhūtkṣaṇaṃ nirvivaraiḥ śaraiḥ

balinā baladevena vadhyamāneṣu vairiṣu /
śiśupālena cānyeṣu saṃkṣayaḥ sainyayorabhūt

atrāntare puro rājñāṃ skmī krodhāgninā jvalan /
pituścovāca saṃnaddhaḥ śvasannāga ivāhataḥ

nāhatvā malinācāraṃ kṛṣṇaṃ durnayakāriṇam /
svapuraṃ samupeṣyāmi vīravrataparicyutaḥ

ityuktvā rathamāruhya vīrairanugato nṛpaiḥ /
javoddhūtapatākāgraḥ sa yayau nādayandiśaḥ

dūrādāyāntamālokya rathastho rukmiṇīsakhaḥ /
tasthau hariḥ parāvṛtya karṇāntākṛṣṭakārmukaḥ

tataḥ śreṇīkṛtaiḥ kṣipraṃ ghanaiḥ kṛṣṇaśilīmukhaiḥ /
ācchādyamānā vibabhurbhūpālakamalākarāḥ

śaurirāpūryamāṇo 'tha rukmicāpacyutaiḥ śaraiḥ /
hemapuṅkhairabhūdvyāptaḥ sūryāṃśubhirivācalaḥ

akṣayāṃ kṣitipaiḥ kṣiptāṃ dīptaśastraparasparām /
bhindānaḥ sāyakaistūrṇaṃ babhau nṛtyannivācyutaḥ

tataḥ kṛṣṇaśaraiḥ kṣipraṃ chinnacchatrarathadhvajāḥ /
babhūvuḥ kṛttakodaṇḍāste khaṇḍitamanorathāḥ

divyāstravarṣiṇaḥ śauriśchitvā sarvāyudhānyatha /
rukmiṇastīvranārācairvivyādha hṛdayaṃ tribhiḥ

mūrcchite patite tasminvidrute rājamaṇḍale /
rarakṣa śaurirdayayā rukmiṇaṃ rukmiṇīgirā

yāte dvāravatīṃ kṛṣṇe vinivṛtteṣu vṛṣṇiṣu /
kuṇḍinākhyaṃ puraṃ rukmī praviveśa na lajjayā

pratijñayā parityaktapuraḥ sa vidadhe param /
puraṃ bhojakaṭaṃ nāma mānabhaṅgaṃ vicintayan

***** rukmiṇīharaṇam || 34 || *****
jayaśriyamivādāya śriyaṃ mūrtyantarāgatam /
bheje vivāhavidhinā rukmiṇīṃ rukmiṇīpriyaḥ

sa tayā puṇḍarīkākṣaḥ phullondīvacatakṣuṣā /
vijahāra sudhāsāraparipūritamānasaḥ

tasyamajījanatputrāndaśa tridaśasaṃnibhān /
pradyumnacārudoṣṇādyānkanyāṃ cārumatīṃ tathā

tataḥ prāpa priyāḥ premapraṇayodyānavallarīḥ /
anyā jagatpatiḥ patnīrmūrtā iva diśo daśa

kālindī satyabhāmā ca satyā jāmbavatī tathā /
mitravindā suśīlā ca lakṣmaṇā jālavāsinī

sudantā rohiṇī ceti tāścandravadanāḥ sadā /
śyāmāḥ śyāmā iva prītyā bhejire śeṣaśāyinam

sa ṣoḍaśasahasrāṇi divyānāṃ hariṇīdṛśām /
svairaṃ kandarpalīlāsu viśvarūpaṃ siṣevire

tāsu viśvasṛjastasya lakṣasaṃkhyo 'bhavadvibhoḥ /
putravargaḥ surārātikṣayakṣamaparākramaḥ

nārāyaṇīṃ candrasenāṃ vaidarbhīṃ kṛṣṇanandanaḥ /
lebhe svayaṃvare kanyāṃ pradyumnaścārulocanaḥ

tenājani sutastasyāmaniruddhaḥ smaradyutiḥ /
rūpaṃ yasyāyatākṣīṇāṃ dṛgvaśīkaraṇāñjanam

kālena rukmiṇaḥ pautrīmaniruddhaḥ sulocanām /
prāptuṃ yayau rukmavatīṃ saha yādavavṛṣṇibhiḥ

halāyudhapradhāneṣu teṣu tatra sthiteṣvatha /
chadmadyūte matirabhūddākṣiṇātyamahībhujām

te saṃmantrya sabhāsīnā ratnāsanajuṣo nṛpāḥ /
kitave cakrurāhvānaṃ saṃhatāstālalakṣmaṇaḥ

tasya taiḥ saṃpravṛtte 'tha dyūte kalahadohade /
paṇeṣu vartamāneṣu mithaḥ kanakakoṭibhiḥ

kṣadrairnikṛtyānirvyājo rāma eva jito 'sakṛt /
tamuvācājito rukmī vihasyākṣānpratolayan

avidyo durbalaścāyamaho bahudhano jitaḥ /
tacchrutvā manyusaṃtaptaḥ śvasankṛṣṇāgrajo 'vadat

daśakoṭisahasrāṇi hiraṇyasya paṇo mama /
ityukto halinā rukmī na kiṃcitpratyuvāca tam

nipātiteṣvathākṣeṣu jitaḥ kṛṣṇāgrajena saḥ /
maunakṛnna jito 'smīti jagāda vyājamāśritaḥ

tenāsya jihvavacasā kupite musalāyudhe /
uccacāra sphuṭā vāṇī gaganādaśarīriṇī

rāmeṇa vijito rukmī kṛtvābhyupagamo dhiyā /
pramāṇaṃ hi manovṛttiḥ sarvakāryeṣu dehinām

tacchrutvā na jito 'smīti vādinaṃ punareva tam /
aṣṭāpadena sāvegamavadhīnmusalāyudhaḥ

dantānkaliṅgarājasya nipātya samado balaḥ /
utpāṭya kalabhastambhamādravatkrathakaiśikān

kālānaladviṣastasya trāsādyāteṣu rājasu /
rukmiṇi kṣmābhṛtāṃ nāthe hate śakraparākrame

yāteṣu vṛṣṇivīreṣu śanaiḥ sānuśayeṣviva /
vṛttaṃ nyavedayatsarvamacyutāyācyutāgrajaḥ

tato vilāpamukharāṃ rukmiṇīṃ madhusūdanaḥ /
parisāntvyānatamukhaṃ kiṃcinnoce halāyudham

***** rukmivadhaḥ || 35 || *****
evaṃ bhārgavatulyo 'sāvavadhyastridaśairapi /
hataḥ śeṣāvatāreṇa sa rukmī tālaketunā

sāmbo nāma kadācittu jāmbavatyāṃ hareḥ sutaḥ /
duryodhanasutāṃ hartuṃ prayayau hastināpuram

kanyāharaṇakopena tasminrājasvayaṃvare /
saṃruddho dhārtarāṣṭreṇa māninā mādhavātmajaḥ

kruddho 'tha tadvimokṣāya svayametya halāyudha /
puraṃ kauravarājasya tarasā bhaṅktumudyataḥ

prākāravapre vidadhe halaṃ gaṅgātaṭonmukham /
cacāla yena nikhila sahasāṃ hastināpuram

puraṃ sagopurāṭṭālaṃ halākarṣaṇaghūrṇitam /
gaṅgāyāmudyataṃ kṣeptuṃ jñātvā kruddhaṃ halāyudham

duryodhanaḥ svaṃya gatvā praṇipatya prasādya ca /
sāmbaṃ muktvā gadāyuddhe prayayau tasya śiṣyatām

ityevaṃ baladevasya balamatyadbhutaṃ vibhoḥ /
yena nāgāyutaprāṇo bhīmo dorbhyāṃ parājitaḥ

***** baladevamāhātmyam || 36 || *****
atrāntare bhuvaḥ sūnurnarako nāma dānavaḥ /
jahāra sarvaratnāni striyaśca tridivaukasām

aditeḥ kuṇḍalāhārī bhayadīkṣāṃ cakāra yaḥ /
yudhi sehe na taṃ kaścitpravṛddhaṃ lokakaṇṭakam

tataḥ kadācidvaiḍūryastambhabhūriprabhāṃ sabhām /
āsīne vṛṣmibhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇe ratnāsanojjvalām

adṛśyata sphurattejaḥpuñjaiḥ piñjaritaṃ nabhaḥ /
ravivājikhurakṣuṇṇameruhemarajaḥprabhaiḥ

tanmadhye śanakaiḥ śrīmānsurendraḥ sphuṭamābabhau /
airāvaṇakarāśīrṇavyomagaṅgāmbunirjharaḥ

so 'vatīrya divaścandradhavalacchattracāmaraḥ /
bhūṣaṇāṃśuvanairvyāptaḥ śakracāpacayairiva

sahasābhyutthitairharṣavismayādaraśālibhiḥ /
pūjito vṛṣmibhiḥ kṛṣṇabaladevāhvakādibhiḥ

avatīrya gajātūrṇamalaṃkṛtamahāsanaḥ /
prītyā vilokayanviṣṇuṃ sahasrākṣaḥ samabhyadhāt

aho sucaritaślāghnā dhanyā mādhavavṛṣṇayaḥ /
udite dṛśyasai yaistvaṃ raviḥ padmākarairiva

kartāraṃ lokakāryāṇāṃ hartāraṃ suravidviṣām /
trailokyopaplavacchittyai tvāmahaṃ samupāgataḥ

jaganti jagatāṃ nātha narako nāma bhūmijaḥ /
bādhate kāmagaṃ yasya puraṃ prāgjyotiṣaṃ divi

devyā divaukasāṃ māturaditerdivyakuṇḍale /
jahāra tarasā dīpte sa mahādityatejasā

daityā surahayagrīvanisundākhyāstadāśrayāḥ /
kṣapayantyakṣayā bhāṃsi mahāṃsi ca yaśāṃsi naḥ

tasyāndhatamasasyeva nidhane dharaṇībhuvaḥ /
kṣamastvameva proccaṇḍacakrasūryodayācalaḥ

manoratha ivāsmākamayaṃ tvāṃ patageśvaraḥ /
prāpayiṣyati yatrāsau daityaḥ svapurasaṃśrayaḥ

ityuktvā virate śakre tathetyukte murāriṇā /
vidyutpuñja ivākāśe garuḍaḥ pratyapadyata

cakrāyudhaḥ samāruhya satyabhāmāsakhaḥ kṣaṇāt /
airāvaṇaṃ surendraśca vyomamārgeṇa jagmatuḥ

nākaṃ nākapatau yāte hariḥ prāgjyotiṣaṃ puram /
vrajanpāśasahasrāṇi ṣaṭ chittvāsuramandire

sabhṛtyāmātyatanayaṃ muraṃ hatvā sabāndhavam /
nisundaṃ ca śilāsaṃghānvidāryāśanisaṃhātān

hayagrīvaṃ ca yo varṣasahasraṃ yuyudhe suraiḥ /
virūpākṣaṃ ca pāpmānamalakāyāṃ sahānugam

madhye lohitagaṅgasya tāraṃ pañcakaraṃ tathā /
hatvā prāgjyotiṣapuraṃ samāsādya manojavam /
aṣṭau lakṣāṇi daityānāṃ niṃjaghāna ghanaujasām

tato yuddhamabhūddhoraṃ narakena(ṇa) madhuccidaḥ /
bhayadaṃ sarvabhūtānāṃ bhuvanākampanaṃ mahat

atha krakacadhāreṇa vajranābhena bhāsvatā /
cakre cakreṇa narakaṃ dvidhā cakrāyudhaḥ krudhā

visphārabhūdharākāre patite bhuvi bhūmije /
cakradhārānalapluṣṭe tasminsapuramandire

putraśokākulā devī chatraṃ ca pradadau mahī /
tatprajāparirakṣāyai kuṇḍale kaiṭabhadviṣaḥ

