Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 4

#iti prathamasyādhyāyasya spaṣṭabrahmaliṅgaśrutisamanvayākhyaḥ prathamaḥ pādaḥ# //
#prathamādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ# /
1.2.1.1.
atha dvitīyaṃ pādamāripsuḥ pūrvoktamarthaṃ smārayati vakṣyamāṇopayogitayā- #prathame pāda iti# /
uttaratra hi brahmaṇo vyāpitvanityatvādayaḥ siddhavaddhetutayopadekṣyante /
na caite sākṣātpūrvamupapāditā iti kathaṃ hetubhāvena na śakyā upadeṣṭumityata uktam- #samastajagatkāraṇasyeti# /
yadyapyete na pūrvaṃ kaṇṭhata uktāstathāpi brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatvopapadānenādhikaraṇasiddhāntanyāyenopakṣiptā ityupapannasteṣāmuttaratra hetubhāvenopanyāsa ityarthaḥ /
#arthāntaraprasiddhānāṃ ceti# /
yatrārthāntaraprasiddhā evākāśaprāṇajyotirādayo brahmaṇi vyākhyāyante, tadavyabhicāriliṅgaśravaṇāt /
tatra kaiva kathā manomayādīnāmarthāntaraṃ prasiddhānāṃ padānāṃ brahmagocaratvanirṇayaṃ pratītyabhiprāyaḥ /
pūrvapakṣābhiprāyaṃ tvagre darśayiṣyāmaḥ /
#sarvatra prasiddhopadeśāt /
idamāmnāyate /
sarvaṃ khalvidaṃ brahmaḥ# /
kutaḥ, #tajjalāniti# /
yatastasmādbrahmaṇo jāyata iti tajjaṃ, tasmiṃśca līyata iti tallaṃ, tasmiṃścāniti sthitikāle ceṣṭata iti tadanaṃ jagat tasmātsarvaṃ khalvidaṃ jagadbrahma /
ataḥ kaḥ kasminrajyate kaśca kaṃ dveṣṭīti rāgadveṣarahitaḥ śāntaḥ sannupāsīta /
#atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmiṃlloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati sa kratuṃ kurvīta manomayaḥ prāṇaśarīra ityādi# /
tatra saṃśayaḥ-kimiha manomayatvādibhirdharmaiḥ śārīra ātmopāsyatvenopadiśyate āhosvidbrahmeti /
kiṃ tāvatprāptam /
śārīro jīva iti /
kutaḥ /
'kratum' ityādivākyena vihitāṃ kratubhāvanāmanūdya 'sarvam' ityādivākyaṃ śamaguṇe vidhiḥ /
tathā ca 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma' iti vākyaṃ prathamapaṭhitamapyarthālocanayā parameva, tadarthopajīvitvāt /
evaṃ ca saṃkalpavidhiḥ prathamo nirviṣayaḥ sannaparyavasyanviṣayāpekṣaḥ svayamanirvṛtto na vidhyantareṇopajīvituṃ śakyaḥ, anupapadākatvāt /
tasmācchāntatāguṇavidhānātpūrvameva 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' ityādibhirviṣayopanāyakaiḥ saṃbadhyate /
manomayatvādi ca kāryakāraṇasaṃghātātmano jīvātmana eva nirūḍhamiti jīvātmanopāsyenoparaktopāsanā na paścāt brahmaṇā saṃbaddhumarhati, utpattiśiṣṭaguṇāvarodhāt /
naca 'sarvaṃ khalvidam' iti vākyaṃ brahmaparamapi tu śamahetuvannigadārthavādaḥ śāntatāvidhiparaḥ, 'śūrpeṇa juhoti' 'tena hyannaṃ kriyate' itivat /
na cānyaparādapi brahmāpekṣitatayā svīkriyata iti yuktaṃ, manomayatvādibhirdharmairjīve suprasiddhairjīvaviṣayasamarpaṇenānapekṣitatvāt /
