ભારતમઞ્જરી · અધ્યાય 15

ઇતિ શ્રીક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં ભારતમઞ્જર્યામાશ્વમેધિકં પર્વ
આશ્રમવાસિકં પર્વન્
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

એકચ્છત્રાં મહીં રાજ્ઞિ પ્રશાસતિ યુધિષ્ઠિરે ।
નાશ્રૂયતાર્તિજઃ શબ્દો ન ચાદૃશ્યત યાચકઃ

યશસા ધર્મવીરસ્ય તસ્ય વ્યાપ્તે જગત્ત્રયે ।
રાઘવાદિકથાબન્ધેષ્વભૂન્મન્દાચરો જનઃ

ધૃતરાષ્ટ્રઃ સવિદુરો ગાન્ધારી ચ પતિવ્રતા ।
સતતં દૈવતં તસ્ય બભૂવુઃ પ્રતિમાં વિના

રાજ(જ્ઞઃ) ષડ્રસવૈચિત્ર્યવેશવારવિધાયિનઃ ।
ભોજને ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય સ સૂદાન્સ્વયમૈક્ષત

તચ્છાસનાન્નાપ્રિયાણિ કુરુવૃદ્ધસ્ય પાણ્ડવાઃ ।
અશ્લીલં દદતઃ સર્વે પ્રતિવાદં પ્રચક્રિરે

રાજાર્હં ભોજનં ભુઙ્ક્તે સર્વમેવામ્બિકાસુતઃ ।
ઇતિ વિશ્રાવ્ય ગૂઢં તુ સો ઽભવત્ફલભોજનઃ

અહો વ્રતવતસ્તસ્ય જાપિનઃ ક્ષિતિશાયિનઃ ।
જાયાસખસ્ય વૈરાગ્યં બુબુધે ન યુધિષ્ઠિરઃ

એવં નિવસતાં તેષાં મિથઃ પ્રણયશાલિનામ્ ।
કાલે પ્રવાહિનિ યયુઃ સમઃ પઞ્ચાધિકા દશ

કદાચિદથ સંસ્મૃત્ય ભીમઃ કૌરવદુર્નયાન્ ।
ચકાર તદ્વધકથાં બહુશબ્દં ચ દુર્મદઃ

ધૃતરાષ્ટ્રો જિતક્રોધસ્તદાકર્ણ્ય વધૂસખઃ ।
વિધાયાશ્રુતવત્સર્વમભૂત્સંન્યાસલાલસઃ

તતસ્તસ્યાતિનિર્વેદાદ્ભાવભ્રમપરાઙ્ભુખમ્ ।
બભુવ શમકામસ્ય વૈરાગ્યાભરણં મનઃ

વિયોગશતદગ્ધાનામવમાનવિષાશિનામ્ ।
સર્વત્યાગઃ સુખાયૈવ નિર્વાણામૃતનિર્ઝરઃ

સ યુધિષ્ઠિરમભ્યેત્ય વનવાસસમુત્સુકઃ ।
ઉવાચ નિયમક્ષામો દમોપશમમન્થનમ્

વર્ણાશ્રમગુરો રાજન્નનુજાનીહિ પાર્થ મામ્ ।
દશાં વૃદ્ધોચિતાં લબ્ધું વ્રજામ્યેષ તપોવનમ્

ઇયં ભવસુખાસ્વાદરતિસ્તત્પરચેતસામ્ ।
નૃણામજીર્ણતૃષ્ણેવ સતતં પરિવર્ધતે

સ્પૃશ માં પુણ્યગન્ધેન વપુષા ધર્મનન્દન ।
સ્વસ્તિ તે પાહિ પૃથિવીં પુત્રવત્પશ્ય ચ પ્રજાઃ