***** narakavadhaḥ || 37 || *****
tasyātha luṇṭhitāśeṣasurendradhanadaśriyaḥ /
ratnasaṃcayamāhṛtya tatpurānniryayau hariḥ

narakeṇa mahacchattraṃ hṛtaṃ yatpāthasāṃ pateḥ /
dhārāśatasahasrāṅkaṃ dāśārhastajjahāra ca

niruddhāstena gandharvasurakinnarakanyakāḥ /
ratnaśaile vinihitā dadarśa madhusūdanaḥ

govindadadarśanānandasudhāsyandataraṅgitāḥ /
maṇiparvatamutpādya tārkṣyaketurnināya tāḥ

sa dṛṣṭvā divi deveśaṃ pūjitastena sādaram /
śacyā saṃmānitāṃ satyabhāmāmālokayanmudā

devīṃ ca devajananīmaditiṃ dānavāntakaḥ /
praṇamya saha śakreṇa datvāsyai divyakuṇḍale

dadarśa nandanottaṃsaṃ sarvakāmapradaṃ sadā /
pārijātaṃ sudhājātamabhijātamiveśvaram

taṃ dṛṣṭvā nayanānandabāndhavaṃ mādhavaḥ svayam /
samutpādya jahārāśu taccāmanyata bṛtrahā

satyabhāmāsakhaḥ pārijātayukto vrajandivi /
suparṇavāhanaḥ so 'bhūnmūrto rasa ivādbhutaḥ

vidyādharavadhūvṛndairvismayānandanirbharaiḥ /
muhuḥ sa kautukotkaṇṭhaiḥ pīyamāna ivekṣaṇaiḥ

dvārakāṃ sa samāsādya visṛjya vihageśvaram /
bhūyo vicitrasaṃskārairbhūṣitāṃ śakraśāsanāt

ratnāntaḥpurasaṃbādhāmadbhutāṃ viśvakarmaṇā /
lolahemalatājālairmaṇikāñcanaśekharaiḥ /
bhūdharairabhito guptāṃ nirjharodārakandaraiḥ

bhūdharairabhito purīṃ vīraḥ pūjito vṛṣmiyādavaiḥ /
svasāraṃ madhyagāṃ bhrātrornutvā devīṃ balādhikām

caritairvijayodārairnāradena stutaḥ svayam /
hariṇīhārinetrābhirvijahāra hariściram

***** pārijātaharaṇam || 38 || *****
pradyumno yastu rukmiṇyāmajāyata hareḥ sutaḥ /
daityena śambarākhyena hṛto yaḥ sūtikālayāt

yaścokṣumati daityasya pravṛddho nagare śiśuḥ /
prītyāḥ śanaiḥ kṛtastena sarvamāyāstrāpāragaḥ

nijaṃ haraṇavṛttāntaṃ jñātvā tadvallabhāgirā /
samaṃ samastamāyājñaṃ hatvāṣṭambhāṃ mahāraṇe

taṃ kālaśambaraṃ ghoraṃ sābhilāṣāṃ ca tadvadhūm /
vihitaprārthanāṃ kāntaḥ kāntāṃ māyāvatīṃ javāt

hṛtvā gaganamārgeṇa dvārakāmabhipatya yaḥ /
vavande nirbharānandaṃ janakaṃ rukmiṇīsakham

smaravatāro yaḥ śrīmānśambarasya vimohanaḥ /
sa babhūva paraṃ vīraḥ kārṣṇilokeṣu viśrutaḥ /
tattulyāḥ sāmbamukhyāśca vikhyātā mādhavātmajāḥ

***** śambaravadhaḥ || 39 || *****
tridaśaspṛhaṇīyāṃ tāmāścaryāṃ bhuvi durlabhām /
saputrasya harerbhūpā vibhūtiṃ draṣṭumāyayuḥ

duryodhanapradhānāste nānādeśyā narādhipāḥ /
akṣauhiṇībhirvīrāṇāmaṣṭādaśabhirāvṛtāḥ

giriṃ raivatakaṃ sarve parivārya savismayāḥ /
tasthurviviktaramyāsu dvārakopāntabhūmiṣu

tato nirgatya bhagavansarvairvṛṣṇigaṇaiḥ saha /
yathākramaṃ hariḥ sarvānpūjayaṃstānkṣitīśvarān

teṣu siṃhāsanastheṣu bheje ratnāsanaṃ mahat /
dhāmnāṃ nidhiriva śrīmānrohaṇācalaśekharam

rājāmbujavanotthā śrīrbandinūpurarāviṇī /
govindamāliṅgeva cchattracāmarahāsinī

taṃ bhūpatisabhāsīnaṃ draṣṭumabhyetya nāradaḥ /
uvāca deva dhanyastvamāścaryaṃ tridivaukasān

dakṣiṇābhiḥ sahāsmīti pratyukte tena nārade /
kimetāditi papraccha bhūpālāḥ kautukākulāḥ

kathyatāmiti kṛṣṇena sādaraṃ prerito 'vadat /
ahaṃ triṣavaṇasnāyī kadāciddyunadītaṭe /
avadaṃ kūrmamālokya dhanyo 'smītyadbhutākṛtim

so 'bravīdadbhutā gaṅgā dhanyā vā(yā)smadvidhaiḥ śritā /
dhanyāsīti mayā sāpi pṛṣṭā māṃ pratyabhāṣata

dhanyo 'bdhiradbhutatataraḥ sarvāsāṃ saritā patiḥ /
pṛṣṭaḥ so 'pi mayā prāha mattaḥ kṣitiriyaṃ varā

sāpyuvācādbhutatarā bhūdharā yairahaṃ dhṛtā /
jagaduste 'pi jagatāṃ sraṣṭā padmodbhavo 'dbhutaḥ

pṛṣṭaḥ so 'pyavadadvedāḥ sarvāścaryamahattarāḥ /
de 'pyūcuradbhutā yajñā yeṣāmarthe vayaṃ sthitāḥ

te 'pyūcire mayā pṛṣṭā gatirno viṣṇuradbhutaḥ /
satyaḥ sanātanaḥ puṇyo yaḥ sarvahutamaśnute

etacchrutvā mayābhyetya kṛṣṇaḥ pṛṣṭo 'tikautukāt /
dakṣiṇābhiḥ sahāsmīti vibhurmāmetaduktavān

ityuktvā nārade yāte vismite rājamaṇḍale /
gate saṃprāptasatkāre viveśa svapuraṃ hariḥ

***** āścaryaparva || 40 || *****
kadācidvipūle yajñe dīkṣitaḥ keśavaḥ svayam /
trāyasvetyarthito 'bhyetya duḥkhitena dvijanmanā

brūhi kiṃ te bhayamiti brāhmaṇaḥ śauriṇoditaḥ /
uvāca bhāgyahīnasya jātā jātāḥ sutāstrayaḥ

hṛtāḥ kenāpi bhūtena caturthaṃ parirakṣa me /
jāyāyāḥ sūtikālo 'yaṃ mametyukte dvijanmanā /
tadrakṣāyai dadau viṣṇurvṛṣṇivīraiḥ sahārjunam

gāṇḍīvadhanvā saṃprāpya brāhmaṇāvasathaṃ kṣaṇāt /
diśo vṛṣṇibhirāvṛtya tasthau rakṣākṛtakṣaṇaḥ

tator'dharātre sūtāyāṃ bāhmaṇyāṃ durnimittavān /
hṛto hṛtaḥ suta iti prādurāsījjanasvanaḥ

strīṇāmārtasvanaṃ śrutvā bālasya karumasvanam /
pārthasātyakimukhyāste sāyakaiḥ svamapūrayan

teṣu moghaśrameṣveva dhikkṛteṣu dvijanmanā /
lajjiteṣu prayāteṣu śrutvā tadvṛttamacyutaḥ

śaibyasugrīvayuktena rathenārjunasārathiḥ /
dattavartmā samudreṇa pratasthe garuḍadhvajaḥ

stabdhatoyaṃ samuttīrya sāgaraṃ sa manojavaḥ /
praṇatairmerukailāsamukhyairdattāntaraḥ pathi

punaścakreṇa timiraṃ samutpāṭya śilāghanam /
āsādya vimalaṃ vyoma tejaḥ puruṣavigraham

avicchinnaṃ jagadvyāpi dṛṣṭvā tyaktvā ca taṃ ratham /
praviśyārkasahasrābhaṃ muhūrtānniryayau hariḥ

tata eva samādāya dadau putracatuṣṭayam /
saharṣavismayāpūrṇahṛdayāya dvijanmane

dvārakāmatha saṃprāptaḥ kaiṭabhāriḥ kirīṭinā /
pṛṣṭastadadbhūtataraṃ provācāścaryasāgaraḥ

te śailāstacca timiraṃ tejastaccātibhāskaram /
ahameva jagajjanmasthitisaṃhārakāraṇam

tejomayena te tena matsamāgamakāṅkṣiṇā /
brāhmaṇasya hṛtāḥ putrā vitīrṇāśca mahātmanā

***** vāsudevamāhātmyam || 41 || *****
atrāntare baḍeḥ(leḥ) sūnurbāṇo nāma mahāsuraḥ /
jahāra surasaṃghānāṃ tejāṃsi ca yaśāṃsi ca

tataḥ prasanno bhagavānbhavo bhaktajanapriyaḥ /
āsthāne yasya sa gaṇaḥ sabhyatāṃ satataṃ yayau

yaḥ sahasrabhujastambhastambhitāmaravikramaḥ /
trivikramasyāpyanayatprāptaṃ vāmanatāṃ yaśaḥ

sa vīraḥ samarākāṅkṣī kadācittripurāntakam /
papraccha vijitāśeṣaḥ praṇayāvarjitāñjaliḥ

ciravismṛtasaṃgrāmaḥ prārthaye bhagavanyudhi /
amīṣāṃ bhujadaṇḍānāṃ raṇakaṇḍūtikhaṇḍanam

taṃ vihasyābravīddevaḥ śūlapāṇirbhujocitaḥ /
bhavitā tava saṃgrāmaḥ ketubhaṅgena sūcitaḥ

śrutvaitatsāhasaṃ harṣanirbharo bhūrivikramaḥ /
bāṇaḥ svabhavanaṃ gatvā mantriṇe tannyavedayat

tamuvācātha kumbhāṇḍo mantrī matimatāṃ varaḥ /
aho nu phalaśūnyo 'yaṃ rājanyuddhādarastava

trailokyalakṣmīḥ saṃprāptā jitāḥ sarve divaukasaḥ /
kiṃ yuddhena pravṛddhānāmapi lolau jayājayau

iti vādini kumbhāṇḍe bāṇe ca samarotsuke /
dhvajaḥ papāta daityaśrīkrīḍāśaila ivocchritaḥ

ketau nipatite tasmindānavakṣayaśaṃsini /
ghoreṣu durnimitteṣu prādurbhūteṣu sarvataḥ

praharṣavivaśe bāṇe pānakrīḍāvilāsini /
nayacakṣuṣi kumbhāṇḍe cintāsaṃtāpitāśaye

kadācidbāṇanagare sarvartukusume vane /
vijahārācalasutāsakhaścandrardhaśekharaḥ

gītanṛtyakalālolagandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ /
sevyamānasya saṃbhogavibhramaḥ śuśubhe vibhoḥ

hāsāya citralekhākhyā tatra devavilāsinī /
nāṭyaṃ cakāra vidhivatsevituṃ pārvatīpatim

narmakrīḍāvinodena parihāsaviḍambanaiḥ /
apsarovihitaistaistairjahāsa bhavavallabhā

tatroṣā nāma bāṇasya kanyā kuvalayekṣaṇā /
dadarśa śivayoḥ krīḍāvilāsamamarotsavam

tāṃ vīkṣya sādarāṃ devī babhāṣe lalitānanām /
uṣe tvamapi kāntena kelisaktā bhaviṣyasi

vaiśākhe harmyasaktāyā dvādaśyāṃ niśi yena te /
bhavitā saṃgamaḥ svapne sa te prāgjātivallabhaḥ

ityuktā bāṇatanayā bhavānyā bhaktiśālinī /
jagāmāntaḥpuraṃ harṣavyākośanayanotpalā

kimetaditi pṛṣṭeva śiñjānamaṇibhūṣaṇaiḥ /
tāṃ sotkampakacanyastahastāṃ lajjānatānanām