sarvakarmatvādi tu jīvasya paryāyeṇa bhaviṣyati /
evaṃ cāṇīyastvamapyupapannam /
paramātmanastvaparimeyasya tadanupapattiḥ /
prathamāvagatena cāṇīyastvena jyāyastvaṃ tadanuguṇatayā vyākhyeyam /
vyākhyāṃ ca bhāṣyakṛtā /
evaṃ karmakartṛvyapadeśaḥ saptamīpraṇamāntatā cābhede 'pi jīvātmani kathañcidbhedopacāreṇa rāhoḥ śira itivaddraṣṭavyā /
'etadbrahma' iti ca jīvaviṣayaṃ, jīvasyāpi dehādibṛṃhaṇatvena brahmātvāt /
evaṃ satyasaṃkalpatvādayo 'pi paramātmavartino jīve 'pi saṃbhavanti, tadavyatirekāt /
tasmājjīva evopāsyatvenātra vivakṣitaḥ, na paramātmeti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-'samāsaḥ sarvanāmārthaḥ saṃnikṛṣṭamapekṣate /
taddhitārtho 'pi sāmānyaṃ nāpekṣāyā nivartakaḥ //
tasmādapekṣitaṃ brahma grāhyamanyaparādapi /
tathā ca satyasaṃkalpaprabhṛtīnāṃ yathārthatā //
' bhavedetadevaṃ yadi prāṇaśarīra ca sarvanāmārthaṃ saṃprāpya tadabhidhānaṃ paryavasyet /
tatra manomayapadaṃ paryamasitābhidhānaṃ tadabhidhānaparyavasānāyālaṃ, tadeva tu manovikāro vā manaḥpracuraṃ vā kimarthamityadyāpi na vijñāyate /
tadyatraiṣa śabdaḥ samavetārtho bhavati sa samāsārthaḥ /
na caiṣa jīva eva samavetātho na brahmaṇīti, tasya 'aprāṇo hyamanāḥ' ityādibhistadvirahapratipādanāditi yuktam, tasyāpi sarvavikārakāraṇatayā, vikārāṇāṃ ca svakāraṇādabhedātteṣāṃ ca manomatayā brahmaṇastatkāraṇasya manomayatvopapatteḥ /
syādetat /
jīvasya sākṣānmanomayatvādayaḥ, brahmaṇastu taddvārā /
tatra prathamaṃ dvārasya buddhisthatvāttadevopāsyamastu, na punarjaghanyaṃ brahma /
brahmaliṅgāni ca jīvasya brahmaṇo 'bhedājjīve 'pyupapatsyante /
tadetadatra saṃpradhāryam-kiṃ brahmaliṅgairjīvānāṃ tadabhinnānāmastu tadvattā, tathāca jīvasya manomayatvādibhiḥ prathamamavagamāttasyaivopāsyatvaṃ, uta na jīvasya brahmaliṅgavattā tadabhinnasyāpi /
jīvaliṅgaistu brahma tadvata, tathāca brahmaliṅgānāṃ darśanāt, teṣāṃ ca jīve 'nupapatterbrahmaivopāsyamiti /
vayaṃ tu paśyāmaḥ-'samāropyasya rūpeṇa viṣayo rūpavānbhavetṣa viṣayasya tu rūpeṇa samāropyaṃ na rūpavat //
' samāropitasya hi rūpeṇa bhujaṅgasya bhīṣaṇatvādinā rajjū rūpavatī, natu rajjūrūpeṇābhigamyatvādinā bhujaṅgo rūpavān /
tadā bhujaṅgasyaivābhāvātkiṃ rūpavat /
bhujaṅgadaśāyāṃ tu na nāsti vāstavī rajjuḥ /
tadiha samāropitajīvarūpeṇa vastusadbrahma rūpavadyujyate, natu brahmarūpairnityatvādibhirjīvastadvānbhavitumarhati, tasya tadānīmasaṃbhavāt /
tasmādbrahmaliṅgadarśanājjīve ca tadasaṃbhavādbrahmaivopāsyaṃ na jīva iti siddham /
etadupalakṣaṇaṇāya ca 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma' iti vākyamupanyastamiti

