Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 15
iti śrīkṣemendraviracitāyāṃ bhāratamañjaryāmāśvamedhikaṃ parva
Āśramavāsikaṃ parvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
ekacchatrāṃ mahīṃ rājñi praśāsati yudhiṣṭhire /
nāśrūyatārtijaḥ śabdo na cādṛśyata yācakaḥ
yaśasā dharmavīrasya tasya vyāpte jagattraye /
rāghavādikathābandheṣvabhūnmandācaro janaḥ
dhṛtarāṣṭraḥ saviduro gāndhārī ca pativratā /
satataṃ daivataṃ tasya babhūvuḥ pratimāṃ vinā
rāja(jñaḥ) ṣaḍrasavaicitryaveśavāravidhāyinaḥ /
bhojane dhṛtarāṣṭrasya sa sūdānsvayamaikṣata
tacchāsanānnāpriyāṇi kuruvṛddhasya pāṇḍavāḥ /
aślīlaṃ dadataḥ sarve prativādaṃ pracakrire
rājārhaṃ bhojanaṃ bhuṅkte sarvamevāmbikāsutaḥ /
iti viśrāvya gūḍhaṃ tu so 'bhavatphalabhojanaḥ
aho vratavatastasya jāpinaḥ kṣitiśāyinaḥ /
jāyāsakhasya vairāgyaṃ bubudhe na yudhiṣṭhiraḥ
evaṃ nivasatāṃ teṣāṃ mithaḥ praṇayaśālinām /
kāle pravāhini yayuḥ samaḥ pañcādhikā daśa
kadācidatha saṃsmṛtya bhīmaḥ kauravadurnayān /
cakāra tadvadhakathāṃ bahuśabdaṃ ca durmadaḥ
dhṛtarāṣṭro jitakrodhastadākarṇya vadhūsakhaḥ /
vidhāyāśrutavatsarvamabhūtsaṃnyāsalālasaḥ
tatastasyātinirvedādbhāvabhramaparāṅbhukham /
babhuva śamakāmasya vairāgyābharaṇaṃ manaḥ
viyogaśatadagdhānāmavamānaviṣāśinām /
sarvatyāgaḥ sukhāyaiva nirvāṇāmṛtanirjharaḥ
sa yudhiṣṭhiramabhyetya vanavāsasamutsukaḥ /
uvāca niyamakṣāmo damopaśamamanthanam
varṇāśramaguro rājannanujānīhi pārtha mām /
daśāṃ vṛddhocitāṃ labdhuṃ vrajāmyeṣa tapovanam
iyaṃ bhavasukhāsvādaratistatparacetasām /
nṛṇāmajīrṇatṛṣṇeva satataṃ parivardhate
spṛśa māṃ puṇyagandhena vapuṣā dharmanandana /
svasti te pāhi pṛthivīṃ putravatpaśya ca prajāḥ
kośadurgabalādāne kurvīthā yatnamuttamam /
gūḍhamantraḥ prajāpāla unmūlā hi nṛpaśriyaḥ
ityuktvā mūrdhnyupāghrāya nirāhāraḥ kṛśo nṛpam /
kampamānatanurvṛddho babhūva gamanotsukaḥ
taṃ sāśrulocano rājā yayāce racitāñjaliḥ /
māmutsṛjya kathaṃ nāma gantumarhasi kānanam
tvatpādasevāsaṃtoṣaṃ tyuktuṃ nāhamihotsahe /
vītarāgasya te tāta gṛheṣveva tapovanam
iti tenārthyamāno 'pi bubudhe na yadā sa tat /
tadā satyavatīsūnurmuniḥ svayamupāyayau
sa dharmarājamabhyetya babhāṣe jñānalocanaḥ /
tyajyatāmeṣa bhūpāla vṛddho yātu tapovanam
śrutasya vayaso buddhervivekasya kulasya ca /