papraccha citralekhākhyā kumbhāṇḍaduhitāsakhī /
kutaste bhayamutpannaṃ kiṃ lateva prakampase

tanayā hyasi bāṇasya jambhāribhayakāriṇaḥ /
ityuṣā sahasā sakhyā pṛṣṭā tāṃ pratyabhāṣata

mukendau lāñchanacchāyāṃ kurvāṇāmañjanāsrubhiḥ /
kathaṃ nu dūṣitā nāma pūjyāsi janamāninī

utsahe jīvitaṃ jātu kalaṅkitakulā satī /
iti pralāpamukharāṃ sakhīṃ tāmavadanmudā

svapnasaṅgena dūṣyante na mugdhe kulayoṣitaḥ /
kiṃ na smarasi yadgauryā sūcitaṃ kelikānane /
svapne hṛdayacauraste bhavitā bhīru vallabhaḥ

iti saṃsmāritā svairaṃ sahasā citralekhayā /
pradadhyau valalbhaṃ harṣānmanasāmṛtadīdhitim

abhilāṣarasastasyā navaḥ ko 'pi vyavardhata /
sahasā yena jajvāla prabalo manmathānalaḥ

tāṃ vīkṣya saṃtatocchvāsadhūsarādharapallavām /
latāmivātapaklāntāṃ citralekhāvadatsakhīm

sakhi ko 'yamanālekhyacitratrakautukavibhramaḥ /
svapnadṛṣṭajane rāgaḥ svapuṣpottaṃsaśekharaḥ

darpaṇapratimālābhastārakācandrayācanam /
hevākaḥ svapnadṛṣṭe ca bāle bālamanorathaḥ

na jānīmaḥ sa kaḥ kvāste kathaṃ vā kena labhyate /
avaśyameva bhavitā svayaṃ te tatsamāgamaḥ

athavā suragandharvakinnaroragarakṣasām /
vapūṃṣi bhūmipānāṃ ca trailokyāntaravartinām

paṭānte nirviśeṣāṇi likhitvā sakhi māyayā /
darśayāmi tava kṣipraṃ tato jānīhi vallabham

ityuktvā saptarātreṇa likhitvā sakalānpaṭe /
acitrayaccitralekhā sakhyāḥ sarvānukāriṇī

citrapaṭṭagatānvīkṣya surabhoginṛmānuṣān /
dadarśa vṛṣṇivīrāṇāṃ madhye govindasundaram

aniruddhaṃ tamālokya vismayānandanirbharā /
uṣā babhāṣe kaumāravratacauro mamaiṣa saḥ

sakhi prājyabhujaḥ kāntaḥ ko 'yaṃ kamalalocanaḥ /
prasahyāpahṛtaṃ yena dhairyaṃ me manasā saha

citralekhā niśamyaitaduvāca rucirasmitā /
ayaṃ sakhi murārāteḥ kṛṣṇasya tanayātmajaḥ

vīro 'niruddhaste devyādiṣṭo hṛdayavallabhaḥ /
svapne tvāṃ ratimanveṣṭuṃ nūnaṃ kāmo 'yamāgataḥ

vismitairvikrameṇāsya saṃgrāmeṣu surāsuraiḥ /
kharvīkriyante subhaṭāḥ sabāndhavamanorathāḥ

śrutvaitanmanmathāviṣṭā pratimānyastalocanā /
uṣāvadadvinā kāntaṃ nāhaṃ jīvitumutsahe

yadi ter'tho mama prāṇairyadi te 'haṃ priyā sakhī /
tadanena kuru kṣipraṃ kāntena mama saṃgamam

iti bruvāṇāmasakṛccitralekhā jagāda tām /
pituste śoṇitapuraṃ yathā subhaṭarakṣitam

tathaiva dvārakā vīrairvṛṣṇibiḥ paripālitā /
āgamyā ca parasyāpi vikaṭāṭṭālamālinī

tataḥ sakhi kathaṃ nāma vīraṃ te jīviteśvaram /
prasahyāhartumabalājano jātu pragalbhate

tathāpi tvatpriyāyaiṣāṃ gacchāmi gagane 'gragā /
siddhistu devyaivādiṣṭā tvadbhāgyeṣu sakhi sthitā

ityuktvā khaṃ viveśāśu sā ratnābharaṇāṃśubhiḥ /
ghanaśrīriva kurvāṇā śakracāpacitā diśaḥ

muhūrte bāṇanagarāttṛtīye sā gatā javāt /
kṣaṇena dvārakāṃ prāpa kāntyā kailāsahāsinīm

tatroruratnavalalakṣīprabhāprodbhāsitāmbaram /
aniruddhasya bhavanaṃ viveśālakṣitākṛtiḥ

tatra bālamṛgākṣībhiḥ kāntābhiḥ parivāritam /
aniruddhaṃ manojanmalīlālalitaceṣṭitam

dadarśa snigdhalalanā kaṭākṣaśabaladyutim /
ratikarṇotpalāghātalagnacchadami vasmaran

aṅganāliṅganālīnastanapattralatāṅkitam /
dhammillakusumairvyāptaṃ pārijātamivāparam

taṃ vīkṣya vikramodāraṃ śṛṅgāralalitākṛtim /
acintayaccitralekhā muhūrtaṃ jātasādhvasā

aho bata mahatyasminnudyātāhaṃ sasaṃśaye /
kārye priyasakhīprītyā premṇi vā kiṃ vicintyate

iti dhyātvā muhurvīrā sā tamovidyayā puraḥ /
ācchādya strīgaṇaṃ sarvaṃ pra(prā)dyumna(mni)manayatkṣaṇāt

saṃkalpaśaktiriva sā māyayā kṣipragāminī /
praviśya śoṇitapuraṃ harmyasthāṃ prayayau sakhīm

uṣāpi vallabhāvāptimanorathaśatākulā /
sahasā dayitaṃ vīkṣya sakhyātītaṃ vihāyasā

pīyūṣaplāvitevāśu harṣalajjābhayākulā /
kiṃ karomīti saṃbhrāntā kampamānā lateva sā

anirvācyadaśāṃ yātā śiñjānamaṇibhūṣaṇā /
prahṛṣṭā sā tamādāya dayitaṃ guhyamandiram

viveśa janasaṃcārabhītā taralalocanā /
srastayā bāṇabhītyeva tyaktā mekhalayā svayam

tatra susphāramandāraśekharaṃ lolakuṇḍalam /
tāratārāvalīcāruhāraṃ tārādhipaprabham

śṛṅgāradīkṣāguruṇā tena sāṅgasmaratviṣā /
uṣā sasmāra saṃbhogasaubhāgyavibhavaṃ rateḥ

śṛṅgāradīkṣāguruṇā tena sāṅgasmaratviṣā /
uṣā sasmāra saṃbhogāsaubhāgyavibhavaṃ rateḥ

aniruddho 'pi tāṃ prāpya vallabhāṃ bhuvi durlabhām /
mene bhājanamātmānaṃ smarasāmrajyasaṃpadām

ramamāṇastayā gūḍhaṃ tatra pradyumnasaṃbhavaḥ /
lakṣaṇairbahubhirjñātaḥ kanyāntaḥpurarakṣibhiḥ

tanayādūṣaṇaruṣā nirdiṣṭā balisūnunā /
bāṇena kiṃkarā ghorāḥ prādyumniṃ hantumāyayuḥ

daṃṣṭrāvikaṭavaktrograbaddhabhrukuṭibhīṣaṇān /
vīro 'niruddhastāndṛṣṭvā kṛṣṭaghorāsikārmukān

utthāya samarārambhaniḥsaṃrambhaparākramaḥ /
utthāya dvāraparighaṃ mṛgānsiṃha ivādravat

kāntākaṭākṣadṛṣṭasya tas śauryanidhervapuḥ /
vīraśṛṅgārarabhasaṃ babhau manmatharūpiṇaḥ

śastravṛṣṭiṃ tadutsṛṣṭāṃ puṣpamālāmivorasā /
ādāya dānavabhaṭāñjaghāna ghananiḥsvanaḥ

te tatprahārābhihatā bhagnabhīṣaṇavigrahāḥ /
hataśeṣā yayurbhītā yatra bāṇo raṇotkaṭaḥ

puraṃdarapuradhvaṃsasākṣiṇāṃ ko 'yamāgataḥ /
saṃbhramaḥ kopasaṃmohajanakaḥ kātarocitaḥ

kriyatāmādara śaurye yaśaḥkusumamādhave /
trāso 'yamabhimānādrivajrapāto hi duḥsahaḥ

vacobhiriti vīrāṇāṃ te bāṇasya ca śāsanāt /
aniruddhaṃ sumahatā sainyena punarādravan

āmuktahemakavacaiḥ pradīptavividhāyudhaiḥ /
niśi dīptauṣadhivanairgirīndrairiva jaṅgamaiḥ

yuyudhe yudhi saṃrabdhaiścakrāyudhasutātmajaḥ /
sotkampakucavinyastahastāmālokyanpriyām

ādāya tatsamutsṛṣṭaṃ khaḍgaṃ carma ca bhāsvaram /
maṇḍalāni caranvīraḥ sa cakarta raṇe ripūn

tena kṛttaśiraḥskandhabhujajānukarodarāḥ /
peturmahāghanāḥ kalpavātenonmathitā iva

vidrute dānavānīke bhagnasyandanakuñjare /
nivartitabalāmbhodhirbāṇaḥ svayamadṛśyata

kumbhāṇḍāhitavalgena sahasrāśvena bhāsvatā /
rathena bhīmanādena sahasrāśvena bhāśvatā /
rathena bhīmanādena yuktastridaśamardinā

doḥsahasrasamudbhrāntadīptāyudhavarotkaṭaḥ /
phaṇaratnograbhujagavyāptaśṛṅga ivācalaḥ

mukuṭenārkavarṇena ratnajvālājaṭājuṣā /
tarjayanniva tejāṃsi sitapaṭṭāṭṭahāsinā

mārtaṇḍamaṇḍaloccaṇḍakuṇḍalodagravarcasā /
bhrūbhaṅgabhīmavaktreṇa saṃtrāsitajagattrayaḥ

niśākarakarodāratārahārataraṅgitaḥ /
visphāranirjharodgāra iva nīladharādharaḥ

uttaptakāñcanacchāyaśmaśrukeśavibhūṣaṇaḥ /
krodhanirghṛṣṭadantāgrajātajvāla ivāditaḥ

garjantaṃ tiṣṭha tiṣṭheti pralayāmbhojaniḥsvanam /
tamāpatantamālokya prādyumnirna vyakampata

bāṇabāhuvanonmuktairbāṇajālairnirantaraiḥ /
chāditor'ka ivāmbhodairnirvibhāgairbabhūva saḥ

tayorhariharaṇyākṣaraṇasmaraṇahetutām /
bhuvanākampanākampamagamadyuddhamuddhatam

aniruddho 'tha khaḍgena bāṇabāṇaparamparām /
chittvāsya laghusaṃcārī ciccheda rathakūbaram

jvālākulāṃ tataḥ śaktiṃ śoṇapaṭṭaṅkitāmiva /
cikṣepa dānavapatistasmai bhogivadhūmiva

hastena kāladaṃṣṭrābhāṃ tāmevādāya dhairyabhūḥ /
prāhiṇoddānavendrāya dāśārhe 'dbhutavikramaḥ

bāṇasya bhittvā sā dehaṃ viveśa dharaṇītalam /
śaktyā vidāritaṃ dṛṣṭvā kumbhāṇḍo bāṇamabravīt

māyāmāśritya yudhyasva durjayo 'yamupekṣitaḥ /
niḥsaṃśayajayāvāptirdyute yuddhe ca māyinām

iti kumbhāṇḍavacasā bāṇo māyāṃ vimohanīm /
ādāya tāmasīṃ ghorāṃ sahasāntaradhīyata

adṛśyaḥ sa mahābhāgairbāṇairbhujagavigrahaiḥ /
nabhogatastaṃ vidadhe viṣṭitāṅgaṃ viṣolbaṇaiḥ

ruphuratphaṇāmaṇijvālājvalitairveṣṭito 'hibhiḥ /
sa babhau śabalacchāyaścandanadrumavibhramaḥ

nāgapāśaniruddhasya dhairyaniṣkampacetasaḥ /
aniruddhasya vidadhe vadhe daityapatirmatim

mahāprabhāvaḥ ko 'pyeṣa nājñāto vadhamarhati /
iti kumbhāṇḍavacasā virarāma baḍeḥ(leḥ) sutaḥ

atrāntare dvārakāyāṃ tāramantaḥpurodare /
hṛto 'niruddhaḥ kenāpi proccacāreti niḥsvanaḥ

muhurvimohavivaśāstatra trastā mṛgīdṛśaḥ /
aniruddhasya dayitāḥ śuśucuḥ śokavihvalāḥ

atha vṛṣṇipravīrāṇāṃ kaiṭabhārisabhāntare /
bherīninādahūtānāṃ samājaḥ sumahānabhūt

tato nivātaniṣkampasaptasāgarasaṃnibham /
dadṛśuḥ sāśrunetrāste cintāstimitamacyutam

