ભામતિ · અધ્યાય 7

#અન્તર્યામ્યાધિદૈવાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્# ।
ઽસ્વકર્મોપાર્જિતં દેહં તેનાન્યચ્ચ નિયચ્છતિ ।
તક્ષાદિરશરીરસ્તુ નાત્માન્તર્યમિતાં ભજેત્

પ્રવૃત્તિનિયમલક્ષણં હિ કાર્યં ચેતનસ્ય શરીરિણઃ સ્વશરીરેન્દ્રિયાદૌ વા શરીરેણ વા વાસ્યાદૌ દૃષ્ટં નાશરીરસ્ય બ્રહ્મણો ભવિતુમર્હતિ ।
નહિ જાતુ વટાઙ્કુરઃ કુટજબીજાજ્જાયતે ।
તદનેન ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇત્યેદપ્યાક્ષિપ્તં વેદિતવ્યમ્ ।
તસ્માત્પરમાત્મનઃ શરીરેન્દ્રિયાદિરહહિતસ્યાન્તર્યામિત્વાભાવાત્, પ્રધાનસ્ય વા પૃથિવ્યાદ્યભિમાનવત્યા દેવતાયા વાણિમાદ્યૈશ્વર્યયોગિનો યોગિનો વા જીવાત્મનો વાન્તર્યામિતા સ્યાત્ ।
તત્ર યદ્યપિ પ્રધાનસ્યાદૃષ્ટત્વાશ્રુતત્વામતત્વવિજ્ઞાતત્વાનિ સન્તિ, તથાપિ તસ્યાચેતનસ્ય દ્રષ્ટૃત્વશ્રોતૃત્વમનૃત્વવિજ્ઞાતૃત્વાનાં શ્રુતાનામભાવાત્, અનાત્મત્વાચ્ચ ઽએષ ત આત્માઽ ઇતિ શ્રુતેરનુપપત્તેર્ન પ્રધાનસ્યાન્તર્યામિતા ।
યદ્યપિ પૃથિવ્યાદ્યબિમાનિનો દેવસ્યાત્મત્વમસ્તિ, અદૃષ્ટત્વાદયશ્ચ સહ દૃષ્ટૃત્વાદિભિરુપપદ્યન્તે, શરીરેન્દ્રિયાદિયોગાચ્ચ, ઽપૃથિવ્યેવ યસ્યાયતનમગ્નિર્લોકો મનો જ્યોતિઃઽ ઇત્યાદિશ્રુતેઃ, તથાપિ તસ્ય પ્રતિનિયતનિયમનાત્ ઽયઃ સર્વંલ્લોકાનન્તરો યમયતિ યઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યન્તરો યમયતિઽ ઇતિ શ્રુતિવિરોધાદનુપપત્તેઃ, યોગી તુ યદ્યપિ લોકભૂતવિશતયા સર્વાંલ્લોકાન્સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ નિયન્તુમર્હતિ તત્ર તત્રાનેકવિધદેહેન્દ્રિયાદિનિર્માણેન ઽસ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ, તથાપિ ઽજગદ્વ્યાપારવર્જં પ્રકરણાત્ઽ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન ન્યાયેન વિકારવિષયે વિદ્યાસિદ્ધાનાં વ્યાપારભાવાત્સો ઽપિ નાન્તર્યામી ।
તસ્માત્પારિશેષ્યાજ્જીવ એવ ચેતનો દેહેન્દ્રિયાદિમાન્ દૃષ્ટૃત્વાદિસંપન્નઃ સ્વયમદૃશ્યાદિઃ સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્ ।
અમૃતશ્ચ, દેહેન્દ્રિયાદિનાશે ઽપ્યનાશાત્ ।
અન્યથામુષ્મિકફલોપભોગાભાવેન કૃતવિપ્રણાશાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽ ઇતિ ચાભેદે ઽપિ કથઞ્ચિદ્ભેદોપચારાત્ ઽસ ભગવઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વે મહિમ્નિઽ ઇતિવત્ ।
ઽયમાત્મા ન વેદઽ ઇતિ ચ સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાભિપ્રાયમ્ ।