કોશદુર્ગબલાદાને કુર્વીથા યત્નમુત્તમમ્ ।
ગૂઢમન્ત્રઃ પ્રજાપાલ ઉન્મૂલા હિ નૃપશ્રિયઃ

ઇત્યુક્ત્વા મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય નિરાહારઃ કૃશો નૃપમ્ ।
કમ્પમાનતનુર્વૃદ્ધો બભૂવ ગમનોત્સુકઃ

તં સાશ્રુલોચનો રાજા યયાચે રચિતાઞ્જલિઃ ।
મામુત્સૃજ્ય કથં નામ ગન્તુમર્હસિ કાનનમ્

ત્વત્પાદસેવાસંતોષં ત્યુક્તું નાહમિહોત્સહે ।
વીતરાગસ્ય તે તાત ગૃહેષ્વેવ તપોવનમ્

ઇતિ તેનાર્થ્યમાનો ઽપિ બુબુધે ન યદા સ તત્ ।
તદા સત્યવતીસૂનુર્મુનિઃ સ્વયમુપાયયૌ

સ ધર્મરાજમભ્યેત્ય બભાષે જ્ઞાનલોચનઃ ।
ત્યજ્યતામેષ ભૂપાલ વૃદ્ધો યાતુ તપોવનમ્

શ્રુતસ્ય વયસો બુદ્ધેર્વિવેકસ્ય કુલસ્ય ચ ।
સુપક્વમનસાં કાલે વૈરાગ્યં પરમં ફલમ્

જરાશુભ્રેષુ કેશેષુ પ્રશાન્તે વિષયાદરે ।
તપોવનાત્પરં મન્યે ભૂષણં ન શરીરિણામ્

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતે વ્યાસે વિષણ્ણેન મહીભુજા ।
કૃચ્છ્રાદિવ તથેત્યુક્તો જહર્ષ કુરુપુંગવઃ

સ કૃત્વા ભીષ્મમુખ્યાનાં ગુરૂણાં શ્રાદ્ધમુત્તમમ્ ।
મહાર્હઃ વિપુલં દાનં દદૌ બ્રાહ્મણસંમતમ્

દદતસ્તસ્ય નો વિઘ્નં ચક્રિરે પાણ્ડુનન્દનાઃ ।
ભમસ્તુ કોપતામ્રાક્ષો ધનંજયમભાષત

કિલ્બિષં યૈઃ કૃતં ઘોરં પુરાસ્માસુ બહુચ્છલમ્ ।
કૌરવાણાં કથં શ્રાદ્ધે તેષાં વિત્તવ્યયં સહે

યાતુ દુર્યોધનઃ પાપો નરકં સહિતો ઽનુજૈઃ ।
વયં શ્રાદ્ધં કરિષ્યામઃ સ્વયં શંતનુનન્દને

ઇતિ બ્રુવાણમસકૃન્નિવાર્ય પવનાત્મજમ્ ।
નૈતદ્વાચ્યં પુનરિતિ પ્રોવાચ શ્વેતવાહનઃ

અથ પ્રતસ્થે ગાન્ધાર્યા સહ રાજામ્બિકાસુતઃ ।
ગાવલ્ગનિસખઃ પૌરાનામન્ત્ર્ય વિદુરાનુગઃ

પુત્રૈરુદશ્રુનયનૈઃ સ્નુષાભિશ્ચાર્થિતા ભૃશમ્ ।
કુન્તી તપોવનરુચિં નાત્યજદ્દેવરાનુગા

અથાગ્રે સહિતઃ કુન્ત્યા ધૃતરાષ્ટ્રઃ સહાનુજઃ ।
રાજર્ષિજુષ્ટં વિપિનં વિવેશ વિશદાશયઃ

તત્ર રાજર્ષિવર્યેણ શતયૂપેન સંગતઃ ।
જટાવલ્કલભૃચ્ચક્રે સાનુજઃ સુચિરં તપઃ

તં તીવ્રનિયમક્ષામં નારદાદ્યા મહર્ષયઃ ।
કૃતકૃત્યતયા પ્રાપ્તં દ્રષ્ટવ્યા દ્રષ્ટુમાયયુઃ

