ભારતમઞ્જરી · અધ્યાય 14

ઇતિ શાન્તિપર્વણિ દાનધર્માઃ સમાપ્તાઃ
સમાપ્તં શાન્તિપર્વ
આશ્વમેધિકં પર્વન્
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

યશઃ શશાઙ્કોશેષે ઽસ્તં પ્રયાતે ભીષ્મભાસ્વતિ ।
પપાત ધર્મતનયઃ શોકમ્લાનમુખામ્બુજઃ

મોહમૂર્ચ્છાકુલે તસ્મિન્વિષણ્ણે સહ બાન્ધવૈઃ ।
શુચં સંસ્તમ્ભ્ય શનકૈર્ધૃતરાષ્ટ્રસ્તમબ્રવીત્

ઉત્તિષ્ઠ પૃથિવીપાલ ન ધૈર્યં હાતુમર્હસિ ।
સંસારાસારચરિતં મુનિભ્યઃ શ્રુતવાનસિ

શોકસ્યાવસરો નાયં સ્વધર્માદચ્યુતસ્ય તે ।
પાહિ સત્ત્વસુધાસિન્ધો પ્રજાપતિરિવ પ્રજાઃ

શોચિતવ્યો મમૈવાયં કાલઃ સમુચિતો ઽધુના ।
વિદુરસ્ય ગિરો યેન ન શ્રુતાઃ સુનયોજ્જ્વલાઃ

ઇત્યુક્તે ધૃતરાષ્ટ્રેણ કૃષ્ણઃ ક્ષ્માપાલમભ્યધાત્ ।
મા શુચઃ ક્ષત્રધર્મેણ લબ્ધાં ભુઙ્ક્ષ્વ મહીમિમામ્

દુઃખિભ્યો હિ પલાયન્તે ધૈર્યાયત્તા વિભૂતયઃ ।
યજસ્વ વિજયી રાજન્પાપશઙ્કાપનુત્તયે

અશ્વમેધેન વિધિના યાતસ્તદ્યોગ્યતામસિ ।
એતન્મુનિવચઃ શ્રુત્વા યજ્ઞે બદ્ધમનોરથઃ

ધનમૂલાં ક્રિયં મત્વા રાજ્યકોશમચિન્તયત્ ।
સો ઽથ સર્વાન્સમાહૂય કોશાધ્યક્ષાન્મખોત્સુકઃ

તેભ્યઃ શુશ્રાવ સર્વસ્વં ક્ષયિતં યુધિ કૌરવૈઃ ।
અશ્વમેધે નિરાશં તં વિજ્ઞાય દ્રવિણં વિના

ઉવાચ કરુણાસિન્ધુર્વ્યાસો નિર્વાપયન્નિવ ।
મરુત્તસ્ય ક્ષિતિપતેર્યજ્ઞશેષં હિમાચલે

કાઞ્ચનં વિદ્યતે ભૂરિ યજ્ઞાર્થં તદવાપ્સ્યસિ ।
શ્રુત્વૈતત્પાણ્ડુપુત્રેણ મરુત્તસ્ય મહીપતેઃ

મહાયજ્ઞકથાં પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ મુનિપુંગવઃ ।
મહીયસિ મનોર્વંશે મહતાં યશસાં નિધિઃ

કરંધમકુલે શ્રીમાન્મરુત્તો ઽભૂન્મહીપતિઃ ।
તમન્દ્રઃ સ્પર્ધતે નિત્યં ન સ શક્નોતિ ચેષ્ટિતૈઃ

યદા તદા મન્યુતપ્તો રહઃ પ્રાહ બૃહસ્પતિમ્ ।
કરંધમો ઽભવદ્યાજ્યસ્ત્વત્પિતુઃ પૃથિવીપતિઃ

ક્રમાત્તવાપિ તત્સૂનુર્મરુત્તસ્તદ્ગુણાધિકઃ ।
કિંતુ તદ્દર્પસંઘર્ષાદ્ભવન્તમહમર્થયે

ન યાજકપદં તસ્ય ગન્તવ્યં ભવતાધુના ।
ઇત્યર્થિતો મઘવતા તથેત્યૂચે બૃહસ્પતિઃ

અદ્યપ્રભૃતિ મર્ત્યો મે ન યાજ્ય ઇતિ સંવિદા ।
અત્રાન્તરે નરપતિર્મરુત્તો વિપુલં ક્રતુમ્

આહર્તું કૃતસંકલ્પો બૃહસ્પતિમુપાયયૌ ।
સ તેનાભ્યર્થિતો યત્નાદ્યાજકો ઽસ્તુ ભવાનિતિ

ન ચકારાભ્યુપગમં શક્રપ્રણયયન્ત્રિતઃ ।
પ્રત્યાખ્યાતઃ સ ગુરુણા રાજા લજ્જાનતાનનઃ

વ્રજન્વિનષ્ટસંકલ્પો દદર્શ પથિ નારદમ્ ।
નારદો ઽપિ તમાલોક્ય પૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ તત્કથામ્

ઉવાચ ત્યજ સંતાપં મા રાજન્વિમના ભવ ।
સંવર્તાખ્યો નિધિર્ધામ્નામનુજો ઽસ્તિ બૃહસ્પતેઃ

સ્વચ્છન્દચારી યોગીન્દ્રો વારાણસ્યાં સ વર્તતે ।
સંવર્તઃ સ પરિજ્ઞેયો વ્રજેથાઃ શરણં તુ તમ્

નિવેદિતો ઽહં કેનેતિ પૃષ્ટસ્તેન ત્વમાનતઃ ।
બ્રવીથા નારદો મહ્યં ત્વામિહસ્થં ન્યવેદયત્

કથયિત્વા પ્રહૃષ્ટશ્ચ જ્વલિતં જાતવેદસમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રાર્થયેથાસ્તં યાજકં યજ્વનાં વરઃ