ઽયસ્યાત્મા શરીરમ્ઽ ઇત્યાદિ ચ સર્વં ઽસ્વે મહિમ્નિઽ ઇતિવદ્યોજનીયમ્ ।
યદિ પુનરાત્મનો ઽપિ નિયન્તૂરન્યો નિયન્તા ભવેત્ વેદિતા વા તતસ્તસ્યાપ્યન્ય ઇત્યનવસ્થા સ્યાત્ ।
સર્વલોકભૂતનિયન્તૃત્વં ચ જીવસ્યાદૃષ્ટદ્વારા ।
તદુપાર્જિતૌ હિ ધર્માઝર્મૌ નિયચ્છત ઇત્યનયા દ્વારા જીવો નિયચ્છતિ ।
એકવચનં ચ જાત્યભિપ્રાયમ્ ।
તસ્માજ્જીવાત્મૈવાન્તર્યામી, ન પરમાત્મેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽદેહેન્દ્રિયાદિનિયમે નાસ્ય દેહેન્દ્રિયાન્તરમ્ ।
તત્કર્મોપાર્જિતં તચ્ચેત્તદવિદ્યાર્જિતં જગત્ ॥
ઽ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષુ તાવદત્રભવતઃ સર્વજ્ઞસ્ય સ4વશક્તેઃ પરમેશ્વરસ્ય જગદ્યોનિત્વમવગમ્યતે ।
ન તત્પૃથગ્જનસાધારમ્યાનુમાનાભાસેનાગમવિરોધિના શક્યમપહ્નોતુમ્ ।
તથાચ સર્વં વિકારજાતં તદવિદ્યાશક્તિપરિણામસ્તસ્ય શરીરેન્દ્રિયસ્થાને વર્તત ઇતિ યથાયથં પૃથિવ્યાદિદેવતાદિકાર્યકરણૈસ્તાનેવ પૃથિવ્યાદિદેવતાદીઞ્છક્નોતિ નિયન્તુમ્ ।
ન ચાનવસ્થા ।
નહિ નિયન્ત્રન્તરં તેન નિયમ્યતે, કિન્તુ યો જીવો નિયન્તા લોકસિદ્ધઃ સ પરમાત્મૈવોપાધ્યવચ્છેદકલ્પિતભેદસ્તથા વ્યાખ્યાયત ઇત્યસકૃદાવેદિતં, તત્કુતો નિયન્ત્રન્તરં કુતશ્ચાનવસ્થા ।
તથાચ ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ ઇત્યાદ્યા અપિ શ્રુતય ઉપપન્નાર્થાઃ ।
પરમાર્થતો ઽન્તર્યામિણો ઽન્યસ્ય જીવાત્મનો દ્રષ્ટુરભાવાત્ ।
અવિદ્યાકલ્પિતજીવપરમાત્મભેદાશ્રયાસ્તુ જ્ઞાતૃજ્ઞેયભેદશ્રુતયઃ, પ્રત્યક્ષાદિનિ પ્રમાણાનિ, સંસારાનુભવઃ, વિધિનિષેધશાસ્ત્રાણિ ચ ।
એવં ચાધિદૈવાદિષ્વેકસ્યૈવાન્તર્યામિણઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સમઞ્જસં ભવતિ, ઽયઃ સર્વાંલ્લોકાન્ઽ ઽયઃ સર્વાણિ ભૂતાનિઽ ઇત્યત્ર ય ઇત્યેકવચનમુપપદ્યતે ।
અમૃતત્વં ચ પરમાત્મનિ સમઞ્જસં નાન્યત્ર ।
ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽ ઇત્યાદૌ ચાભેદે ઽપિ ભેદોપચારક્લેશો ન ભવિષ્યતિ ।
તસ્માત્પરમાત્માન્તર્યામી ન જીવાદિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
પૃથિવ્યાદિ સ્તનયિત્ન્વન્તમધિદૈવમ્ ।
ઽયઃ સર્વેષુ લોકેષુઽ ઇત્યાધિલોકમ્ ।
ઽયઃ સર્વેષુ વેદેષુઽ ઇત્યધિવેદમ્ ।
ઽયઃ સર્વેષુ યજ્ઞેષુઽ ઇત્યધિયજ્ઞમ્ ।
ઽયઃ સર્વેષુ ભૂતેષુઽ ઇત્યધિભૂતમ્ ।
પ્રાણાદ્યાત્માન્તમધ્યાત્મમ્ ।
સંજ્ઞાયા અપ્રસિદ્ધત્વાદિત્યુપક્રમમાત્રં પૂર્વઃ પક્ષઃ

#દર્શનાદિક્રિયાયાઃ કર્તરિ પ્રવૃત્તિવિરોધાત્# ।
કર્તરિ આત્મનિ પ્રવૃત્તિવિરોધાદિત્યર્થઃ