1.2.1.2.
#yadyapyapauruṣeya iti# /
śāstrayonitve 'pīśvarasya pūrvapūrvasṛṣṭiracitasaṃdarbhāpekṣaracanatvenāsvātantryādapauruṣeyatvābhidhānaṃ, tathā cāsvātantryeṇa vivakṣā nāstītyuktam /
parigrahaparityāgau copādanānupādāne ukte, na tūpādayeyatvameva /
anyathoddeśyatayānapapādeyasya grahāderavivakṣitatvena camasādāvapi saṃmārgaprasaṅgāt /
tasmādanupādeyatve 'pi graha uddeśyatayā parigṛhīto vivakṣitaḥ /
tadgataṃ tvekatvamavacchedakatvena varjitamavivakṣitam /
icchānicche ca bhaktitaḥ /
tadidaktam- #vedavākyatātparyātātparyābhyāmavagamyete iti# /
yatparaṃ vedavākyaṃ tattenopāttaṃ vivakṣitam, atatpareṇa cānupāttamavivakṣitamityarthaḥ

1.2.1.3.
yathā satyasaṃkalpatvādayo brahmaṇyupapadyante, evaṃ śārīre 'pyupapatsyante, śārīrasya brahmaṇo 'bhedāt /
śārīraguṇā iva manomayatvādayo brahmaṇītyata āha sūtrakāraḥ- #anupapattestu na śārīraḥ#

1.2.1.4.

1.2.1.5.

1.2.1.6.
yattadavocāma samāropyadharmāḥ samāropaviṣaye saṃbhavanti, natu viṣayadharmāḥ samāropya iti /
tasyeta utthānam /
atrāha codakaḥ- #kaḥ punarayaṃ śārīro nāmeti# /
na tāvadbhedapratiṣedhādbhedavpadeśācca bhedābhedāvekatra tāttvikau bhavitumarhato virodhādityuktam /
tasmādekamiha tāttvikamatāttvikaṃ cetarat, tatra paurvāparyeṇādvaitapratipādanaparatvādvedāntānāṃ dvaitagrāhiṇaśca mānāntarasyābhāvāttadbādhanācca tenādvaitameva paramārthaḥ /
tathā ca 'anupapattestu' ityādyasaṃgatārthamityarthaḥ /
pariharati- #satyamevaitat /
para evātmā dehendriyamanobuddhyupādhibhiravicchidyamāno bālaiḥ śārīra ityupacaryate# /
anādyavidyāvacchedalabdhajīvabhāvaḥ para evātmā svato bhedenāvabhāsate /
tādṛśāṃ ca jīvānāmavidyā, natu nirūpādhino brahmaṇaḥ /
na cāvidyāyāṃ satyāṃ jīvātmavibhāgaḥ, sati ca jīvātmavibhāge tadāśrayāvidyetyanyonyāśrayamiti sāṃpratam /
anāditvena jīvāvidyayorbījāṅkuravadanavakḷpterayogāt /
naca sarvajñasya sarvaśakteśca svataḥ kuto 'kasmātsaṃsāritā, yo hi paratantraḥ so 'nyena bandhanāgāre praveśyeta, natu svatantra iti vācyam /
nahi tadbhāgasya jīvasya saṃpratitanī bandhanāgārapraveśitā, yenānuyujyeta, kintvi.manādiḥ pūrvapūrvakarmāvidyāsaṃskāranibandhanā nānuyogamarhati /
na caitāvatā īśvarasyānīśatā na hyupakaraṇādyapekṣitā kartuḥ svātantryaṃ vihanti /
tasmādyatkiñceditadapīti

1.2.1.7.