નારદેનેત્યભિહિતે ભૂપાલો હર્ષનિર્ભરઃ ।
તદુક્તં વિદધે સર્વં ગત્વા વારણસીં સ્વયમ્

સંત્યક્તોન્મત્તરૂપં સ પ્રાપ્ય તં યાજકં નૃપઃ ।
ચકાર તદનુજ્ઞાતસ્તપો હિમગિરેસ્તટે

તપસા યજ્ઞવિત્તાર્થી દેવમારાધ્ય શંકરમ્ ।
અનેકમેરુવિપુલં લેભે હેમ સ પાર્થિવઃ

હૈમેષુ સર્વભાણ્ડેષુ રચિતેષ્વથ શિલ્પિભિઃ ।
સંપૂર્ણો યજ્ઞસંભારઃ પ્રાવર્તત મહીભુજઃ

સમૃદ્ધિમતુલાં તસ્ય યજ્ઞે જ્ઞાત્વા બૃહસ્પતિઃ ।
સંવર્તકં યાજકં ચ સંતપ્તસ્તનુતાં યયૌ

સ શોકકારણં પૃષ્ટઃ શક્રેણ મ્લાનમાનસઃ ।
મરુત્તયજ્ઞવિભવં ભ્રાતૃસ્પર્ધાકુલો ઽવદત્

તતઃ શતક્રતુસ્તસ્ય પ્રીત્યે ગુરુવત્સલઃ ।
ઉવાચ વહ્નિમાહૂય મરુત્તં વ્રજ પાર્થિવમ્

ગત્વા મદ્વચસા વાચ્યઃ સ ચ રાજા ત્વયા ક્રતૌ ।
યથા સંવર્તકં ત્યક્ત્વા ભવેદ્યાજ્યો બૃહસ્પતેઃ

ઇત્યુક્તઃ સુરરાજેન ગત્વા વહ્નિર્નરાધિપમ્ ।
શક્રસંદેશમવદન્ન ચ રાજાભ્યમન્યત

તતઃ પ્રતિનિવૃત્તો ઽથ પુનર્ગચ્છેતિ વજ્રિણા ।
પ્રેરિતઃ પાવકો ઽવાદીત્સંવર્તભયકમ્પિતઃ

સ તત્ર બ્રહ્મચારી મામૂચે સંવર્તકઃ ક્રુધા ।
તેજોરાશિઃ શપેયં ત્વાં સમેષ્યસિ પુનર્યદિ

શ્રુત્વૈતત્કાતરો ઽસીતિ તં જગાદ પુરંદરઃ ।
જ્વલનઃ પ્રત્યુવાચાથ તં કોપહવિષા જ્વલન્

અહો નુ બ્રહ્મકોપાગ્નિરહલ્યાવલ્લભસ્ય તે ।
પ્રમાદાદથ કોપાદ્વા મોહાદ્વા શક્ર વિસ્મૃતઃ

સ યદા ચ્યવનઃ કોપાન્મહાદંષ્ટ્રં મહાસુરમ્ ।
અસૃજત્ત્વદ્વધાયોગ્રં તદા ધૈર્યં ક્વ તે ગતમ્

દુઃસહા બ્રાહ્મણરુષો નિર્દહન્તિ જગત્ક્ષણાત્ ।
ઉક્તે હુતાશનેનેતિ ન શક્તઃ કિંચિદબ્રવીત્

વિસૃષ્ટઃ પુનરિન્દ્રેણ ગન્ધર્વાધિપતિર્નૃપમ્ ।
ઊચે ગુરું ભજસ્વેતિ ન ચ રાજા તમગ્રહીત્

તતઃ ક્રુદ્ધઃ સ્વયં વજ્રી ગર્જન્ગમ્ભીરનિઃસ્વનઃ ।
યજ્ઞાઙ્ગનં નરપતેર્વ્યોમ્ના મેઘૈર્વૃતો યયૌ

પ્રભાવેનાથ મહતા સંવર્તસ્યોગ્રતેજસઃ ।
શતમન્યુસમુત્સૃષ્ટં વજ્રં મેઘાન્સમાવિશત્

તન્મન્ત્રશક્ત્યા વિવશઃ સમાહૂતો ઽથ વૃત્રહા ।
આયયૌ સહ ભાગાર્હૈસ્ત્રિદશૈઃ સોમપીથિભિઃ

પૂજિતો ઽથ મરુત્તેન શાન્તમન્યુઃ શતક્રતુઃ ।
યજ્ઞક્રિયાપરિકરે પરિચર્યાપરો ઽભવત્

તદાજ્ઞયા સુરાઃ સર્વે યજ્ઞસંભારકારિણઃ ।
બભૂવુર્ભૂમિપાલસ્ય નિદેશવશગાશ્ચિરમ્

એવં તસ્યેન્દ્રજયિનો રાજ્ઞઃ સંવર્તતેજસા ।
નિર્વિઘ્નઃ પૂર્ણતાં પ્રાપ યજ્ઞઃ કનકવર્ષિણઃ

તચ્છેષદ્વિણેન ત્વં હયમેધમહામખમ્ ।
પ્રયતઃ પ્રાપ્નુહીત્યુક્તાવ વિરરામ મુનીશ્વરઃ

***** સંવર્તમરુત્તીયમ્ ॥ 1 ॥ *****
કૃષ્ણેનાશ્વારસ્યમાનો ઽથ મુનિભિર્ભ્રાતૃભિસ્તથા ।
અશ્વમેધધૃતોદ્યોગો ધૃતિં લેભે યુધિષ્ઠિરઃ

દ્રષ્ટું તતઃ પ્રજાકાર્યં પ્રવૃત્તે ધર્મનન્દને ।
અન્તર્દધે તમામન્ત્ર્ય સર્વં તન્મુનિમણ્ડલમ્

હેમરત્નલતાકાન્તે વિકાસિકનકામ્બુજે ।
અથ કૃષ્ણૌ સભોદ્યાને સ્વૈરં પ્રીત્યા વિજહ્વતુઃ

કથાન્તે તત્ર કંસારિં સુભદ્રાવલ્લભો ઽવદત્ ।
યુદ્ધારમ્ભે ત્વયોક્તં યત્સર્વં તન્મમ વિસ્મૃતમ્

વિસૃષ્ટં પરમાર્થજ્ઞ જ્ઞાનં તત્પુનરુચ્યતામ્ ।
ઇત્યુક્તઃ પાણ્ડુપુત્રેણ વિષણ્ણઃ કેશવો ઽબ્રવીત્