supakvamanasāṃ kāle vairāgyaṃ paramaṃ phalam
jarāśubhreṣu keśeṣu praśānte viṣayādare /
tapovanātparaṃ manye bhūṣaṇaṃ na śarīriṇām
ityuktvāntarhite vyāse viṣaṇṇena mahībhujā /
kṛcchrādiva tathetyukto jaharṣa kurupuṃgavaḥ
sa kṛtvā bhīṣmamukhyānāṃ gurūṇāṃ śrāddhamuttamam /
mahārhaḥ vipulaṃ dānaṃ dadau brāhmaṇasaṃmatam
dadatastasya no vighnaṃ cakrire pāṇḍunandanāḥ /
bhamastu kopatāmrākṣo dhanaṃjayamabhāṣata
kilbiṣaṃ yaiḥ kṛtaṃ ghoraṃ purāsmāsu bahucchalam /
kauravāṇāṃ kathaṃ śrāddhe teṣāṃ vittavyayaṃ sahe
yātu duryodhanaḥ pāpo narakaṃ sahito 'nujaiḥ /
vayaṃ śrāddhaṃ kariṣyāmaḥ svayaṃ śaṃtanunandane
iti bruvāṇamasakṛnnivārya pavanātmajam /
naitadvācyaṃ punariti provāca śvetavāhanaḥ
atha pratasthe gāndhāryā saha rājāmbikāsutaḥ /
gāvalganisakhaḥ paurānāmantrya vidurānugaḥ
putrairudaśrunayanaiḥ snuṣābhiścārthitā bhṛśam /
kuntī tapovanaruciṃ nātyajaddevarānugā
athāgre sahitaḥ kuntyā dhṛtarāṣṭraḥ sahānujaḥ /
rājarṣijuṣṭaṃ vipinaṃ viveśa viśadāśayaḥ
tatra rājarṣivaryeṇa śatayūpena saṃgataḥ /
jaṭāvalkalabhṛccakre sānujaḥ suciraṃ tapaḥ
taṃ tīvraniyamakṣāmaṃ nāradādyā maharṣayaḥ /
kṛtakṛtyatayā prāptaṃ draṣṭavyā draṣṭumāyayuḥ
sarvābhirbharatastrībhiḥ sahitāste mahārathāḥ /
nidhāya kānanopānte caturaṅge mahadbalam
apanītasitacchattracāmarāḥ pādacāriṇaḥ /
tapovanaṃ praviviśurdhṛtarāṣṭreṇa sevitam
te praṇamyāmbikāsūnuṃ jananīṃ saṃjayaṃ tathā /
viṣaṇṇāḥ prayayurmūrcchāṃ snāyuśeṣānvilokya tān
dhṛtarāṣṭro 'pi rājānaṃ saṃjayena niveditam /
papraccha kuśalaṃ kośe paure janapade tathā
tapovṛddhiṃ tataḥ pṛṣṭvā kuruvṛddhaṃ yudhiṣṭhiraḥ /
viduraḥ kveti papraccha sa ca pṛṣṭastamabravīt
vāyubhakṣo 'sthiśeṣāṅgaḥ svecchācārī nirambaraḥ /
viduro 'sminvane putra dṛśyate na ca dṛśyate
ityukte dhṛtarāṣṭreṇa samabhyāyādyadṛcchayā /
viduro dhūlidigdhāṅgo bilvamātramukhaḥ kṛśaḥ
āśrame sa janaṃ dṛṣṭvā palāyanaparo 'bhavat /
tamanvadhāvadekākī sāśrunetro yudhiṣṭhiraḥ
dṛśyaḥ kvacidadṛśyaśca vidurastamanādarāt /
apaśyadvītarāgāṇāṃ tṛṇe rājñi ca tulyatā
sa vṛkṣamūlamāśritya jñānadeho jvalanniva /
ukto yudhiṣṭhiro 'smīti rājñā saṃbhāṣaṇārthinā
nirnimeṣekṣaṇo maunī taṃ vīkṣya kṣapitāśayaḥ /
netrapāṇendriyaiḥ kṣipraṃ tameva sahasāviśat
dehaṃ nirmokavattyaktvā praviṣṭe vidure nṛpaḥ /