śokamohaviṣākrānte mūke yādavamaṇḍale /
uvāca vipṛthurdhīmānviṣṇuṃ jiṣṇuṃ suradviṣām

ko 'yaṃ tavāpi bhagavanbhuvanābhayadāyinaḥ /
acintyamahāsaścitāsaṃtāpaprasaro navaḥ

na hi nāma mahāmbhodhigambhīrodāracetasām /
bhavanti sukhaduḥkheṣu harṣaśokapariplavāḥ

yadi deva tvamapyevaṃ cintāsaṃtāpito 'cyutaḥ /
tadidānāṃ nirālambā dhairyasya skhalitā gatiḥ

trailokyarakṣāṃ nikṣipya tvadbhuje jambhasūdanaḥ /
śete śacīkucābhogasabhogānandanirvṛtaḥ

iti tenoktamākarṇya kṛṣṇo gambhīramantharam /
samādadhe giraṃ vairiyaśohaṃsakulāmbudaḥ

parāvajñā nikāreṇa karoti hṛdaye padam /
cintābhīmānināṃ satyamavidyeva śarīriṇām

ayaṃ yadukulasyādya kenāpyutsiktacetasā /
pātitaścaraṇo mūrdhni rathyāpaṅkapariplutaḥ

aniruddhe hṛte yātaḥ puromanye mahībhujām /
upahāsakathāmātrapātratāṃ naḥ parākramaḥ

avijñātena vihite nikāre 'sminvidāraṇe /
kiṃ kurmaḥ kopatulyogradaṇḍairgaganatāḍanam

cārāścarantu sarvatra bāhyābhyantaracāriṇaḥ /
āhukasyājñayā tūrṇamaniruddhopalabdhaye

ityukte kaṃsaripuṇā devarṣistatra nāradaḥ /
adṛśyata nidhirdhāmnāṃ kalikeliviśāradaḥ

sa cintāstimitaṃ dṛṣṭvā jagannāthamacintayat /
aho nu bālaśapharotphālenākulito 'mbudhiḥ

ityākalayatastasya pādyāsanapuraḥ sarām /
pūjāṃ janārdanaścakre pūjitaḥ so 'pyabhāṣata

aho bata vimoho vaḥ pratipakṣaḥ parākrame /
lakṣyate yena jānīdhvamaniruddhasya ceṣṭitam

aniruddhasya bāṇena balinā balisūnunā /
vṛttaḥ pravṛttaśastrāstrabhairavaḥ samarotsavaḥ

kṛṣṇa pautro 'niruddhaste hṛto daityendrakanyayā /
manye muhyati yāṃ dṛṣṭvā smaro 'pi smarapīḍitaḥ

sahasrabāhorbāṇasya balisūnoḥ suradviṣaḥ /
uṣā nāmāmbujākṣī sā lāvaṇyanalinī sutā

sa svairakāmukaṃ putryā jñātvā hṛdayanandanam /
dṛṣṭvā ca durjayaṃ yuddhe babandha phaṇimaṇḍalaiḥ

taditaḥ śoṇitapuraṃ bāṇasya gaganāgragam /
gantavyaṃ bhavatā yoddhuṃ sāmasādhyā na dānavāḥ

amartyabhūmirdurlaṅghyā tārkṣyamāruhya gamyatām /
yasyāṃ tridaśahṛdbāṇo bāṇo nāmāśanirdviṣām

uktveti yāte devarṣau devo 'pi madhusūdanaḥ /
harṣavismayakopānāṃ tulyāṃ prāpa vidheyatām

tataḥ pradadhyau bhagavāngaruḍaṃ garuḍadhvajaḥ /
sa ca dhyātor'kalaṃkṣābhaḥ sahasā pratyadṛśyata

tamāruroha viśvātmā harmyārohaṇalīlayā /
baladevasakhaḥ śrīmānrukmiṇītanayānugaḥ

sa babhau viṣadaśyāmaḥ kaustubhābharaṇo vibhuḥ /
madhyāvatīrṇasūryasya nabhaso 'bhibhavanprabhām

caturbhujasya vibhabhustasya prājyabhujadrumāḥ /
cakraprabhāpallavitāḥ pāñcajanyāṃśupuṣpitāḥ

vrajansa pavanoddhūtapītāmbaramanoharaḥ /
tārkṣyapakṣaprabācakraiścakre hemaprabhaṃ nabhaḥ

sarvābharaṇaratnoṣu bimbitaiḥ kautukāgataiḥ /
siṣeve vyomataṭanīvartitoṣṇīṣapallavaiḥ

suravidyādharavadhūpāṇipadmavanojjhitaiḥ /
mandāravṛndairabhavaṃstasya sragdāmavibhramāḥ

ruddho 'niruddhaḥ samare yadā vīraḥ sahoṣayā /
bhujaṅgapāśaiḥ svapure bāṇena balaśālinā

durgasaṃtāriṇīṃ durgāṃ tadā sa śaraṇaṃ gataḥ /
mahendropendrabhaginīṃ divyaistuṣṭāva nāmabhiḥ

naumi kaṃsāsuraiśvaryatamaḥpaṭalacandrikām /
pūrṇacandrānanāṃ devīṃ duṣṭasaṃmohanakṣamām

dīptaśūlaprabhājālabhīṣaṇāṃ lalitākṛtim /
velladviṣolbaṇavyālāmiva candanavallarīm

mahiṣanyastacaraṇāṃ śyāmāṃ hāravibhūṣitām /
sakāliyahradāṃ phenahāsinīṃ yamunāmiva

pāṇisaṃsaktabhujagābhoganīlāsivallarīm /
ekapadmodarodgacchadalimālāmivābjinīm

mayūrapakṣābharaṇaiḥ śabalairmecakaprabhaiḥ /
sevitāṃ prāvṛṣamiva sphuradindrāyudhairghanaiḥ

karālakeśavisphāraśuddhasaṃcāralālasām /
himādriśikharodbhūtāṃ kālāgurulatāmiva

kavīndramānasāvāsarājahaṃsīṃ sarasvatīm /
vicitramadhurodāraśabdāṃ cārupadakramām

saṃsāramarusaṃtāpanirvāpaṇasamudyatām /
saṃvitsamarasānandasudhāsyandataraṅgiṇīm

raṇasaṃrambhasaṃbhāragambhīrārambhavibhramām /
niśumbhaśumbhāravaṣṭambhabhītasaṃbhāvitāmarām

saṃdhyāmavandhyāṃ vindhyādrivāsinīṃ vāsavānujām /
śaśikhaṇḍaśikhaṇḍāṅkāṃ muṇḍamaṇḍalamaṇḍitām

phullotpalavanaśyāmāṃ phullotpalavilocanām /
gambhīranābhikuharāmibhakumbhanibhastanīm

dhanyāṃ kātyāyanīṃ caṇḍāṃ cāmuṇḍāṃ khaṇḍitāhitām /
śarvāṇīṃ śarvarīṃ śarvāṃ siddhagandharvasevitām

kālasaṃkarṣiṇīṃ ghorāṃ trijagadgrāmalālasām /
kamalāsanakaṅkālamālākalitaśekharām

śivāṃ śivapradāṃ śāntāṃ śivakāntāṃ śatānanām /
trinetrāṃ saumyavadanāṃ madanārimadaprabhām

sphītaphenasudhāmbhodhidukūlāṃ ratnamekhalām /
karākalitahemādrimātulaṅgāṃśupiṅgalām

akṣasūtrakṛtāvṛttanakṣatramaṇimālikām /
pāṇisaktasudhāmbhodhipūrṇabrahmāṇḍakarparām

saṃvitprakāśaviṣadavyākośākāśadarpaṇām /
śeṣādikulabhogīndrahārakeyūrakaṅkaṇām

tārakāmauktikasmeraśaśimārtaṇḍamaṇḍalām /
triśṛṅgaratnaśailendraviṭaṅkamukuṭojjvalām

kallolalosvaḥsindhudhavaloṣṇīṣabhūṣitām /
sendrāyudhakṣayāmbhodamāyūracchattravibhramām

kandāgrakuṇḍalitanābhimṛṇāladaṇḍahṛtpuṇḍarīkanibiḍāmṛtapānaśauṇḍām /
bhṛṅgāṅganāmiva sadoditanādaśaktisaṃvedyavedyajananīṃ jananīṃ prapadye

***** durgāstotram || 42 || *****
iti stutā bhagavatī bhaktyā pradyumnasūnunā /
sāṃnidhyamakarotsākṣāddurga daśabhujā puraḥ

bhujaṅgapañjaraṃ ghoraṃ pāṇinā kamalatviṣā /
durbhedyaṃ sphoṭayitvāsya vajraprākārasaṃnibham

nijatejobhirabhitaḥ sphītairanusṛtā muhuḥ /
āyūṃṣi ditijendrāṇāṃ karṣantīvāviśannabhaḥ

atrāntare mahāvego bhagavāngaruḍadhvajaḥ /
bāṇasya śoṇitapuraṃ prāpa pāvakarakṣitam

aṣṭabāhurabhūdbhīmavigrahaḥ kāliyāntakaḥ /
śaṅkhacakragadāpadmaśaraśāṅgosicarmabhṛt

sahasraśikharasphāratuṣāragirisaṃnibhaḥ /
sahasrakāyavadano babhūva ca halāyudhaḥ

sanatkumārakalpaśca pradyumnaḥ samapadyata /
teṣveva pṛthurūpeṣu pṛthivī samakampata

tārkṣyapakṣānilākṣepakṣumbha(t)stabdhābdhimaṇḍalaḥ /
udabhūjjagatāṃ ko 'pi pralayārambhasaṃbhramaḥ

babhāṣe vismayāviṣṭastataḥ kṛṣṇaṃ halāyudhaḥ /
kasmādakasmātsaṃvṛttāḥ kanakadyutayo vayam

tamabravīttārkṣyaketurbāṇasya purarakṣitā /
agnirāhavanīyo 'tra puro 'smānudyataḥ krudhā

jagatyakālasaṃdhyeva tejasāsya vibhāvyate /
suparṇāyattamadhunā kāryametadbhaviṣyati

ityukte śauriṇā tārkṣyaḥ pakṣākṣepadhutāmbudhiḥ /
gaṅgāmādāya vidadhe praśamaṃ jātavedasaḥ

tato visphāraśikharākārajvālājaṭākulāḥ /
rudrasyānucarā ghorā vahnayo 'nye samudyayuḥ

teṣāṃ madhye 'ṅgirā dīptaśūlajvālāvibhūṣaṇaḥ /
sumeruriva mārtaṇḍamaṇḍalāṅkaḥ samābabhau

tasyārdhacandreṇa hariḥ prahartuḥ śūlamutkaṭam /
ciccheda sa prayatnasya vāmo vidhirivepsitam

sthūlākarṇena nihataḥ sa mahāstreṇa śauriṇā /
papāta pātitaripurnirdagdho 'gnirivāgninā

tato bhagne 'gnigahane bāṇānīke sasaṃbhrame /
dadhmau nijayaśaḥ śuddhaṃ pāñcajanyaṃ janārdanaḥ

tasya śabdena mahatā vātaskandhavimardinā /
babhūva bhuvanābhogasaṃghaṭṭaviṣamaḥ svanaḥ

tataḥ praviśya bāṇasya nagaraṃ garuḍadhvajaḥ /
avāpa yuddhasaṃnaddhakṣubdhadaityamahārṇavam

tadapāraṃ hariḥ sainyaṃ pāvakāstraśilāśitaiḥ /
vyāptaṃ cakāra māñjiṣṭhairbaddhairvadhyapaṭairiva

tatastūrṇaṃ raṇarasādavatīrya garutmataḥ /
vibudhārātibhirvīro yuyudhe lāṅgalāyudhaḥ

