Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 7
#antaryāmyādhidaivādiṣu taddharmavyapadeśāt# /
'svakarmopārjitaṃ dehaṃ tenānyacca niyacchati /
takṣādiraśarīrastu nātmāntaryamitāṃ bhajet
pravṛttiniyamalakṣaṇaṃ hi kāryaṃ cetanasya śarīriṇaḥ svaśarīrendriyādau vā śarīreṇa vā vāsyādau dṛṣṭaṃ nāśarīrasya brahmaṇo bhavitumarhati /
nahi jātu vaṭāṅkuraḥ kuṭajabījājjāyate /
tadanena 'janmādyasya yataḥ' ityedapyākṣiptaṃ veditavyam /
tasmātparamātmanaḥ śarīrendriyādirahahitasyāntaryāmitvābhāvāt, pradhānasya vā pṛthivyādyabhimānavatyā devatāyā vāṇimādyaiśvaryayogino yogino vā jīvātmano vāntaryāmitā syāt /
tatra yadyapi pradhānasyādṛṣṭatvāśrutatvāmatatvavijñātatvāni santi, tathāpi tasyācetanasya draṣṭṛtvaśrotṛtvamanṛtvavijñātṛtvānāṃ śrutānāmabhāvāt, anātmatvācca 'eṣa ta ātmā' iti śruteranupapatterna pradhānasyāntaryāmitā /
yadyapi pṛthivyādyabimānino devasyātmatvamasti, adṛṣṭatvādayaśca saha dṛṣṭṛtvādibhirupapadyante, śarīrendriyādiyogācca, 'pṛthivyeva yasyāyatanamagnirloko mano jyotiḥ' ityādiśruteḥ, tathāpi tasya pratiniyataniyamanāt 'yaḥ sarvaṃllokānantaro yamayati yaḥ sarvāṇi bhūtānyantaro yamayati' iti śrutivirodhādanupapatteḥ, yogī tu yadyapi lokabhūtaviśatayā sarvāṃllokānsarvāṇi ca bhūtāni niyantumarhati tatra tatrānekavidhadehendriyādinirmāṇena 'sa ekadhā bhavati tridhā bhavati' ityādiśrutibhyaḥ, tathāpi 'jagadvyāpāravarjaṃ prakaraṇāt' iti vakṣyamāṇena nyāyena vikāraviṣaye vidyāsiddhānāṃ vyāpārabhāvātso 'pi nāntaryāmī /
tasmātpāriśeṣyājjīva eva cetano dehendriyādimān dṛṣṭṛtvādisaṃpannaḥ svayamadṛśyādiḥ svātmani vṛttivirodhāt /
amṛtaśca, dehendriyādināśe 'pyanāśāt /
anyathāmuṣmikaphalopabhogābhāvena kṛtavipraṇāśākṛtābhyāgamaprasaṅgāt /
'ya ātmani tiṣṭhan' iti cābhede 'pi kathañcidbhedopacārāt 'sa bhagavaḥ kasminpratiṣṭhitaḥ sve mahimni' itivat /
'yamātmā na veda' iti ca svātmani vṛttivirodhābhiprāyam /
'yasyātmā śarīram' ityādi ca sarvaṃ 'sve mahimni' itivadyojanīyam /
yadi punarātmano 'pi niyantūranyo niyantā bhavet veditā vā tatastasyāpyanya ityanavasthā syāt /
sarvalokabhūtaniyantṛtvaṃ ca jīvasyādṛṣṭadvārā /
tadupārjitau hi dharmājharmau niyacchata ityanayā dvārā jīvo niyacchati /
ekavacanaṃ ca jātyabhiprāyam /
tasmājjīvātmaivāntaryāmī, na paramātmeti /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-'dehendriyādiniyame nāsya dehendriyāntaram /
tatkarmopārjitaṃ taccettadavidyārjitaṃ jagat //
' śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu tāvadatrabhavataḥ sarvajñasya sa4vaśakteḥ parameśvarasya jagadyonitvamavagamyate /
na tatpṛthagjanasādhāramyānumānābhāsenāgamavirodhinā śakyamapahnotum /
tathāca sarvaṃ vikārajātaṃ tadavidyāśaktipariṇāmastasya śarīrendriyasthāne vartata iti yathāyathaṃ pṛthivyādidevatādikāryakaraṇaistāneva pṛthivyādidevatādīñchaknoti niyantum /
na cānavasthā /
nahi niyantrantaraṃ tena niyamyate, kintu yo jīvo niyantā lokasiddhaḥ sa paramātmaivopādhyavacchedakalpitabhedastathā vyākhyāyata ityasakṛdāveditaṃ, tatkuto niyantrantaraṃ kutaścānavasthā /
tathāca 'nānyo 'to 'sti draṣṭā' ityādyā api śrutaya upapannārthāḥ /
paramārthato 'ntaryāmiṇo 'nyasya jīvātmano draṣṭurabhāvāt /
avidyākalpitajīvaparamātmabhedāśrayāstu jñātṛjñeyabhedaśrutayaḥ, pratyakṣādini pramāṇāni, saṃsārānubhavaḥ, vidhiniṣedhaśāstrāṇi ca /
evaṃ cādhidaivādiṣvekasyaivāntaryāmiṇaḥ pratyabhijñānaṃ samañjasaṃ bhavati, 'yaḥ sarvāṃllokān' 'yaḥ sarvāṇi bhūtāni' ityatra ya ityekavacanamupapadyate /
amṛtatvaṃ ca paramātmani samañjasaṃ nānyatra /
'ya ātmani tiṣṭhan' ityādau cābhede 'pi bhedopacārakleśo na bhaviṣyati /
tasmātparamātmāntaryāmī na jīvādiriti siddham /
pṛthivyādi stanayitnvantamadhidaivam /
'yaḥ sarveṣu lokeṣu' ityādhilokam /
'yaḥ sarveṣu vedeṣu' ityadhivedam /
'yaḥ sarveṣu yajñeṣu' ityadhiyajñam /
'yaḥ sarveṣu bhūteṣu' ityadhibhūtam /
prāṇādyātmāntamadhyātmam /
saṃjñāyā aprasiddhatvādityupakramamātraṃ pūrvaḥ pakṣaḥ
#darśanādikriyāyāḥ kartari pravṛttivirodhāt# /
kartari ātmani pravṛttivirodhādityarthaḥ
Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0