1.2.1.8.
viśeṣāditi vaktavye vaiśeṣyābhidhānamātyantikaṃ viśeṣaṃ pratipādayitum /
tathāhyavidyākalpitaḥ sukhādisaṃgo 'vidyātmana eva yujyate /
natu nirmṛṣṭanikhilāvidyātadvāsanasya śuddhabuddhamuktasvabhāvasya paramātmana ityarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham

1.2.2.9.
#attā carācaragrahaṇāt /
kaṭhavallīṣu paṭhyate-yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odamaḥ# /
#mṛtyuryasyopasetacanaṃ ka itthā veda yatra sa iti# /
atra cādanīyaudānopasecanasīcitaḥ kaścidattā pratīyate /
attṛtvaṃ ca bhoktṛtā vā saharntṛtā vā syāt /
naca prastutasya paramātmano bhoktṛtāsti, 'anaśrannanyo 'abhicākaśīti' iti śrutyā bhoktṛtāpratiṣedhāt /
jīvātmanaśca bhoktṛtāvidhānāt-'tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatti' iti /
tadyadi bhoktṛtvamattṛtvaṃ tato muktasaṃśayaṃ jīvātmaiva pratipattavyaḥ /
brahmakṣatrādi cāsya kāryakāraṇasaṃghāto bhogāyatanatayā vā sākṣādvā /
saṃbhavati bhogyam /
atha tu saṃhartṛtā bhoktṛtā, tatastrayāṇāmagnijīvaparamātmanāṃ praśnopanyāsopalabdheḥ saṃhartṛtvasyāviśeṣādbhavati saṃśayaḥ-kimattā agnirāho jīva utāho paramātmeti /
tatraudanasya bhogyatvena loke prasiddherbhoktṛtvameva prathamaṃ buddhau viparivartate, caramaṃ tu saṃhartṛtvamiti bhoktaivāttā /
tathā ca jīva eva /
'na jāyate mriyate' iti ca tasyaiva stutiḥ /
yadi tu saṃhārakāle 'pi saṃskāramātreṇa tasyāvasthānāt /
durjñānatvaṃ ca tasya sūkṣmatvāt /
tasmājjīva evāttehopāsyata iti prāptam /
yadi tu saṃhartṛtvamattṛtvaṃ tathāpyagnirattā, 'agnirannādaḥ' iti śrutiprasiddhibhyām /
evaṃ prāptebhidhīyate-attātra paramātmā, kutaḥ, carācaragrahaṇāt /
'ubhe yasyodanaḥ' iti 'mṛtyuryasyopasecanam' iti ca śrūyate /
tatra yadi jīvasya bhogāyatanatayā tatsādhanatayā ca kāryakāraṇasaṃghātaḥ sthitaḥ, na tarhyedanaḥ /
nahyodano bhogāyatanaṃ, nāpi bhogasādhanaṃ, api tu bhogyaḥ /
naca bhogāyatanasya bhogasādhanasya vā bhogyatvaṃ mukhyam /
na cātra mṛtyurupasecanatayā kalpyate /
naca jīvasya kāryakāraṇasaṃghāto brahmakṣatrādirūpo bhakṣyaḥ, kasyacitkrūrasattvasya vyāghrādeḥ kaścidbhavet na tu sarvathā sarvajīvasya /
tena brahmakṣatraviṣayamapi sarvajīvasyāttṛtvaṃ na vyāpnoti, kimaṅga punarmṛtyūpasecanavyāptaṃ carācaram /
na caudanapadātprathamāvagatabhogyatvānurodhena yathāsaṃbhavamattṛtvaṃ yojyata iti yuktam /
nahyodanapadaṃ śrutyā bhogyatvamāha, kintu lakṣaṇayā /
naca lākṣaṇikabhogyatvānurodhena 'mṛtyuryasyopasecanam' iti, 'brahma ca kṣatraṃ ca' iti ca śrutī saṃkocamarhataḥ /
naca brahmakṣatre evātra vivakṣite, mṛtyūpasecanena prāṇabhṛnmātropasthāpanāt /
prāṇiṣu pradhānatvena ca brahmakṣatropanyāsasyopapatteḥ, anarthatvācca /
tathāca carācarasaṃhartṛtvaṃ paramātmana eva /
nāgneḥ /
nāpi jīvasya /
tathāca 'na jāyate mriyate vā vipaścit' iti prakṛtasya na hānaṃ bhaviṣyati /
'ka itthā veda yatra saḥ' iti ca durjñānatopapatsyate /
jīvasya tu sarvalokaprasiddhasya na durjñānatā /
tasmādattā paramātmaiveti siddham

1.2.2.10.