સર્વાભિર્ભરતસ્ત્રીભિઃ સહિતાસ્તે મહારથાઃ ।
નિધાય કાનનોપાન્તે ચતુરઙ્ગે મહદ્બલમ્

અપનીતસિતચ્છત્ત્રચામરાઃ પાદચારિણઃ ।
તપોવનં પ્રવિવિશુર્ધૃતરાષ્ટ્રેણ સેવિતમ્

તે પ્રણમ્યામ્બિકાસૂનું જનનીં સંજયં તથા ।
વિષણ્ણાઃ પ્રયયુર્મૂર્ચ્છાં સ્નાયુશેષાન્વિલોક્ય તાન્

ધૃતરાષ્ટ્રો ઽપિ રાજાનં સંજયેન નિવેદિતમ્ ।
પપ્રચ્છ કુશલં કોશે પૌરે જનપદે તથા

તપોવૃદ્ધિં તતઃ પૃષ્ટ્વા કુરુવૃદ્ધં યુધિષ્ઠિરઃ ।
વિદુરઃ ક્વેતિ પપ્રચ્છ સ ચ પૃષ્ટસ્તમબ્રવીત્

વાયુભક્ષો ઽસ્થિશેષાઙ્ગઃ સ્વેચ્છાચારી નિરમ્બરઃ ।
વિદુરો ઽસ્મિન્વને પુત્ર દૃશ્યતે ન ચ દૃશ્યતે

ઇત્યુક્તે ધૃતરાષ્ટ્રેણ સમભ્યાયાદ્યદૃચ્છયા ।
વિદુરો ધૂલિદિગ્ધાઙ્ગો બિલ્વમાત્રમુખઃ કૃશઃ

આશ્રમે સ જનં દૃષ્ટ્વા પલાયનપરો ઽભવત્ ।
તમન્વધાવદેકાકી સાશ્રુનેત્રો યુધિષ્ઠિરઃ

દૃશ્યઃ ક્વચિદદૃશ્યશ્ચ વિદુરસ્તમનાદરાત્ ।
અપશ્યદ્વીતરાગાણાં તૃણે રાજ્ઞિ ચ તુલ્યતા

સ વૃક્ષમૂલમાશ્રિત્ય જ્ઞાનદેહો જ્વલન્નિવ ।
ઉક્તો યુધિષ્ઠિરો ઽસ્મીતિ રાજ્ઞા સંભાષણાર્થિના

નિર્નિમેષેક્ષણો મૌની તં વીક્ષ્ય ક્ષપિતાશયઃ ।
નેત્રપાણેન્દ્રિયૈઃ ક્ષિપ્રં તમેવ સહસાવિશત્

દેહં નિર્મોકવત્ત્યક્ત્વા પ્રવિષ્ટે વિદુરે નૃપઃ ।
વિહાય રાજસં ભાવં બભૂવ જ્ઞાનનિર્ભરઃ

દગ્ધુમભ્યુદ્યતં ક્ષત્તુરથ તત્ર કલેવરમ્ ।
યુધિષ્ઠિરં વ્યોમચરા જ્ઞાનસિદ્ધા ન્યવારયન્

તતઃ સમેત્ય તત્સર્વં ધૃતરાષ્ટ્રાય ભૂપતિઃ ।
નિવેદ્ય તસ્થૌ નિર્દુઃખઃ સાનુજો માતુરન્તિકે

ફલાહારઃ ક્ષમાશાયી ક્ષપયિત્વાથ શર્વરીમ્ ।
પ્રાતર્દત્વા યથાકામં દ્વિજેભ્યો રત્નકાઞ્ચનમ્

રાજર્ષિભિઃ સહાસીનં પ્રણમ્ય કુરુપુંગવમ્ ।
દદર્શ તેજસાં રાશિં પ્રાપ્તં સત્યવતીસુતમ્