અહો ત્વયાવધાનેન ન શ્રુતં તદબુદ્ધિના ।
ન શક્યતે પુનર્વક્તું તથાપિ શ્રૂયતામિદમ્

બ્રાહ્મણેન પુરા કશ્ચિજ્જીવન્મુક્તદશાં શ્રિતઃ ।
સિદ્ધઃ પૃષ્ટો ઽવદત્સર્વં વિજ્ઞાય ભવવિભ્રમમ્

અસ્મિન્નસત્યસંઘાતે ભૂતાનાં પાઞ્ચભૌતિકે ।
ગુણૈર્નિબદ્ધઃ પક્ષીવ જીવસ્તિષ્ઠતિ પઞ્જરે

અહંકારૈકસારાણાં દેહિનાં વિસ્મૃતાત્મનામ્ ।
ચક્રવત્પરિવર્તન્તે સુખદુઃખક્ષયોદયાઃ

દેહાન્તે કર્મસંસર્ગાજ્જન્તવઃ શુભદુષ્કૃતૈઃ ।
તારારૂપા વિમાનાનિ ભજન્તે નરકાણિ વા

તતો ભોગક્ષયે ગર્ભં જરાયુપરિવેષ્ટિતમ્ ।
શુક્રરૂપો વિશત્યાત્મા યોન્યાં શોણિતસંપ્લુતઃ

નિઃશ્વાસાગ્રૈર્યથા વારિ લીયતે દર્પણોદરે ।
નિર્ધૂતસ્ય યથા વહ્નેરૂષ્મા વ્યોમ્નિ પ્રસર્પતિ

યથા વા કુસુમામોદઃ પ્રવિશત્યન્તરે ઽનિલે ।
રાગઃ સંક્રાન્તિમાયાતિ સરન્ધ્રે સ્ફટિકે યથા

તથા દુર્લક્ષ્યસંચારો ગર્ભમાત્મા પ્રધાવતિ ।
બિભ્રાણો વાસનામન્તઃ શીતસ્પર્શમિવાનિલઃ

જાતસ્ય જાયતે તસ્ય વર્ધમાનસ્ય વર્ધતે ।
તૃષ્ણાતન્તુર્ભિ(ર્વિ)સસ્યેવ શુષ્યતો ન તુ શુષ્યતિ

વિવેકાદ્દુઃખસંયોગાદ્વૈરાગ્યં ગાઢમાશ્રિતઃ ।
નાહમસસ્મીતિ મન્ત્રેણ મુચ્યતે બ્રહ્મદીક્ષિતઃ

પૂર્વં ભાવેષુ નિર્વાણસ્તતઃ કારણવૃત્તિષુ ।
નિરાલમ્બદશામેત્ય યોગી બ્રહ્મણિ લીયતે

સર્વતઃ પાણિચરણં સર્વવ્યાપિનમવ્યયમ્ ।
આત્માનં સ પરિજ્ઞાય સત્યામેતાં ભવસ્થિતિમ્

ઇત્યુક્ત્વા બ્રાહ્મણં સિદ્ધઃ સહસાન્તરધીયત ।
ઇદમન્યચ્ચ કૌન્તેય શ્રેયસે પ્રયતઃ શૃણુ

ઉવાચ બ્રાહ્મણી કાચિદ્ભર્તારં વિજને પુરા ।
ગમિષ્યામિ ગતિં સાધ્વી કામહં ત્વત્પરાયણા

ઇતિ પૃષ્ટસ્તયા વિપ્રસ્તામુવાચ સ્મિતાનનઃ ।
અગ્નિર્વૈશ્વાનરો નામ સ્થિતો ઽન્તઃ કિલ દેહિનામ્

ઇન્દ્રિયાણિ મનોબુદ્ધિસ્તસ્ય સપ્તાર્ચિષ સ્મૃતાઃ ।
વિષયાશ્ચાસ્ય સમિધો ભોક્તારઃ સપ્ત ચર્ત્વિજઃ ।
તસ્મિન્હતે સર્વમિદં જાયતે ચ પુનઃ પુનઃ

ઇન્દ્રિયાણીવ મનસો મનસ્તેષાં ચ સર્વદા ।
પરસ્પરોપકારેણ પ્રીયતે દેહસંગમે

મનોબુદ્ધિપ્રભૃતયઃ સપ્તેન્દ્રિયમૃગાઃ પુરા ।
અતર્કેણૈવ નિહતા રાજ્ઞા યોગમયૈઃ શરૈઃ

જિતેન્દ્રિયસ્ય નો કિંચિદિદં તસ્યૈવ ચાખિલમ્ ।
વિષયા વિષયસ્યેતિ જનકો વિપ્રમભ્યદાત્

તસ્માદસક્તમનસા દૃષ્ટ્વા સર્વમિદં મયા ।
ત્યક્તં પરાવરજ્ઞેન ભવાવિર્ભાવશાન્તયે

ગતિસ્તવાપિ કલ્યાણિ મદ્ભાવસદૃશી સદા ।
બ્રહ્મારણીસમુદ્ભૂતં જાનીહિ જ્ઞાનપાવકમ્

એતત્પત્યુર્વચઃ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણી તત્ત્વદર્શિની ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિજ્ઞાનં પરં પ્રાવીણ્યમાયયૌ

શ્રુત્વૈતદર્જુનઃ કૃષ્ણં બભાષે વિસ્મયાકુલઃ ।
યોગીન્દ્રો બ્રાહ્મણઃ કો ઽસૌ ક્વાસ્તે વા સા ચ તદ્વધૂઃ

ઇત્યુક્તઃ કૈટભારાતિઃ પુનરૂચે ધનંજયમ્ ।
શિષ્યેણ પૃષ્ટઃ સર્વજ્ઞઃ પુરા ગુરુરભાષત

બૃહસ્પતિપ્રભૃતિભિર્મુનીન્દ્રૈઃ સર્વદર્શિભિઃ ।
શ્રુતેયં ભવવિચ્છેદકથા પ્રોક્તા સ્વયંભુવા

ગુણત્રયનિબદ્ધાનાં કર્મભેદવિકારિણામ્ ।
ભાવો ઽયં પ્રાણિનાં શશ્વદલ્પો ઽપ્યાયાત્યનલ્પતામ્

વિચિત્રઃ કિલ સર્ગો ઽયમહંકારાદ્વિનિર્ગતઃ ।
તસ્મિન્નેવ લયં યાતિ શ્વભ્રે પુષ્પચયો યથા