śuddhastamālamaline sa daityasadane babhau /
airāvaṇa ivādabhranīlābhre nabhasi bhraman

saṃkarṣaṇahalākṛṣṭāstatastanmusalāhale /
nipeturdānavāḥ sarve vajrabhinnā ivācalāḥ

avatīrya suparṇāgrātpradyumnena sahācyutaḥ /
jahāra śarajālena daityajīvavihaṅgamān

te caṇḍacañcucaraṇaiḥ pakṣākṣepaiśca pīḍitāḥ /
kṣapitāḥ pakṣirājena kṣaṇaṃ śarma na lebhire

tato bhasmapraharaṇāstrimukhastriśikhastripāt /
nidrāvyāghūrṇitātāmranetro jṛmbhālasaḥ svayam

śītoddhataiḥ kharatarairlomabhirmakaropamaḥ /
bhramaglāniparimlānadhūsaro 'dṛśyata jvaraḥ

sa rauhiṇeyamāhūya citramaṇḍalacāriṇam /
kampamānatanuḥ kopāttatkṣaye vidadhe matim

cikṣepa duḥsahaṃ tasmai bhasmāpasmārasaṃnibhaḥ /
vakṣovalakṣaṃ rāmasya yena vyāptamabhūtkṣaṇāt

tadvakṣasaḥ pradīptotthaṃ bhasma merutaṭe patat /
dadāha pṛthuṭāṅkāri śikharaṃ sahasā jvalat

śeṣeṇa dīptasarvāṅgo bhasmanā vismṛtasmṛtiḥ /
skhaladgatistālaketuḥ paraṃ kṣība ivābabhau

so 'bravītkṛṣṇa kṛṣṇāhaṃ pradīpto na labhe dhṛtim /
kulālacakravibhrāntaṃ paśyāmi nikhilaṃ jagat

iti bruvāṇamabhyetya śārṅgadhanvā halāyudham /
bhasmaśāntyai piraṣvajya jagrāha jvaramojasā

sa tena samare ghore samākrāntaḥ krudhā jvalan /
jvaraścikṣepe muṣṭibhyāṃ bhasma jvālājaṭākulam

kṣaṇaṃ pradīptaḥ kṛṣṇo 'pi praśāntāgniśca tatkṣaṇāt /
tulyaṃ tenāhato dorbhistribhirnākampatācyutaḥ

sa kṛṣṇajvarayorghoraḥ saṃgrāmo vajraniḥsvanaḥ /
babhūva sarvabhūtānāṃ bhayakṛllomaharṣaṇaḥ

kāñcanābharaṇacchāyā babhūvurjravigrahe /
vinirgatā iva jvālāḥ kṛṣṇadordaṇḍapīḍanāt

nipīḍya nibiḍaṃ dorbhiḥ kṣitau kṣipattaḥ sa śauriṇā /
alakṣito 'viśatkṣipraṃ taccharīraṃ samīravat

tenāviṣṭaḥ śvasañjṛmbhābhramanidrālasaḥ skhalan /
kṣaṇaṃ babhūva bhūtātmā proddhūtādbhutaviplavaḥ

aho batāpratihatā vastuśaktirgarīyasī /
jagannāte 'pi yadbheje jvarasaṃsparśavikriyām

so 'sṛjadvaiṣṇavaṃ ghoraṃ jvaraṃ pūrvajvarāpaham /
kṛṣṇastena jvareṇāśu punaḥ pūrvo 'bhavajjvaraḥ

taṃ hantumudyato yāvatkāliyāriḥ svayaṃ krudhā /
uccacāra vacastāvadgaganāddhoraniḥsvanam

saṃrakṣyo bhagavanneṣa rudrasyānucaro jvaraḥ /
śrutveti virarāmāśu tadvadhānmadhusūdanaḥ

kṛtāñjalistamavadajjvaro viṣṇujvarārditaḥ /
nijaṃ saṃhara viśveśa jvaraṃ madanukampayā

mādhavena tu tadvākyātsaṃhṛte ca nije jvare /
praṇanāma hariṃ harṣājjvaraḥ śarvapuraḥsaraḥ

kiṃ te priyaṃ karomīti vādinaṃ hṛṣṭamānasam /
tamabravīnmadhuripuḥ prasādamadhurākṣaram

bhujāyudhamidaṃ yuddhamāvayoḥ praṇipatya mām /
ye manmayāḥ saṃsmaranti santu te vijvarā narāḥ

tripādbhūtipraharaṇastriśirāḥ sāsrulocanaḥ /
dhyātaḥ prītisukhaṃ dadyāttvadākāraḥ śarīriṇām

nādyantāḥ kavayaḥ pūrve śāstāro 'lpamahāttamāḥ /
ghnantu jvarāṃścāniruddhapradyumnabalakeśavāḥ

ityuktaḥ śauriṇā prītyā tathetyāha hari jvaraḥ /
abhyadhānmauliratnāgre praṇayāvarjitāñjaliḥ

ahaṃ hareṇa tripurāntakena vinirmitaḥ kāliyasūdanena /
jitastvāyā dānavakānanāgre prasahya yuddhe tava kiṃ karomi

ityuktvāpasṛte śarvajvare pūrvaṃ raṇāṅganāt /
tārkṣyamāruhya yuyudhe sātmajaḥ sāgrajo hariḥ

vidāritāḥ kṛṣṇaśaraiḥ svāmisanmānayantritāḥ /
mānino daityasubhaṭā na tasthurna yayuḥ kṣaṇam

tato vighaṭitavyūhā bhagnasyandanakuñjarāḥ /
yayustyakatvā raṇaṃ daityā dāmodaravidāritāḥ

vidrāvitāste hariṇā hariṇā hariṇā iva /
nadīvegā iva gatāḥ pratīpaṃ na samāyayuḥ

prāṇaistṛṇāgralaghubhiḥ kalpāpāyasthiraṃ yaśaḥ /
vikrīya kiṃ gatā yūyaṃ mṛtyuḥ sarvatra dehinām

mānaparvatavajreṇa kīrtivallī davāgninā /
aucityacitradhūmena bhayenābhihatāḥ katham

iti bāṇena bahuśaḥ kumbhāṇḍena ca māninā /
nivāryamāṇā api te jagmureva diśo daśa

tato raṇāṅgane rudro bhagavānbhaganetrahā /
devaḥ pinākī saguhaḥ svayaṃ yoddhumathāyayau

tuṣāranikarasmerasphārairgātrāṃśusaṃcayaiḥ /
kurvanniva jagannātho bhūribhūtivibhūṣitam

valadvalayakeyūrakuṇḍalavyālamaṇḍalaiḥ /
tripurānaladhūmālībhaṅgairiva taraṅgitaḥ

sṛjankaṇṭhaprabhācakrairdigvadhūnīlakañcukaiḥ /
pralayārambhasacivānpuṣkarāvartakāniva

gāḍhabandhajaṭājūṭasphuṭaccandrakalāṅkuraḥ /
sphūrjatphenāmaranadīracitoṣṇīṣavibhramaḥ

rathena nandiyuktena siṃhayuktena bhāsvatā /
kopapāvakapuñjena mūrtenevāvṛtāmbaraḥ

tārakāvajayodārakumārānugataṃ haram /
harirālokya niṣkampaḥ sajjaṃ cakre nijaṃ dhanuḥ

kruddhasya khaṇḍaparaśoḥ samarāḍambare svayam /
abhūdakāṇḍapralayārambhaśaṅkā śarīriṇām

tataḥ kanakanācairbhargaḥ kṛṣṇamapūrayat /
tṛtīyanayanoddhūtabhūrivahniśikhopamaiḥ

ugrairugrabhujotsṛṣṭairvegaspaṣṭīkṛtairvṛtaḥ /
sa taistadvalayavyālairjyākṛṣṭitruṭitairiva

śaradhārāsahasrograṃ visphūrjadgarjitorjitam /
mumoca bhadraṃ rudrāya parjanyāstraṃ janārdanaḥ

astreṇa tripurārātirvyāptastena pramāthinā /
āgneyamastraṃ vidadhe vitrāsitajagattrayam

vahnijvālāvalayitaḥ sāgrajo garuḍadhvajaḥ /
hemapañjarabaddhasya bheje kesariṇaḥ śriyam

vāruṇena śamaṃ nīte tasminnastre murāriṇā /
paiśācaraudrāṅgirasairyuyudhe 'straistrilocanaḥ

nivāryāstrāṇi tānyāśu sauravāyavyavāsavaiḥ /
saṃdadhe krodhavidhurastripurāntakaraṃ śaram

cirāccāpapraṇayitāṃ tasminnīte 'ndhakadviṣā /
harirvijṛmbhamāṇāstraṃ taṃ vijṛmbhākulaṃ vyadhāt

ghoraghoṣeṇa śārṅgasya pāñcajanyasya cāsakṛt /
jṛmbhite bhairave bhīmaṃ bhayaṃ bhūtāni lebhire

tataḥ kumbhāṇḍasūtena rathena pṛthuraṃhasā /
pratyudyayau rāmakṛṣṇapradyumnānkupito guhaḥ

anilānalaparjanyairastrairabhihataḥ sa taiḥ /
dīptāstrajālairvidadhe jagatsaṃkṣobhavibhramam

ṣaṇmukho 'pi babhau hemapuṅkhaistadvividhairvṛtaḥ /
janmakṣetraṃ śaravaraṃ prītyā punarivāśritaḥ

astraṃ brahmaśiro raudramasṛjattārakāntakaḥ /
jvālābhijvalitā yasya śailāḥ prāpuḥ sumerutām

tasminviśvakṣayākṣepadīkṣāvikṣobhitākhile /
astrānale pravisṛte hariścakraṃ samādadhe

tatsarvāstraharaṃ ghoraṃ mārtaṇḍoccaṇḍamaṇḍalam /
haridordaṇḍasaṃsaktaṃ jahārāstrānalaprabhām

cakrāṃśukrakacotkṛtte tasminnastraprabhāvane /
prajagrāha guhaḥ śaktiṃ krūrāṃ krauñcādridāriṇīm

mṛtyudantāvalītāraratnarājivirājitām /
tārakāsṛkkaṇākāraśoṇapaṭṭavibhūṣitām

cikṣepa kārtikeyastāṃ ghaṇṭāpaṭalarāviṇīm /
krośantīṃ trijagadgrāsalālasāṃ kṣudhitāmiva

sā dīptāgraprabhātābhrabhrūkeśaśmaśrubhīṣaṇe /
cakre vyoma mahākālavaktre jihvāvijṛmbhitam

svasti svastyacyutāyeti divi devairudīritam /
sā kṛṣṇābhimukhī śaktirvegādvidyudivābabhau

sā kṛṣṇahuṃkārahatā tasmānniṣphalatāṃ yayau /
āśeva baddhā mugdhena labdhe kuṭilacetasi

tataścakrāyudhaścakre kalayanvalayaṃ ruṣaḥ /
guhaṃ vīkṣya kaṭākṣeṇa tadvadhe vidadhe matim

nirambarā muktakeśī śyāmā lohitalocanā /
tasthau kumārarakṣāyai mūrtā śaktirivāgrataḥ

apagacchāpagaccheti sāsūyaṃ kāliyādviṣā /
nivāryamāṇāpyasakṛttato nāpasasāra sā

atrāntare ghanadhvānadhīragambhīraniḥsvanaiḥ /
tāratīraravaiḥ sainyairbāṇaḥ svayamadṛśyata