vihāya rājasaṃ bhāvaṃ babhūva jñānanirbharaḥ
dagdhumabhyudyataṃ kṣatturatha tatra kalevaram /
yudhiṣṭhiraṃ vyomacarā jñānasiddhā nyavārayan
tataḥ sametya tatsarvaṃ dhṛtarāṣṭrāya bhūpatiḥ /
nivedya tasthau nirduḥkhaḥ sānujo māturantike
phalāhāraḥ kṣamāśāyī kṣapayitvātha śarvarīm /
prātardatvā yathākāmaṃ dvijebhyo ratnakāñcanam
rājarṣibhiḥ sahāsīnaṃ praṇamya kurupuṃgavam /
dadarśa tejasāṃ rāśiṃ prāptaṃ satyavatīsutam
vyāso 'pi dharmatanayaṃ saṃbhāvya racitāñjalim /
yatidharmeṇa tāṃ siddhiṃ ślāghyāṃ kṣatturapūjayat
arthitaḥ kṣatravṛddhena gāndhāryā pṛthayā tayā /
paralokagatānsarvānbhūpālānsaha kauravaiḥ
adarśayatkurustrīṇāṃ vyāsaḥ svarganadījale /
sādhvyo 'pi tānanuyayurvimānaistyaktavigrahāḥ
atha dharmātmajo rājā tatra saptarṣisevite /
māsaṃ sthitvā puraṃ prāyātkuruvṛddhena coditaḥ
rathāśvakuñjarānīkaiḥ sa gatvā niḥśvasanmuhuḥ /
akāma iva kṛcchreṇa rājadhānīṃ samāviśat
atha dharmeṇa vasudhāṃ dharmarājasya śāsataḥ /
yāti kāle suramunirnāradaḥ samupāyayau
dhṛtarāṣṭrakathāṃ pṛṣṭaḥ pūjitaḥ sa mahībhujā /
uvāca rājanyāto 'sau rājarṣiḥ paramāṃ gatim
saṃvatsaraṃ vāyubhakṣo varṣaṃ ca tyaktabhojanaḥ /
kandukākāravadano durlakṣyaḥ so 'bhavatkṛśaḥ
tataḥ sa vahnīṃstatyāja mumukṣurniṣkriyo muniḥ /
kānane te 'pyavartanta jarattarunirantare
tatra priyāsakho rājā kuntyā saha mahāmatiḥ /
vanaṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā samādhi vidadhe param
avyāptā vyāpakāḥ svacchāḥ svayaṃ galitavṛttayaḥ /
sphucabrahmāṇḍavivarāste dhāma paramaṃ yayuḥ
evaṃ śamāṅkurasteṣāṃ sarvasaṃnyāsapallavaḥ /
svāntaprakāśakusumaḥ phalito jñānapādapaḥ
tato dāvāgninā tena dagdhāste bandhunā yathā /
saṃjayastu vratakṣāmo yātastuhinabhūdharam
śrutvaitatpāṇḍutanayo vyāptaḥ śokakṛṣāṇu(śānu)nā /
śuśoca sānujaḥ kuntīṃ sasutaṃ ca kurūdvaham
tataḥ prayāte devarṣau rājā kṛtvā jalakriyām /
tānevoddiśya vipulaṃ dadau draviṇamakṣayam
so 'tha dhairyaṃ samālambya śokamutsārya dehajam /
saṃsārāsāratāṃ dhyāyanvivekaśaraṇo 'bhavat
bhāvāḥ svabhāvaviśarārava eva teṣu saktaṃ mano na virahe sahate 'nutāpam /
tatsarvathā priyaviyogaviṣāhatānāṃ śāntyai sudhā tanubhṛtāṃ vipulo vivekaḥ
Original text: Bhāratamañjarī 6-19 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0