જન્માન્તરશતાભ્યાસાદન્તરઙ્ગત્વમાગતઃ ।
અહંકારઃ સ મનસો લીલયા કેન ભેદ્યતે

અવિદ્યા તાનવેનૈવ શનૈઃ સંન્યસ્તકર્મણઃ ।
વિકલ્પદ્વંદ્વવિરતૌ જ્ઞાનાલોકઃ પ્રજાયતે

જ્ઞાનાગ્નિના પ્રવૃદ્ધેન દગ્ધ્વા ભવવિષદ્રુમમ્ ।
સર્વગ્રન્થિવિનિર્મુક્તઃ પરમામૃતમશ્નુતે

ઇતિ બ્રહ્મોદિતં જ્ઞાનં શિષ્યાય ગુરુણા પુરા ।
નાનાનિદર્શનોપેતં કથિતં ભવશાન્તયે

અહમેવ ગુરુઃ પાર્થ શિષ્યશ્ચ ત્વં સમો મમ ।
ઇત્યુક્ત્વા જ્ઞાનસર્વસ્વં વિરરામ જનાર્દનઃ

***** અનુગીતાઃ ॥ 2 ॥ *****
તતો વિહૃત્ય સુચિરં પ્રીત્યા કૃષ્ણઃ કિરીટિના ।
દ્વારકાગમને ચક્રે મતિં બન્ધુજનોત્સુકઃ

સ ગત્વા નૃપમામન્ત્ર્ય ધૃતરાષ્ટ્રં ચ સાનુગમ્ ।
આશ્વાસ્ય કૃષ્ણાં કુન્તીં ચ પ્રણમ્યાદાય ચાનુજામ્

અશ્વમેધે સમેષ્યામિ પુનઃ કૃત્વેતિ સંવિદમ્ ।
દારુકપ્રેરિતરથઃ પ્રતસ્થે ગરુડધ્વજઃ

સ વ્રજન્સાત્યકિસખસ્તેજોરઞ્જિતદિઙ્મુખઃ ।
ઉત્તઙ્કં તપસાં રાશિમાલુલોકે મુનિઃ પથિ

તં દૃષ્ટ્વા સાદરં શૌરિઃ પ્રણમ્ય રચિતાઞ્જલિઃ ।
કુશલં વીતવૈરાણાં પપ્રચ્છાશ્રમવાસિનામ્

ઉત્તઙ્કો ઽપિ હરિં દૃષ્ટ્વા પ્રીતિપૂર્વમનામયમ્ ।
ઊચે કચ્ચિત્ત્વયા સામ્ના રક્ષિતં ભારતં કુલમ્

કચ્ચિદ્દુર્યોધનો રાજા ધર્મપુત્રશ્ચ સાનુગૌ ।
સ્થિતૌ વિગતસંઘર્ષૌ ત્વદ્બુદ્ધ્યા પૈત્રિકે પદે

ઇત્યુત્તઙ્કેન ગોવિન્દઃ પૃષ્ટસ્તં પ્રત્યભાષત ।
ભારતાનાં મુને યત્નઃ પરઃ સંધૌ કૃતો મયા

હિતમુક્તો ઽપિ બહુશઃ કૌરવો વિદુરાદિભિઃ ।
ન જગ્રાહ કૃતાન્તેન દૈવેન ચ વિમોહિતઃ

નિર્બન્ધાત્કુરુરાજસ્ય રાધેયમુનિવર્તિનઃ ।
નિહતાઃ પાર્થિવાઃ સર્વે શેષાઃ પઞ્ચૈવ પાણ્ડવાઃ

એત્ચ્છ્રુત્વા મુનિઃ કોપાજ્જ્વલિતાનલસંનિભઃ ।
તમૂચે વક્રમનસા તે ત્વયૈવ નિપાતિતાઃ

શક્તેનાપિ ત્વયા કૃષ્ણ યસ્માત્પાર્થહિતૈષિણા ।
ઉપેક્ષિતઃ ક્ષયો ઘોરસ્તસ્માચ્છાપં દદાનિ તે

ઉત્તઙ્કેનેત્યભિહિતે બભાષે કૈટભાન્તકઃ ।
જાનામિ તેજસાં રાશિં ત્વામુત્તઙ્ક તપોનિધિમ્

કિંતુ નાર્હસિ કોપેન તીવ્રં કર્તું તપોવ્યયમ્ ।
તમો હિ દુઃસહં ઘોરં ક્રોધો મૃત્યુઃ શરીરિણામ્

નાદ્યાપિ નષ્ટમોહો ઽસિ નનુ નાદ્યાપિ પશ્યસિ ।
કિં ન જાનાસિ માં સર્વં સર્વવ્યાપિનમવ્યયમ્

સર્વદેવમયઃ કર્તા વિશ્વાત્મા જગતામહમ્ ।
ઇત્યુક્તે પુષ્કરાક્ષેણ શાન્તકોપો ઽબ્રવીન્મુનિઃ

જાને ત્વાં કિં તુ તદ્દિવ્યં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તે વપુઃ ।
ઇત્યર્થિતો મુનીન્દ્રેણ વિશ્વાવિષ્કારલીલયા

શક્તિપ્રકાશપરિપૂરિતસંવિદગ્રે રેખાસ્ફુરદ્દ્રુહિણરુદ્રમહેન્દ્રચન્દ્રમ્ ।
ધામત્રયોત્તરમનશ્વરમૈશ્વરં ત દ્દૃષ્ટ્વા વપુર્મુનિવરો ઽભવદસ્તમોહઃ

તતઃ સ્તોત્રૈરુત્તઙ્કેન વિષ્ણુર્ભક્ત્યા નમસ્કૃતઃ ।
તદ્ગિરા સ્વવપુઃ સૌમ્યં તદેવ પુનરાદદે

સંનિધિ તે વિધાસ્યામિ સર્વતઃ સ્મરણાન્મુને ।
ઇત્યુક્ત્વા તં સમામન્ત્ર્ય પ્રાયાદ્ગરુડકેતનઃ

તતઃ કદાચિત્સ મુનિર્જલાર્થી મરુધન્વસુ ।
ચરન્દદર્શ ચણ્ડાલં ધનુષ્પાણિં જલપ્રદમ્

ગૃહાણેત્યસકૃત્તેન પ્રાર્થિતો ઽપિ મુનિર્યદા ।
ન જગ્રાહાશુચિ જલમુત્તઙ્કો ઽન્તર્દધે તદા