sa kaumāramayūrasya śuśubhe pṛṣṭhamāsthitaḥ /
añjanādritaṭaṃ nīlameghasaṃgha ivocchritaḥ

so 'vadatkṛṣṇamabhyetya bahubāhubalorjitaḥ /
pratyāsannavināśo 'dya dīpavadbata vardhase

hato mayā videśe 'sminnavijñātaḥ suhṛjjanaiḥ /
dhruvaṃ tyakṣyasi kṛcchreṇa jīvitaṃ mṛtabāndhavaḥ

iti bāṇena gadite garvādgaruḍalāñchanaḥ /
katthanenaiva śūro 'si nūnamityāha sasmitaḥ

tataḥ śitaśarāsāraiḥ pūritaḥ sa murāriṇā /
asṛjaddoḥsahasreṇa ghorāyudhaparamparām

tatkṛśānukaṇākārapūrapūritamambaram /
vikīrṇasvarṇacūrṇāyā lebhe maṇibhuvaḥ prabhām

astraṃ hiraṇyakaśiporatha bāṇaḥ samādadhe /
yadbhītyeva diśaḥ kvāpi yayuḥ saṃtamasāvṛtāḥ

tadudbhūtāstranicayaiḥ pūrite gaganāṅgane /
vāyorapi gatirnābhūtkā kathā vyomacāriṇām

parjanyāstreṇa hariṇā tasminnastre nivārite /
bāṇabāhuvanotsṛṣṭā śaravṛṣṭiḥ samudyayau

babharturbarhigaruḍau yuddhe cañcunakhāyudhau /
miśrībhūtāviva muhurnīlaśailasurācalau

tatastārkṣyeṇa pakṣāgrakṣepavikṣepakāriṇā /
ākṛṣṇābhihato mūrdhni mayūro 'dririvāpatat

daityendre nihate nandī preritastripurāriṇā /
raudraṃ rathaṃ samādāya sajjo 'bhūtsamare punaḥ

bāṇastūrṇaṃ samāruhya mānī manyuviṣākulaḥ /
cakāra brahmaśirasā mahāstreṇa jagatkṣayam

tataścakraṃ sahasrāraṃ saṃhāraṃ tridaśadviṣām /
udyamya grastadaityāstraṃ harirdaityendramādravat

punaḥ saṃnyastavasanā kālī kuvalayekṣaṇā /
puro babhūva rakṣārthaṃ bāṇasya prāṇasaṃśaye

dṛṣṭvā tāmavadatkuṣṇastrāṇaṃ vaḥ kathamaṅganā /
bāṇa saṃśayakāleṣu nedaṃ vīravratocitam

ityuktvā mīlitākṣastāṃ parivarjyāṅganāṃ hariḥ /
utsasarja prabhācakraduṣprekṣaṃ cakramañjasā

tadalakṣyabhramodbhrāntaṃ bāṇabāhuvane muhuḥ /
cakraṃ pūrṇānalāpūrakrūraṃ krakacatāṃ yayau

kṣaṇena mūlanirlūnaprabhūtabhujāpādapaḥ /
babhūva bāṇaḥ sāvegasravadrudhiranirjharaḥ

kaṇṭhacchedodyataṃ dṛṣṭvā bāṇasya madhusūdanam /
abhyetya bhagavānbhargaḥ saguhaḥ praṇato 'bhyadhāt

kṛṣṇa jāne jagajjanamasthitisaṃhārakāraṇam /
tvāṃ tathāpyeṣa naḥ ko 'pi daityapakṣaparigrahaḥ

madbhakta eva bhaktaste saṃrakṣyaste mahāśrayaḥ /
ahameva bhavānbrahmamūrtistraiguṇyasaṅgataḥ

madekaśaraṇastasmādrakṣyo bāṇastvayādhunā /
ukto hareṇeti haristathetyuktvānurakṣitam

tatastrinetramāmantrya prayāte garuḍadhvaje /
paścātkṛttabhujaṃ bāṇaṃ nandī cintākulo 'bhyadhāt

aho bata na jānīmaḥ kiyatī bhavitavyatā /
bāṇastryakṣe sapakṣe 'pi prāpto jīvitasaṃśayam

bāṇa cchinnabhujo 'pyatra nṛtyenārādhaya prabhum /
bhavaṃ bhavabhayocchedakovidaṃ varadaṃ sakhe

ityukto nandinā bāṇaściracārī padakramaiḥ /
nanarta bhagavānyena varado 'syābhavadbhavaḥ

amaro nirvyathaḥ śrīmāñjātaḥ pūjyabhujadvayaḥ /
bāṇo 'bhūdīśvaravarānmahākālo gaṇāgraṇīḥ

antarhite 'tha sagaṇe sahasā pārvatīpatau /
babhūva śoṇitapuraṃ śūnyaṃ daityajanojjhitam

uṣāsahāyamādāya bāṇāntaḥpuramandirāt /
aniruddhaṃ pramuditaḥ prayayau garuḍadhvajaḥ

vrajansa tārkṣyapakṣāṃśupiśaṅgīkṛtadiṅmukhaḥ /
sasmāra satyabhāmāyā vacanaṃ cārulocanaḥ

santi divyāmṛtakṣīrā divyā bāṇasya dhenavaḥ /
tā madarthaṃ tvayā deva hartavyā iti sasmitaḥ

tā hartumudyayau yāvaccarantīrjaladhestaṭe /
tāvattā viviśuḥ sarvā javena varuṇālayam

tataḥ suparṇapakṣogravātasaṃkṣobhite 'mbudhau /
ghoraṃ rathasahasraughairudyayau vāruṇaṃ balam

murāriśarasaṃbhāradārite ca balārṇave /
udatiṣṭhanmaṇicchatraḥ kupito varuṇaḥ svayam

divyāstravarṣī samare vaiṣṇavāstreṇa śauriṇā /
nirdahyamāno varuṇaḥ prāñjalistamabhāṣata

mūrtirādyā tavaivāhaṃ jagatsarge jagatpate /
kṣantumarhasi me deva jahi kopaṃ tamomayam

nyāsīkṛtaṃ godhanaṃ ca bāṇena parirakṣa me /
ityuktastena bhagavānprītaḥ prāyādvihāyasā

stūyamānaḥ suragaṇairdvārakopāntametya saḥ /
nikṣipya nijavaktre ca pāñcajanyamapūrayat

tasya gambhīragoṣeṇa susnigdhaghananādinā /
harṣotsavo 'bhavatko 'pi vṛṣṇivīraśikhaṇḍinām

praviśya dvārakāṃ devaḥ pūjitaḥ sarvayādavaiḥ /
paścādavāptasatkṛtyaṃ visṛjyendraṃ sahānugam

garuḍaṃ ca priyatamāpraṇayapremalālasaḥ /
vijahāra surārātirniḥśeṣakṣayanirvṛtiḥ

***** bāṇayuddham || 43 || *****
vaiśampāyana ityūce rājānaṃ janamejayam /
iti tasya vacaḥ śrutvā punaḥ papraccha śaunakaḥ

pūrve vaṃśāḥ śrutāḥ sarve janamejayabhūpateḥ /
saṃtānavaṃśamicchāmi śrotuṃ sūta tvayoditam

iti pṛṣṭo 'bravītsūto janamejayasaṃbhavau /
candrāpīḍo mahīpālaḥ sūryāpīḍaśca maktibhāk

candrapīḍasutaḥ satyakarṇo bhrātṛśatāgrajaḥ /
tatputraḥ śvetakarṇākhyo mahāprasthānamāviśat

taṃ jāyā mālinī nāma sagarbhānuyayau satī /
pratijātastayā tyaktaḥ kumāro girikandare

ruroda tasya kāruṇyātprādurāsanpayomucaḥ /
gṛhīto muniputrābhyāṃ dhṛṣṭapārśvadvayo girau

ajapārśva iti khyātaḥ so 'bhavadyanvanāṃ varaḥ /
tatputrapautrairvipulaiḥ pūruvaṃśo vivardhitaḥ

yayātiproktamapyarkagrahahīnā mahī bhavet /
pūruvaṃśavihīnā tu na kadācidbhaviṣyati

***** janamejayavaṃśaḥ || 44 || *****
bhārate pūrvapūjāsu janamejayabhūbhujā /
śrutvā dānavidhiṃ pṛṣṭo vyāsaśiṣyo 'bravītpunaḥ

ādiparvaṇi viprebhyaḥ pradadyānmadhupāyasam /
apūpamodakaiḥ kuryātsabhāparvaṇi tarpaṇam

āraṇyake mūlaphalairvairāṭe vastramarpayet /
vicitrabhojyapānānnaṃ dadyādudyogabhīṣmayoḥ

droṇaparvaṇyāyudhāni śuddhānnaṃ karṇaparvaṇi /
śalyaparvaṇyapūpādisamodakaguḍodanam

mudgamiśraṃ gadāyuddhe strīparvaṇi vibhūṣaṇam /
ghṛtaudanamathaiṣū(ṣī)ke haviṣyaṃ śāntiparvaṇi

aśvamedhe yatākāmaṃ haviṣyaṃ tadvadāśrame /
mausale gandhamālyādi prasthānākhye upānahau

svargaparvaṇi bhakṣyādi harivaṃśe tu pāyasam /
bhāratānte sarasvatyāḥ pūjāmādāya pustake

hiraṇyado 'ciṃtahariḥ sarvayajñaphalocitaḥ /
parvapūjāṃ niśamyeti punaḥ papraccha śaunakaḥ

***** parvapūjā || 45 || *****
sarvasatre nivṛtte tu rakṣite takṣake tathā /
tataḥ kimakarotsūta sa rājā janamejayaḥ

sūto 'vadattato rājā vidvanmantripurohitaiḥ /
cintayitvāśvamedhāya pūrṇaṃ saṃbhāramādadhe

athājagāma bhagavāndivyajñānamayo muniḥ /
vedavidyānidhiḥ śrīmānvyāsaḥ satyataponidhiḥ

taṃ mahārhāsanāsīnaṃ pūjayitvā nato nṛpaḥ /
papraccha bhāratasudhācarvaṇānandanirbharaḥ

bhagavanrājasūyena kṛtaḥ kṣattrakṣayo mahān /
sa kathaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ bhavatā na nivāritaḥ

pṛṣṭo nṛpeṇetyavadanmunirdantāṃśubhirdiśan /
mukhe sarasvatīvāsakamale kesarāvalīm

avaśyabhāvini kathaṃ tasminkṣattrakṣaye vayam /
prabhavāmo hitaṃ kaśca manyate vidhicoditaḥ

iyaṃ bhavāsaktajantuyātāyātānilāhatiḥ /
sarvātmanā balavatī jṛmbhate bhavitvayatā

śubhāśubhaphalaiḥ prāptiḥ sahajāpyagravartinī /
bhrūlateva lalāṭasthā svadṛśā kena dṛśyate

teṣāṃ kālaparītānāṃ dhīrabhūddṛḍhaniścayā /
sarvaṃkaṣo hi bhagavānkālaḥ kavalitākhilaḥ

dehibhardaivanirdiṣṭaṃ vacasā yadi laṅghyate /
tatsattramapyaśvamedhaṃ mā kṛthā vighnado hi saḥ

śrutvā śatakraturdvaiṣāttava kratuśatatrayam /
patnī praviśya yajñāśvaṃ rāgāndho dharṣayiṣyati

tataḥ prabhṛti loke 'sminpravṛddhe kalikalmaṣe /
mahāyajñakathāmātramapi dūre bhaviṣyati

senānīḥ kāśyapiḥ kaścidaudbhidaḥ kaligocare /
aśvamedhaṃ kṛtī vipraḥ punaḥ pratyāhariṣyati

iti śrutvā viṣṇṇena muniḥ pṛṣṭo mahībhujā /
uvāca jñānanayanaḥ paryantayugalakṣaṇam

varṇāśramācāracarcā viparītā yatepsitā /
bhaviṣyati yadā loke tadyugāntasya yauvanam