વ્યાસો ઽપિ ધર્મતનયં સંભાવ્ય રચિતાઞ્જલિમ્ ।
યતિધર્મેણ તાં સિદ્ધિં શ્લાઘ્યાં ક્ષત્તુરપૂજયત્

અર્થિતઃ ક્ષત્રવૃદ્ધેન ગાન્ધાર્યા પૃથયા તયા ।
પરલોકગતાન્સર્વાન્ભૂપાલાન્સહ કૌરવૈઃ

અદર્શયત્કુરુસ્ત્રીણાં વ્યાસઃ સ્વર્ગનદીજલે ।
સાધ્વ્યો ઽપિ તાનનુયયુર્વિમાનૈસ્ત્યક્તવિગ્રહાઃ

અથ ધર્માત્મજો રાજા તત્ર સપ્તર્ષિસેવિતે ।
માસં સ્થિત્વા પુરં પ્રાયાત્કુરુવૃદ્ધેન ચોદિતઃ

રથાશ્વકુઞ્જરાનીકૈઃ સ ગત્વા નિઃશ્વસન્મુહુઃ ।
અકામ ઇવ કૃચ્છ્રેણ રાજધાનીં સમાવિશત્

અથ ધર્મેણ વસુધાં ધર્મરાજસ્ય શાસતઃ ।
યાતિ કાલે સુરમુનિર્નારદઃ સમુપાયયૌ

ધૃતરાષ્ટ્રકથાં પૃષ્ટઃ પૂજિતઃ સ મહીભુજા ।
ઉવાચ રાજન્યાતો ઽસૌ રાજર્ષિઃ પરમાં ગતિમ્

સંવત્સરં વાયુભક્ષો વર્ષં ચ ત્યક્તભોજનઃ ।
કન્દુકાકારવદનો દુર્લક્ષ્યઃ સો ઽભવત્કૃશઃ

તતઃ સ વહ્નીંસ્તત્યાજ મુમુક્ષુર્નિષ્ક્રિયો મુનિઃ ।
કાનને તે ઽપ્યવર્તન્ત જરત્તરુનિરન્તરે

તત્ર પ્રિયાસખો રાજા કુન્ત્યા સહ મહામતિઃ ।
વનં પ્રજ્વલિતં દૃષ્ટ્વા સમાધિ વિદધે પરમ્

અવ્યાપ્તા વ્યાપકાઃ સ્વચ્છાઃ સ્વયં ગલિતવૃત્તયઃ ।
સ્ફુચબ્રહ્માણ્ડવિવરાસ્તે ધામ પરમં યયુઃ

એવં શમાઙ્કુરસ્તેષાં સર્વસંન્યાસપલ્લવઃ ।
સ્વાન્તપ્રકાશકુસુમઃ ફલિતો જ્ઞાનપાદપઃ

તતો દાવાગ્નિના તેન દગ્ધાસ્તે બન્ધુના યથા ।
સંજયસ્તુ વ્રતક્ષામો યાતસ્તુહિનભૂધરમ્

શ્રુત્વૈતત્પાણ્ડુતનયો વ્યાપ્તઃ શોકકૃષાણુ(શાનુ)ના ।
શુશોચ સાનુજઃ કુન્તીં સસુતં ચ કુરૂદ્વહમ્

તતઃ પ્રયાતે દેવર્ષૌ રાજા કૃત્વા જલક્રિયામ્ ।
તાનેવોદ્દિશ્ય વિપુલં દદૌ દ્રવિણમક્ષયમ્

સો ઽથ ધૈર્યં સમાલમ્બ્ય શોકમુત્સાર્ય દેહજમ્ ।
સંસારાસારતાં ધ્યાયન્વિવેકશરણો ઽભવત્

ભાવાઃ સ્વભાવવિશરારવ એવ તેષુ સક્તં મનો ન વિરહે સહતે ઽનુતાપમ્ ।
તત્સર્વથા પ્રિયવિયોગવિષાહતાનાં શાન્ત્યૈ સુધા તનુભૃતાં વિપુલો વિવેકઃ