તતઃ સમેત્ય ભગવાન્સ્વયં વિષ્ણુસ્તમબ્રવીત્ ।
મુને મદ્વચસા શક્રઃ સુધાં ત્વાં દાતુમાયયૌ

જલદો ન સ ચાણ્ડાલો મિથ્યા શઙ્કા તવાભવત્ ।
પ્રત્યાખ્યાતઃ સ યન્મોહાન્ન તદ્યુક્તં ત્વયા કૃતમ્

અધુના મદ્વરાત્તે ઽસ્તુ સામૃતૈર્જલનિર્ઝરૈઃ ।
પૂરિતેયં મરુમહી નિગદ્યેતિ યયૌ હરિઃ

એવં મહાપ્રભાવો ઽસાવુત્તઙ્કો યશસાં નિધિઃ ।
દુર્લભં દર્શનં વિષ્ણોઃ સાનુગ્રહમવાપ્તવાન્

આસાદ્ય પરમં જ્ઞાનં યઃ પુરા ગુરુસેવયા ।
તદ્દક્ષિણાર્થી પ્રયયૌ રાજ્ઞઃ પૌષસ્ય મન્દિરમ્

કુણ્ડલે પ્રાપ્ય રુચિરે વિતીર્ણે પૌષભાર્યયા ।
હૃતે ચ દૃષ્ટ્વા નાશેન જીવિતેશરસાતલમ્

જિત્વા નાગાન્સમાસાદ્ય તે પુરા રત્નકુણ્ડલે ।
યો દદૌ ગુરુભાર્યાયૈ કૃતકૃત્યો બભૂવ ચ

***** ઉત્તઙ્કવિશ્વરૂપદર્શનમ્ ॥ 3 ॥ *****
યાતે દ્વારવતીં કૃષ્ણે યાદવાનન્દદાયિનિ ।
યુધિષ્ઠિરઃ સહામાત્યો યજ્ઞકાર્યમચિન્તયત્

સ ગત્વા સાનુજઃ શૈલં શ્રીકણ્ઠદયિતં શનૈઃ ।
આરાધ્ય તપસા રુદ્રં દેવદેવં પિનાકિનમ્

ઉપહારેણ વિધિના મુહૂર્તે શુભશંસિનિ ।
અભ્યર્ચ્ય ગુહ્યકાધીશં મણિભદ્રં ચ સાનુગમ્

મુનિભિસ્તર્પિતે વહ્નૌ ધૌમ્યેન ચ પુરોધસા ।
લેભે પાણડુસુતઃ શ્રીમાન્મરુત્તનિહિતં નિધિમ્

પૃથુપ્રમાણરૂપાણિ ભાસ્વન્તિ વિવિધાનિ ચ ।
હેમભાણ્ડસહસ્રાણિ રત્નભારશતાનિ ચ

ઉષ્ટ્રાણાં શકટાનાં ચ હયાનાં કરિણાં તથા ।
દશલક્ષાણિ તદ્વિત્તમનયદ્ધસ્તિનાપુરમ્

મહિષાણાં સ્વરાણાં ચ પુરુષાણાં ગવાં તથા ।
ન બભૂવ તદા સંખ્યા વહતાં ભૂરિ કાઞ્ચનમ્

અક્ષય્યં કોશમાદાય પ્રાપ્તે ઽથ સ્વપુરં નૃપે ।
સહિતો વૃષ્ણિભિઃ સર્વૈરાયયૌ મધુસૂદનઃ

એતસ્મિન્નેવ સમયે સૌભદ્રમહિષી સુતમ્ ।
દ્રોણપુત્રાસ્ત્રનિર્દગ્ધમસૂત ગતજીવિતમ્

ઉત્તરાયાઃ સુતો જાતઃ સ્ત્રીણામિત્યુત્સવસ્વનઃ ।
વ્યસુર્વ્યસુશ્ચેત્યભવત્સ એવ રોદનધ્વનિઃ

બાલપ્રવાલકલિકાકોમલાવયવે શિશૌ ।
જાતે નિર્જીવિતે શોકાન્મુમોહ જનનીજનઃ

તતઃ કુન્તી સુભદ્રા ચ સમેત્ય કરુણાનિધિમ્ ।
બાષ્પસંદિગ્ધયા વાચા રુક્મિણીપતિમૂચતુઃ

સ્વસ્રેયસ્ય યશોમૂર્તેરભિમન્યોઃ પ્રિયસ્ય તે ।
બાલસ્ય બાલસ્તનયો જાતો ઽદ્ય ગતજીવનઃ

કરુણાર્દ્રે નિશમ્યૈતદ્ભગવાન્ભૂતભાવનઃ ।
વિવેશ સૂતિકાવેશ્મ શૌરિઃ કલશભૂષિતમ્

રત્નદીપ્તાંશુકપિશં દીપ્તૌષધિશતાચિતમ્ ।
મન્ત્રૈર્ભિષગ્ભિઃ શિખિના શસ્ત્રૈરસ્ત્રૈશ્ચ રક્ષિતમ્

અથોત્તરા પ્રાપ્ય સંજ્ઞાં શીતવારિભિરુક્ષિતા ।
તમઙ્કે શિશુમાદાય વિલલાપ હરેઃ પુરઃ

તતો જલદગમ્ભીરઘોષઃ શૌરિરભાષત ।
દૃશા પીયૂષવર્ષિણ્યા વિલોક્ય શનકૈઃ શિશુમ્

સત્યાદ્દ્વિજેભ્યો ધર્માચ્ચ યથા નાન્યત્પ્રિયં મમ ।
તેન સત્યેન બાલો ઽયમસ્ત્રમુક્તો ઽદ્ય જીવતુ

માધવેનેત્યભિહિતે લબ્ધજીવઃ સ બાલકઃ ।
સૂર્યાંશુભિરિવ સ્પૃષ્ટો બભૂવામ્બુજકોરકઃ

તતઃ પ્રવૃત્તે વિપુલે સહસા નગરોત્સવે ।
નભશ્ચરાણામપ્યાસીત્યસાધુ સાધ્વિતિ નિઃસ્વનઃ

પરિક્ષીણે કુરુલયે યસ્માજ્જાતો ઽયમર્ભકઃ ।
તસ્માત્પરીક્ષિન્નામ્નાસ્તુ જગાદેત્યથ કેશવઃ