śithilakṣaṇasauhārdāḥ satyaśīlavivarjitāḥ /
keśaveśā bhaviṣyanti niruṣṇīṣāmbarā narāḥ

dasyavo rājacaritā rājāne dastuceṣṭitāḥ /
kariṣyanti kaleḥ sarve sāhāyyaṃ dharmasaṃkṣaye

pakvānnavikrayo loke vedavikrayiṇo dvijāḥ /
bhaviṣyanti yuge kṣīṇe gṛhīṇyo bhagavikrayāḥ

upadeśakṛtaḥ śūdrā brahmadīkṣāvidhāyinaḥ /
bhoḥśabdena bhaviṣyanti viprā avamatāḥ punaḥ

muṇḍāḥ kaṣāyavasanā nānāvratavikāriṇaḥ /
pratigrahāngrahīṣyanti śūdrā vidrāvitadvijāḥ

rūpalāvaṇyamādhurye parikṣīṇe subhūṣaṇe /
keśālāṃkaraṇā nāryo bhaviṣyanti gatatrapāḥ

svaśāstrapaṇḍitāḥ sarve nirvivekā mumukṣavaḥ /
bhaviṣyanti kule jātā niṣprayatnaphalepsavaḥ

vañcanā vañcanājñānāṃ taskarāṇāṃ ca taskarāḥ /
kimanyatprabhaviṣyanti rājāno dārahāriṇaḥ

babustrīko 'lpapuruṣo himavatpārśvasaṃśrayaḥ /
lokaskandhārpitāpatyo hāhābhūtaścariṣyati

dambhaḥ śaucaṃ vakramāyākṛtitvaṃ hiṃsāśauryaṃ vṛttiranyopaghātaḥ /
tarkaḥ śāstraṃ nāstikatvaṃ ca bodhaḥ śaucācāratyāga evāśu muktiḥ

ityevaṃ kalinā loke kilbiṣairākulīkṛte /
punaḥ kālavipākena kṛtadharmaḥ pravartate

***** bhaviṣyat || 46 || *****
tatastirohite kṣipraṃ munau jñānadivākare /
aśvamedho narapateḥ kratuḥ śrīmānavartata

tasminyajñe praviśyāśvaṃ rājapatnīṃ vapuṣṭamām /
akāmāṃ kāmavaśataḥ śatakraturadharṣayat

tadadhvaryugirā prāpto rājā kopaviṣolbaṇaḥ /
śaśāpa śakraṃ yajñāṃśaniṣedhenājitendriyam

nirasya sarvānsāsūyaṃ brāhmaṇādviṣayānnijāt /
praviśyākampitatanuḥ patnīśālāmabhāṣata

iyaṃ niṣkāsyatāṃ paṅkakulyā kuṭilacāriṇī /
kilbiṣālolakallolākulakūlāvapātinī

gṛhe dūṣitācāritrā neyaṃ me sthātumarhati /
yaśaḥpūrṇaśaśāṅkasya meghamālāyitaṃ yayā

svādu nāśnanti saṃtaptā na ca rātriṣu śerate /
śalyaṃ marmāntare yeṣāṃ gṛhe bhāryā hi dūṣitā

iti vādini bhūpāle gandharvādhipatiḥ svayam /
viśvāvasustamabhyetya sauhārdādidamabravīt

rājanrambhā tava vadhūriyaṃ devavilāsinī /
vapuṣṭamā surendreṇa yajñe 'smindharṣitā satī

tvatprabhāvabhayādviprabhayāddveṣānmanobhavāt /
daivadiṣṭaśca śakreṇa vighnaste vihitaḥ kratau

viprebhyo mā krudhaḥ patnīṃ mā tyākṣīḥ śuddhamānasām /
guhyasparśo hyakāmāyā dṛśyayāṅgasparśasaṃnibhaḥ

janajanma mahīrandhre puraṃdhrīṇāṃ svabhāvataḥ /
aśuddhaṃ śuddhimādhatte brāhmaṇānmā mudhā vadhīḥ

iti gandharvarājena bodhito janamejayaḥ /
praśāntakopaḥ saṃcintya tatheti pratyapadyata

***** janamejayayajñasamāptiḥ || 47 || *****
niśamya viṣṇucaritaṃ vaiśampāyanakīrtitam /
punaḥ prapaccha vārāhaṃ prādurbhāvaṃ mahīpatiḥ

sa pṛṣṭastena vinayātpraṇipatya hariṃ muniḥ /
viṣṇorānāyayaddivyaṃ prabhāvaṃ kalmaṣāpaham

pūrṇe yugasahasrānte nivṛtte brahmavāsare /
hiraṇyaretāstriśirāḥ svayaṃ devo vṛṣākapiḥ

śikhābhirlokamakhilaṃ dagdhvā sagirisāgaram /
eko nārāyaṇaḥ śete garbhīkṛtajagattrayaḥ

sa garbhīkṛtaviśvaḥ prāṅmumocāṇḍaṃ hiraṇmayam /
ūrdhvādhastena tadbhinnaṃ vivṛtaṃ dikṣu cāṣṭadhā

babhūva trijagatkṣetraṃ bhūtalāntaṃ khaśekharam /
garbhaṃ hiraṇyagarbhasya yamāhurbrahmavādinaḥ

svacchaṃ yatsalilaṃ tatra sumeruḥ kāñcanācalaḥ /
mamajja medinī tasmingirīndraśatapīḍitā

aśaktā dhartumakhilaṃ prāṇitaṃ viṣṇutejasā /
vaikuṇṭhaṃ śaraṇaṃ prāyānamagnā gauriva medinī

tato viśvaṃbharoddhāradhīraṃ vapurakalpayat /
vārāhaṃ duṣṭasaṃhāri harirgirimavocchritam

bhinnāñjanacayacchāyaṃ śubhadaṃṣṭrāṃśusaṃcayam /
nīlajīmūtasaṃghātādiva niryanniśākaram

babhrubhrūśmaśrukeśena vaktraṇārañjitāmbaram /
nīlādriśikhareṇeva hemarājirajojuṣā

sa pātālatalaṃ tālatamālamalinodaram /
viveśa daṃṣṭrākhaṇḍendukhaṇḍitadhvāntamaṇḍalaḥ

mantrātmā veda yajñāṅgaḥ sa varāho mahākṛtiḥ /
daṃṣṭrāgreṇojjahāra kṣmāṃ śevālalatikāmiva

sā tasya daṃṣṭrāparyante saktā kuvalayekṣaṇā /
babhau lāñchanalekhena śyāmaśītāṃśumaṇḍale

jagannivāso vasudhāmuddhṛtya jagataḥ sthitim /
vidadhe digvibhāgena bhūdharāṃśca nyaveśayet

śaṅkhacakragadākārānparvatānviniveśya saḥ /
asṛjatpuruṣaṃ vaktrāddevamādyaṃ prajāpatim

kiṃ karomīti puratastasminvadati sādaram /
vibhajātmānamityuktvā viśvayonistirodadhe

tataścintayatastasya cidākāśasamudbhavaḥ /
omityudacarannādaḥ saṃpūritajagattrayaḥ

tato 'bhavadvaṣaṭkāro mahāvyāhṛtayastathā /
vedamātā ca sāvitrī vedaiḥ saha sanātanaiḥ

viśuddhamānasāvāsarājahaṃsāḥ prajāpateḥ /
ajāyanta jagadvandyāḥ sapta pūrve maharṣayaḥ

dakṣastu dakṣimāṅguṣṭhādudabhūdyaḥ prajāpatiḥ /
tatsutāḥ kanyakāḥ prāpurdharmendumanukaśyapāḥ

tāsāmayaṃ viśvasargaḥ saṃtānaḥ sa surāsuraḥ /
asūta devānaditirditirdaityāṃśca kaśyapāt

hiraṇyākṣaṃ samāśritya kadācidditijeśvaram /
sapakṣāḥ parvatāścakrurgatyā bhuvanaviplavam

pakṣabchedodyate teṣāṃ śakre tatpakṣapātinā /
hiraṇyākṣeṇa devānāṃ dāruṇaḥ saṃgaro 'bhavat

tasminmahāstravikṣepabhūtakṣobhavibhīṣaṇe /
hiraṇyākṣo 'jayaddevānbhuvanākampane raṇe

sureṣu dhvastadhairyeṣu varāho girivigrahaḥ /
bhagavānsvayamabhyetya tasthau daityavadhotsukaḥ /
dadhmau daṃṣṭrākarālena śaṅkhaṃ vaktreṇa cakrabhṛt

nādena tasya brahmaṇḍamaṇḍalāvartakāriṇā /
oṅkārāyitamuddarpadaityakṣayamahādhvare

tato 'bhyetya hiraṇyākṣaḥ kṣayadūtikayā dviṣām /
śaktyā vakṣasi deveśaṃ jaghāna ghananiḥsvanaḥ

līlayā vīkṣya bhagavāndaityamadbhūtavikramam /
asṛjadvairisaṃhāraṃ sahasrāraṃ sudarśanam

kṛtottamāṅgaśṛṅge 'tha tena daityamahībhṛti /
patite bhuvi vidhvastāḥ prayayurdānavā diśaḥ

hiraṇyākṣe hate vīre śekhare tridaśadviṣām /
dhṛtā mahāvarāheṇa svapadaṃ bhejire surāḥ

daṃṣṭrānirbhinnabhinnañjanagirigahanasphāradaityāndhakāraścandrārkodāratārāpatharuciratarapraspuracchaṅkhacakraḥ /
pāyānnaḥ śeṣaśīrṣākramaṇasamuditairvyāptakāyaḥ phaṇāgraiḥ kṣubhyatkṣīrābdhiphenairiva maṇiśabalairmandarābho varāhaḥ

***** varāhaprādurbhāvaḥ || 48 || *****
purā kṛtayuge śrīmānkāśyapo ditinandanaḥ /
cakre hiraṇyakaśipuḥ sāgraṃ varṣāyutaṃ tapaḥ

avadhyaḥ suragandharvakinnaroragarakṣasām /
āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ so 'bhavadbrahmaṇo varāt

samaṃ prāptapado darpādākrāntabhuvanatrayaḥ /
vīraḥ surāṅganāḥ sarvāścakre proṣitabhartṛkāḥ

tataḥ saṃtrastavidhvastāstatpratāpāgniniṣprabhāḥ /
brahmavākyāyurdevāḥ śaraṇaṃ devamacyutam

sa dattvā varadasteṣāmabhayaṃ bhūtabhāvanaḥ /
oṅkārānugataṃ cakre nārasiṃhaṃ mahadvapuḥ

so 'bhūjjvalitahemādriprabhāsaṃbhāraghasmaraḥ /
sāvegacaraṇākrāntikharvīkṛtamahīdharaḥ

vidrumāgrāṅgurākāraiścañcadromāñcakañcukaiḥ /
krūrakrodhānalodbhūtairvisphuliṅgairivāvṛtaḥ

pratāpamandirāgārakanakastambhasaṃnibhaiḥ /
śaṅkhacakragadāpadmalāñchanairbhūṣito bhujaiḥ

kṛtāntadviradodīrṇakarṇacāmaravibhramaiḥ /
nakharāṃśucayaiḥ kurvansāṭṭahāsamivāmbaram

merukūṭonnataskandhaśikharāsaktakesaraiḥ /
ghoraḥ karālakālāgnijīvanavyajanairiva

jṛmbhāvispaṣṭadaṃṣṭrāṃśupaṭalairādiśanmuhuḥ /
caṇḍāṃśupuṇḍarīkasya visinīkāṇḍamaṇḍalam

dṛptadaityaśatotpātaśaṃsinīṃ rudhirāruṇām /
akālasaṃdhyāṃ kurvāṇaḥ piṅgogranayanātapaiḥ

babhrubhrubhaṅgavikaṭaṃ lalāṭataṭamunnatam /
adabhramiva saṃdhyābhraṃ sphurattārataḍidgaṇam

sa gatvā daiteyanilayaṃ pralayānalasaṃnibhaḥ /
dadarśārkasahasrābhāṃ hiraṇyakaśipoḥ sabhām

sthitāṃ jagattrayīmūrdhni hemamālāmivojjvalām /
divyaratnaphalodārasarvartukusumadrumām