***** પિરક્ષિજ્જન્મ ॥ 4 ॥ *****
વ્યાસાજ્ઞયા તતો રાજ્ઞો યજ્ઞયોગ્યો મહાધનઃ ।
પ્રાવર્તતોરુરત્નાઢ્યઃ સંભારો બહુકૌતુકઃ

અથોત્સૃજ્ય વિધાનેન કૃષ્ણશારં તુરઙ્ગમમ્ ।
રક્ષિતં પાણ્ડુપુત્રેણ સ્વયં ગાણ્ડીવધન્વના

બભૂવ ચૈત્રશુક્લાન્તે દીક્ષિતો ધર્મનન્દનઃ ।
હેમમાલાધરો દણ્ડી મુણ્ડઃ કૃષ્ણાજિનાવૃતઃ

તતસ્ત્રિગર્તવિષયં પ્રાપ્તે યજ્ઞતુરઙ્ગમે ।
રાજપુત્રૈરભૂદ્યુદ્ધં તુમુલં સવ્યસાચિનઃ

યુધિષ્ઠિરાજ્ઞા તસ્યાભૂન્ન હન્તવ્યા નૃપા ઇતિ ।
તાં સ્મરન્નાવધીદ્ભૂપાન્સ વિજિગ્યે તુ કેવલમ્

પ્રાગ્જ્યોતિષેશ્વરં વીરં ભગદત્તાત્મજં યુધિ ।
ત્રિભિર્દિનૈર્વજ્રદત્તં જિત્વા કુઞ્જરયોધિન્મ્

સૈન્ધવૈરકરોદ્યુદ્ધં સુચિરં ક્રૂરયોધિભિઃ ।
પાદચારી રણે પાર્થો રથકુઞ્જરવર્તિભિઃ

પૌત્રં જયદ્રથસ્યાથ શિશુમાદાય દુઃશલા ।
સવ્યસાચિનમાસાદ્ય બભાષે સાશ્રુલોચના

ભ્રાતસ્ત્વયિ સમાયાતે ત્વન્નામૈવ નિશમ્ય મે ।
પુત્રો જાયદ્રથિર્યાતઃ પઞ્ચતાં સ્ફટિતાશયઃ

તત્સુતો મમ પૌત્રો ઽયં સ્વસ્રયતનયસ્તવ ।
રક્ષ્યઃ સર્વાત્મનેત્યુક્ત્વા રુરોદ ધૃતરાષ્ટ્રજા

વિષણ્ણાસ્તાં સમાશ્વાસ્ય પાર્થો બાષ્પાર્દ્રલોચનઃ ।
નિન્દન્નિજાં ક્ષત્ત્રજાતિં જગામ તુરગાનુગઃ

શ્વેતાશ્વમશ્વગોપ્તારં મણિપૂરપુરં તતઃ ।
પ્રાપ્તં પ્રત્યુદ્યયૌ રાજા તત્પુત્રો બભ્રુવાહનઃ

પૂજામાદાય તનયં નમ્રં દૃષ્ટ્વા પુરઃ સ્થિતમ્ ।
યુદ્ધાર્થી શક્રતનયો નાભ્યનન્દત્કૃતાઞ્જલિમ્

દૃષ્ટ્વા માં સાયુધં પ્રાપ્તં સામ્ના પ્રત્યુદ્યતો ઽસિ કિમ્ ।
ધિક્ત્વામક્ષત્ત્રિયં ભીરુમિત્યૂચે તં ધનંજયઃ

અત્રાન્તરે મહીં ભિત્ત્વા સમુત્થાયોરગાઙ્ગના ।
ભર્તુઃ પાણ્ડુસુતસ્યાગ્રે બભાષે બભ્રુવાહનમ્

યુદ્ધેન તુષ્યતિ પિતા તવાયં સુભટપ્રિયઃ ।
વીરસંતાનસફલા શૌર્યશ્રીરભિમાનિનામ્

ઇત્યુક્તઃ સ તયા ધન્વી રથં હેમહરિધ્વજમ્ ।
આરુહ્યામુક્તકવચઃ પિતરં યોદ્ધુમાયયૌ

તતઃ શરશતૈર્વિદ્ધસ્તેન શ્રાન્તો ધનંજયઃ ।
આનન્દનિર્ભરસ્તસ્ય પ્રશશંસ પરાક્રમમ્

ગાણ્ડીવધન્વના મુક્તાન્નારાચાન્વજ્રગૌરવાન્ ।
અપ્રાપ્તાનેવ ચિચ્છેદ શરૈશ્ચિત્રાઙ્ગદાસુતઃ

અથોન્મમાથ પુત્રસ્ય સ્યન્દનં શક્રનન્દનઃ ।
હેમપત્ત્રલતાચિત્રમુદ્યાનમિવ મારુતઃ

વિલોક્ય વિરથં પુત્રં યુધ્યમાનમસંભ્રમમ્ ।
મન્દપ્રયત્નશિથિલાન્પ્રાહિણોદ્વિજયઃ શરાન્

અથ તીક્ષ્ણેન હૃદયે પત્ત્રિણા બભ્રુવાહનઃ ।
વજ્રેણેવાચલભિદા જઘાન શ્વેતવાહનમ્

અવધ્યે સર્વભૂતાનાં પુત્રેણ નિહતેર્ઽજુને ।
નાદો બભૂવ ગગને હા હેતિ ત્રિદિવૌકસામ્

પિતરં પતિતં દૃષ્ટ્વા શક્રકેતુમિવ ક્ષિતૌ ।
મુમોહ નિન્દન્નાત્માનં ત્યક્તચાપોર્ઽજુનાત્મજઃ

અથ ચિત્રાઙ્ગદાભ્યેત્ય પુત્રેણ નિહતં પતિમ્ ।
વિલોક્ય શોકસંપન્ના વિલલાપ સુમધ્યમા

અહો બત ચિરાદેત્ય જાયાયા મમ મન્દિરમ્ ।
આર્યપુત્ર ત્વયાતિથ્યં પ્રાપ્તં પુત્રાદ્બલીયસઃ