maṇikuṭṭimasaṃkrāntakāntakāntāmukhāmbujām /
tasyāṃ daityapatiḥ śrīmānvirarājorjitadyutiḥ

pṛthuratnāsanotsaṅge sahasrāṃśurivodaye /
śuśubhe hemapadmasragvipule tasya vakṣasi

kalpāntasūryamāleva taṭe kanakabhūbhṛtaḥ /
niṣiddhā lokapālānāṃ sthitiratreti śāsanam

kṣaṇaṃ dikṣu lilekheva ratnakuṇḍalaraśmibhiḥ /
viṭaṅkaratnamukuṭoddyotairindrāyudhaprabhaiḥ

muhurvyomamayūrasya ratnābhāramivākarot /
sevitaḥ siddhagandharvakinnarāpsarasāṃ gaṇaiḥ

viśvaiśvaryābdhiphenaughaṃ babhāroṣṇīṣamujjvalam /
tasminsvargāṅgānāpāṇimandāndolitacāmaraiḥ /
rājalakṣmīrjahāseva taraṅgitasitāṃśuke

athādṛśyata digdāhodgāradāruṇamambaram /
kenāpi........kṣaratkṣatajanirbharam

prādurāsīttataḥ siṃhaḥ śrīmānpuruṣavigrahaḥ /
devo devāridalanaḥ kṛśānuśatapiṅgalaḥ

taṃ vīkṣya hṛdayotkampanavadīkṣāvidhāyinam /
mithomukhāni ditijā vismayārtā vyalokayan

ko 'yamityākule kṣipraṃ daityāsthānasabhāṅgaṇe /
dhīmānuvāca prahlādo hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ

sarvadevamayaḥ ko 'pi devo 'yaṃ mahasāṃ nidhiḥ /
yena naḥ sthagitānīva cetāṃsi ca vacāṃsi ca

sa evāyaṃ hiraṇyākṣo yena nītaḥ pramāthinā /
kālakāpālikottalaskandhavalkalaketutām

iti bruvāṇe prahlāde bhrukuṭīkuṭilānanaḥ /
hiraṇyakaśipurdaityāngṛhyatāmityabhāṣata

vipracitiprabhṛtayastataste dānavarṣabhāḥ /
pradīptakaṅkaṭā ghorāstaṃ sarve paryavārayan

śastravṛṣṭiṃ tadutsṛṣṭāṃ jvālājālajaṭākulām /
jagrāha niścalo devaḥ śoṇapuṣpāmiva srajam

sa svadyotairiva vyāptaḥ śaraiḥ śikhadidāruṇaiḥ /
dṛṅmātreṇaiva tāṃścakre vātakṣiptatṛṇopamān

nadatpralayajīmūtaniḥsvanastānvidhūya saḥ /
sabhāṃ babhañja saṃjātajanakṣobhavirāviṇīm

daityacakre 'tha vidhvaste sahasā tasya tejasā /
daṣṭauṣṭhaḥ svayamuttasthau hiraṇyakaśipuḥ krudhā

sa kṣipannastrasaṃghātaṃ daṇḍaṃ cikṣepa bhīṣaṇam /
kālacakraṃ triśūlaṃ ca kaṅkālaṃ musalaṃ tathā

brahmāstramaśaniṃ tvāṣṭraṃ śaktiṃ pāśupataṃ halam /
kālamudgaramatyugraṃ kṛtāntāstraṃ savigraham

ityetaiśchādyamāno 'pi na cakampe nṛkesarī /
nānāprāṇimukhairdaityairghorāmāyāmayairvṛtaḥ

tato hiraṇyakaśipuḥ krodhāndhaḥ pṛthuvigrahaḥ /
cakāra jagatāṃ kṣobhaṃ yena lokāścakampire

sapattanapurīdvīpapurīnagaraśāsanā /
mahī cacāla taṭinī mālinī śailaśālinī

athākṛṣya bāladdaityaṃ kṛtvotsaṅge raṇotkaṭam /
vakṣasyadārayaddevo vajrogranakharaiḥ kharaiḥ

daityahṛtkamalodīrṇā niryayuḥ śoṇitacchaṭāḥ /
nakhakrakacaniṣpeṣajātavahniśikhā iva

hate daityeśvare vīre pravare darpaśālinām /
devā nṛharinirdiṣṭāṃ nijāṃ lakṣmīṃ prapedire

stutaścaturmukhamukhairdhyeyo mokṣapathārthinām /
tataḥ kṣīrodadheḥ kūlamuttaraṃ prayayau hariḥ

raktacchaṭāchuritadāruṇadaityavaśraḥsaṃdhyābhrarandhravisṛtā nakhaśuktayastāḥ /
devasya siṃhavapuṣaḥ suravairinārīvaktrābjapuñjaśiśirāṃśukalā jayanti

***** narasiṃhaprādurbhāvaḥ || 49 || *****
hiraṇyakaśipoḥ sūnuḥ prahlādo daityaśekharaḥ /
pralhādasya suto vīraḥ suravairī virocanaḥ

virocanasya tanyastrailokyavijayī baḍiḥ(liḥ) /
dhṛtaḥ śakrapade cakravartī daityagaṇaiḥ svayam

prayayau tridaśāñjetuṃ trijagadvyāpibhirbalaiḥ /
mattadvipaghaṭāghaṇṭāṭāṅkārghaṭṭitāmbaraḥ

rathairnagaranisphārairgirirājanibhairgajaiḥ /
vātavegaiśca turagaistena khaṃ samapūryata

svarbhānuvindanamuciprahlādabalaśambaraiḥ /
jambhakumbhodarogrākṣatārakākṣavirocanaiḥ

vipracittihayagrīvamayamukhyaiḥ surāribhiḥ /
pradīptadhvajasaṃnāhaiḥ koṭīnāṃ koṭibhirvṛtaḥ

cakāra dhavaloṣṇīṣacchatracāmaramaṇḍalaiḥ /
sphāraphenāvalīsphītadugdhodadhinibhaṃ nabhaḥ

śakro 'pi saha lokeśairdhṛtastridaśakoṭibhiḥ /
cakre kuṭiladīptāṃśumaṇḍalīkapiśā diśaḥ

atāḍyata tataścaṇḍastridaśāsurasainyayoḥ /
pralayāmbudharadhvānadhīraḥ samaradundubhiḥ

atha śastrāstrasaṃghaṭṭajvālājaṭilavigrahāḥ /
kopānale khaḍgayūpe rudhirājye dhanuḥsruve /
tasminraṇamahāyajñe vibabhau dīkṣito baliḥ

itaḥ śakrārkadahanairbāṇāsuramukhauritaḥ /
śarāndhakāre vihite ghoro 'bhūtsainyayoḥ kṣayaḥ

tato daityāstranistriṃśadāritāstridaśā diśaḥ /
trastā yayurdehamātraparitrāṇatrapākulāḥ

bhagnacakre gate śakre dahane gahanaiṣaṇi /
virate mārute yuddhādgṛhītapraśame yame

trailokyādhipatirvīraḥ śaśāsa tridaśānbaliḥ /
niḥśeṣabhuvanādhīśamastakanyastaśāsanaḥ

surarājye kathāśeṣe prājye rājye suradviṣām /
surāścaturmukhagirā trāṇāṃ nārāyaṇaṃ yayuḥ

avyaktarūpo bhagavangīrvāṇairarthito vibhuḥ /
viveśa yogādaditergarbhaṃ vārṣasahasrikam

sa kāśyapastato viṣṇuḥ śyāmo vāmanavigrahaḥ /
ajāyata jagaccyeṣṭho bālaḥ śreṣṭho divaukasām

atrāntare baḍi(lir)dhīmānaśvamedhāya dīkṣitaḥ /
babhūva sarvakāmānāṃ dātā kalpadrumo 'rthiṣu

tasya yajñabhuvaṃ devo bṛhaspatisakhaḥ svayam /
gatvā viveśa triśikhaḥ kirīṭi chatradaṇḍavat

śyāmaṃ padmapalāśākṣaṃ calatkuṭilakuntalam /
taṃ lāvaṇyamayaṃ vīkṣaaya yayau niścalatāṃ baḍiḥ(liḥ)

daityendraṃ sa samabhyetya mahātmā vāmanākṛtiḥ /
uvāca madhurodāragirā varṣannivāmṛtam

mahendrasya kuberasya candrasya varumasya ca /
brahmaṇaścābhavadyajñastvatkratuśca virājate

yajñānāmaśvamedho 'yaṃ varastvamiva dehinām /
śrutveti vāmanavacaḥ pūtātmā baḍi(li)rabhyadhāt

idaṃ te darśanaṃ sādho prīṇāti mama mānasam /
śrotraśuktisudhādhārā vāṇī te kasya na priyā

dadāni kiṃ te 'bhimataṃ tvādṛśāṃ hi mahātmanām /
śarīramapi nādeyaṃ kiṃ punarbāhmataściram

ityukte baḍi(li)nā prītyā pratyabhāṣata vāmanaḥ /
dantatviṣā muhuḥ kurvankṣīrakṣālitamambaram

padatrayaṃ tvayā mahyaṃ gurvarthaṃ saṃpradīyatām /
ataḥ paraṃ bhavatprītiṃ bahu manye priyaṃvada

śrutveti vismitamanā baḍiḥ(liḥ) provāca sasmitaḥ /
dātā baḍi(lir)bhavānarthī tripadī dīyatāṃ katham

dayitaṃ bahumānaṃ me yatheṣṭaṃ gṛhyatāṃ mune /
sasāgaragirīndrāpi svalpā te ratnasūrmahī

ityucchamāne 'pi yadā yayāce nādhikaṃ hariḥ /
hastodakaṃ tadā prādādbaḍi(lir)lajjānatānanaḥ

tataḥ pravavṛdhe devaḥ sarvadevamayo vibhuḥ /
vyāpa padbhyāṃ vasumatīṃ śirasā ca divaṃ kṣaṇāt

tasya pravardhamānasya trailokyākrāntikāriṇaḥ /
brahmaṇḍamānadaṇḍo 'bhūdaṇḍapādo 'ntarikṣagaḥ

jagatparyāptametanme na saṃpūrṇe padadvaye /
itīva kampaviluṭhadgiriśabdairjagāda saḥ

yaḥ pūrvamabhavadratnaṃ mukuṭe prāptamauktike /
vaktre smitāṃśucakraṃ ca śanaiḥ śaṅkho 'pi vakṣasi

vyomni candraḥ sa evāsya paramākrantikāriṇaḥ /
ūrumāle jagāmāśu sragdāma sitapadmatām

brahmaṇā kṣālite tasya pādapadme ivāmbubhiḥ /
jātā harajaṭājūṭamālā jagati jāhnavī

iti trailokyamātkramya hṛtvā daityapateḥ kṣaṇāt /
sutale nāmni pātālatale tasyādiśatsthitim

aho mahodadhisphītaṃ sattvaṃ balavato baleḥ /
yena svakāyabandhena dānaśeṣo viśodhitaḥ

vismitāśca prahṛṣṭāśca lajjitāḥ kampitāstathā /
babhūvuḥ suragandharvasiddhacāraṇakiṃnarāḥ

hatvā ditijasaṃghātaṃ baḍe(ler)vṛttimakalpayat /
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ śrāddhamaśrotriyaṃ tathā

amantramavrataṃ yaśca yajñādikamadakṣiṇam /
vidhihīnaṃ yadanyacca tadasmai pradadau hariḥ

tato nijapade devānyathāsthānaṃ niveśya saḥ /
ādideśa surendrasya śriyaṃ srajamivojjvalām

iti te caritaṃ puṇyaṃ devasya kamalāpateḥ /
prādurbhāvaprasaṅgena kathitaṃ kilbiṣāpaham

trailokyākrāntilīloditacaraṇanakhakhacchakāntipravāhaiḥ kurvanbrahmāṇḍamūrdhni prasṛtasurasaridvaijayantīvilāsam /
prodbhūtabrahmapadmapratimaparisarannābhilagnārkabimbaṃ niḥśeṣātaṅkaśāntyai bhavatu bhagavato rūpamatyadbhutaṃ naḥ