અહો નુ હતભાગ્યાહં ચિરવિપ્રોષિતં પતિમ્ ।
ત્વાં પ્રાપ્તં નયનાનન્દં પશ્યામિ નિહતં ક્ષિતૌ

ઇત્યુક્ત્વા ગાઢમાલિઙ્ગ્ય સા પતિં બાષ્પગદ્ગદા ।
ઉલૂપી નાગતનયા ભુવિ ચિત્રાઙ્ગદાપતત્

લબ્ધસંજ્ઞો ઽથ શોકાર્તઃ પ્રલપન્બભ્રુવાહનઃ ।
શરીરત્યાગનિયમં ચક્રે કિલ્બિષકૂણિતઃ

તતઃ પ્રદધ્યૌ મનસા નાગી સંજીવનં મણિમ્ ।
સ ચ ધ્યાતસ્તયા સત્યા નાગલોકાત્સમાયયૌ

સ્પૃષ્ટો ઽથ હૃદયે તેન જીવિતં પ્રાપ્ય ફલ્ગુણઃ ।
ચિત્રાઙ્ગદા ચ સહસા શોકં ત્યક્ત્વા હ્રિયં યયૌ

તતો નિવેદ્ય વૃત્તાન્તં જગાદ ભુજગાત્મજા ।
ઉલૂપી ધૈર્યલધિં સુપ્તોત્થિચમિવાર્જુનમ્

શાપો ભીષ્મવધાદેષ દત્તસ્તે વસુભિઃ પુરા ।
કો ઽન્યથા ત્વાં રણે શક્તો જેતું નિર્જિતધૂર્જટિમ્

મત્પિતા મયિ વાત્સલ્યાચ્છાપિતા વસવશ્ચ તે ।
ઊચુસ્ત્વચ્છાપનિર્વાણં રત્નમેતન્મહાપ્રભમ્

શ્રુત્વૈતદ્વિસ્મિતઃ પાર્થો નાગીં ચિત્રાઙ્ગદાં તથા ।
પરિસાન્ત્વ્ય શનૈઃ પૂજાં જગ્રાહ તનયાર્પિતામ્

તતસ્તં દયિતં વીરઃ પુત્રમામન્ત્ર્ય પાણ્ડવઃ ।
હયાનુસારી બભ્રામ વસુધામબ્ધિમેખલામ્

સ જિત્વા મગધાધીશં જરાસંધાત્મજાત્મજમ્ ।
વઙ્ગાન્પુણ્ડ્રાન્કિરાતાંશ્ચ દાક્ષિણાત્યાન્સમાગધાન્

ગાન્ધારાન્સૌબલસુતાન્રાજપુત્રાન્પ્રહારિણઃ ।
આગન્તવ્યં મખે રાજ્ઞઃ સર્વૈરિત્યાદિદેશ તાન્

તતઃ પ્રતિનિવૃત્તેન તુરગેન સહાર્જુનઃ ।
વિવેશ પૂજિતઃ પૌરૌર્વિજયી હસ્તિનાપુરમ્

***** હયોત્સર્ગઃ ॥ 5 ॥ *****
તતઃ પ્રવૃત્તે વિધિવદ્યજ્ઞે કનકવર્ષિણઃ ।
રાજ્ઞો મુનિજનાકીર્ણે પ્રાપ્તેષ્વખિલરાજસુ

જનન્યા સહ ભૂપાલે સંપ્રાપ્તે બભ્રુવાહને ।
સાદરં ફલ્ગુણપ્રીત્યા પૂજિતે પાણ્ડુનન્દનૈઃ

નિઃશેષકલ્મષપ્લોષદિવ્યદીક્ષાકૃતક્ષણઃ ।
ક્રિયામહીનાં વિદધે સ્વયં સત્યવતીસુતઃ

હૈમં તત્રાભવત્સર્વમિષ્ટકાચયનાદિકમ્ ।
યૂપભાણ્ડઘનસ્થાલીપર્યઙ્કગૃહતોરણમ્

દેવર્ષિસિદ્ધગન્ધર્વકિંનરા મઙ્ગલં જગુઃ ।
કર્માન્તરેષુ યજ્ઞસ્ય નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

શમિતે પશુસઙ્ઘે ચ તુરગં બ્રાહ્મણોત્તમાઃ ।
આલભન્ત યથાશાસ્ત્રમુપસંરોધ્ય પાર્ષતીમ્

તતસ્તે યાજકાસ્તત્ર વપામુદ્ધૃત્ય વાજિનઃ ।
શ્રપયિત્વા શુભં ધૂમં પાણ્ડવેભ્યો ન્યવેદયન્

તતઃ પૂર્ણે ન વિધિના વ્યાસાય પૃથિવીપતિઃ ।
ચતુઃસમુદ્રરસનાં પૃથિવીં દક્ષિણાં દધૌ

દત્ત્વાથ હેમકોટીનાં કોટિં તદ્વચસા નૃપઃ ।
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પુનઃ ક્ષોણીં જગ્રાહ મુનિનાર્પિતામ્

પૂજયિત્વા નરેન્દ્રેણ માનાર્હેષ્વથ રાજસુ ।
વિસૃષ્ટેષ્વભવત્કો ઽપિ બ્રહ્મસઙ્ઘમહોત્સવઃ

બભૂવુસ્તત્ર વાહિન્યો મધુનઃ ક્ષીરસર્પિષામ્ ।
બભુશ્ચ કુલશૈલાભા ભક્ષ્યા મોદકરાશયઃ

દ્વિજેભ્યો દીયમાનેષુ હેમરત્નેષુ ભૂભુજા ।
શક્રાયુધૈરિવ વ્યાપ્તા દિશો દશ ચકાશિરે

ધૃતરાષ્ટ્રઃ સવિદુરઃ સઞ્જયઃ સુબલાત્મજાઃ ।
તસ્થુર્દૈવતવત્તત્ર પૂજ્યમાના મહીભુજા

***** યજ્ઞઃ ॥ 6 ॥ *****
અત્રાન્તરે હેમચિત્રપાર્શ્વો બિલમુખોદ્ગતઃ ।
નકુલો લઘુસંચારો યજ્ઞભૂમિમુપાયયૌ

સ મનુષ્યગિરા પ્રાહ જનયઞ્જનકૌતુકમ્ ।
અહો નુ સક્તૃપ્રસ્થેન ન તુલ્યો ઽયં મહામખઃ

નૂનં દાનકણઃ શુદ્ધઃ કૃશો ઽપિ પ્રથતે નૃણામ્ ।
નૂનં બહુદ્રવિણતા મિથ્યૈવોત્સવડમ્બરઃ

ઇતિ બ્રુવાણઃ પૃષ્ટો ઽસૌ વિપ્રૈર્વિસ્મયનિર્ભરૈઃ ।
ઉવાચ સ્રક્તુપ્રસ્થસ્ય માહાત્મ્યં શ્રૂયતાં દ્વિજાઃ

શિલોચ્છવૃત્તિરભવત્કુરુક્ષેત્રે પુરા દ્વિજઃ ।
વિશુદ્ધસત્ત્વદ્રવિણઃ કૃશો બહુકુટુમ્બકઃ

ઘોરે કદાચિદ્દુર્ભિક્ષે ક્ષીણવૃત્તિશ્ચિરેણ સઃ ।
કૃચ્છ્રાત્ક્ષેત્રશતં ભ્રાન્ત્વા સક્તુપ્રસ્થમવાપ્તવાન્

બૈશ્વદેવેન વિધિના સ કૃત્વાવશ્યકં ગૃહે ।
કલત્રસહિતો ભોક્તું પ્રસ્થિતો ઽપશ્યદર્થિનમ્

ક્ષુત્પરીતઃ ક્ષુધાક્રાન્તં સ તં દૃષ્ટ્વાતિથિં દ્વિજઃ ।
દદૌ સ્વમશનં તસ્મૈ સંતોષવિષદાશયઃ

તદ્ભુક્ત્વા નાભવત્તસ્ય ક્ષુન્નવૃત્તિર્યદાર્થિનઃ ।
તદ્ભાર્યા તત્સુતશ્ચાસ્મૈ તત્સ્નુષા ચ દદૌ તદા

સર્વેષાં ભોજનેનાથ તૃપ્તઃ સો ઽતિથિરબ્રવીત્ ।
ધર્મસ્તુષ્ટો ઽસ્મિ સત્ત્વેન મહતી સિદ્ધિરસ્તુ વઃ

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતે તસ્મિન્વિમાનૈસ્તરણિપ્રભૈઃ ।
સશરીરા દિવં પ્રાપુઃ સર્વે તે શ્લાઘ્યવૃત્તયઃ

અથાહં સક્તુગન્ધેન સમાહૂતો બિલાશ્રયઃ ।
તામુચ્છિષ્ટભુવં પ્રાપ્તો ભુક્તવાન્યત્ર સો ઽતિથિઃ

તત્પાત્રસલિલસ્પૃષ્ટમેકં પાર્શ્વમિદં મમ ।
લુઠિતં હેમરુચિરં જાતં પુણ્યૈરિવાપ્લુતમ્

દ્વિતીયપાર્શ્વચિન્તા મે કથં હૈમં ભવેદિતિ ।
બભૂવ સુચિરં તસ્માત્પ્રાપ્તો ઽહં વસુધાધિપમ્

દ્વિજલક્ષસહસ્રાણામિહ ભોજનભૂમિષુ ।
ભ્રાન્તસ્યાપિ ન સંજાતઃ કો ઽપિ કાન્તો લવસ્તનૌ

તસ્માન્ન સક્તુપ્રસ્થસ્ય સમતામર્હતિ ક્રતુઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા નકુલઃ પ્રાયાચ્ચિત્રકાન્તિરદર્શનમ્

એવં યજ્ઞસહસ્રેભ્યઃ શ્રેયસી ભાવશુદ્ધતા ।
મનસઃ કિલ વૈમલ્યં પરં બ્રહ્મ પ્રચક્ષતે

અગસ્ત્યસ્ય પુરા સત્રે વિપ્રા દ્વાદશવાર્ષિકે ।
શશંસુર્ભાવિનીં ઘોરામનાવૃષ્ટિં પરસ્પરમ્

તતો ઽગસ્ત્યઃ પરિત્યજ્ય દ્રવ્યયજ્ઞં મહામતિઃ ।
ચકાર સ્તબ્ધમનસા ધ્યાનયજ્ઞં તપોનિધિઃ

સ એવ વસુસંપન્નઃ સર્વવિત્કૃતસંનિધિઃ ।
ક્રતુર્બભૂવ યેનેન્દ્રો વવર્ષાનન્દનિર્ભરઃ

શ્રેયાન્સત્ત્વવિશુદ્ધસ્ય પાણ્ડવસ્યાભવત્ક્રતુઃ ।
કિં તુ સ્વકાર્યાન્નકુલસ્તત્ર ચક્રે વિમાનનામ્

જિજ્ઞાસુર્જમદગ્નિં પ્રાક્સ્વયં ક્રોધઃ શ્વવિગ્રહઃ ।
પસ્પર્શ જિહ્વયા શ્રાદ્ધે ધૃતં હિ પિઠિરે પયઃ

ક્રોધો ઽયમિતિ વિજ્ઞાય મુનિસ્તં જ્ઞાનલોચનઃ ।
ન શશાપ તતો ભીતઃ ક્રોધઃ કમ્પાકુલો ઽભવત્

તતસ્તે પિતરઃ ક્રુદ્ધા યેષાં શ્રાદ્ધે ધૃતં પયઃ ।
અશપન્સુચિરં યેન ક્રોધો નકુલતાં યયૌ

અવમાનકથાં કૃત્વા સ્વયં યૌધિષ્ઠિરે ક્રતૌ ।
શાપક્ષયં પ્રાપ્સ્યસીતિ તૈરેવાસ્ય કૃતો ઽવધિઃ

***** નકુલોપાખ્યાનમ્ ॥ 7 ॥ *****
ઇતિ સકલનરેન્દ્રૈર્વન્દ્યમાનસ્ય રાજ્ઞો દ્વિજજનપરિપુષ્ટઃ સત્ત્વપુષ્પપ્રકારઃ ।
શુભફલનિચયાદ્યો યજ્ઞસંભારમૂલશ્ચરિતતરુરુદારઃ સત્યશાખો રરાજ