ભામતિ · અધ્યાય 4

#ઇતિ પ્રથમસ્યાધ્યાયસ્ય સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગશ્રુતિસમન્વયાખ્યઃ પ્રથમઃ પાદઃ# ॥
#પ્રથમાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ# ।
1.2.1.1.
અથ દ્વિતીયં પાદમારિપ્સુઃ પૂર્વોક્તમર્થં સ્મારયતિ વક્ષ્યમાણોપયોગિતયા- #પ્રથમે પાદ ઇતિ# ।
ઉત્તરત્ર હિ બ્રહ્મણો વ્યાપિત્વનિત્યત્વાદયઃ સિદ્ધવદ્ધેતુતયોપદેક્ષ્યન્તે ।
ન ચૈતે સાક્ષાત્પૂર્વમુપપાદિતા ઇતિ કથં હેતુભાવેન ન શક્યા ઉપદેષ્ટુમિત્યત ઉક્તમ્- #સમસ્તજગત્કારણસ્યેતિ# ।
યદ્યપ્યેતે ન પૂર્વં કણ્ઠત ઉક્તાસ્તથાપિ બ્રહ્મણો જગજ્જન્માદિકારણત્વોપપદાનેનાધિકરણસિદ્ધાન્તન્યાયેનોપક્ષિપ્તા ઇત્યુપપન્નસ્તેષામુત્તરત્ર હેતુભાવેનોપન્યાસ ઇત્યર્થઃ ।
#અર્થાન્તરપ્રસિદ્ધાનાં ચેતિ# ।
યત્રાર્થાન્તરપ્રસિદ્ધા એવાકાશપ્રાણજ્યોતિરાદયો બ્રહ્મણિ વ્યાખ્યાયન્તે, તદવ્યભિચારિલિઙ્ગશ્રવણાત્ ।
તત્ર કૈવ કથા મનોમયાદીનામર્થાન્તરં પ્રસિદ્ધાનાં પદાનાં બ્રહ્મગોચરત્વનિર્ણયં પ્રતીત્યભિપ્રાયઃ ।
પૂર્વપક્ષાભિપ્રાયં ત્વગ્રે દર્શયિષ્યામઃ ।
#સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્ ।
ઇદમામ્નાયતે ।
સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઃ# ।
કુતઃ, #તજ્જલાનિતિ# ।
યતસ્તસ્માદ્બ્રહ્મણો જાયત ઇતિ તજ્જં, તસ્મિંશ્ચ લીયત ઇતિ તલ્લં, તસ્મિંશ્ચાનિતિ સ્થિતિકાલે ચેષ્ટત ઇતિ તદનં જગત્ તસ્માત્સર્વં ખલ્વિદં જગદ્બ્રહ્મ ।
અતઃ કઃ કસ્મિન્રજ્યતે કશ્ચ કં દ્વેષ્ટીતિ રાગદ્વેષરહિતઃ શાન્તઃ સન્નુપાસીત ।
#અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુરસ્મિંલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ સ ક્રતું કુર્વીત મનોમયઃ પ્રાણશરીર ઇત્યાદિ# ।
તત્ર સંશયઃ-કિમિહ મનોમયત્વાદિભિર્ધર્મૈઃ શારીર આત્મોપાસ્યત્વેનોપદિશ્યતે આહોસ્વિદ્બ્રહ્મેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
શારીરો જીવ ઇતિ ।
કુતઃ ।
ઽક્રતુમ્ઽ ઇત્યાદિવાક્યેન વિહિતાં ક્રતુભાવનામનૂદ્ય ઽસર્વમ્ઽ ઇત્યાદિવાક્યં શમગુણે વિધિઃ ।
તથા ચ ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ ઇતિ વાક્યં પ્રથમપઠિતમપ્યર્થાલોચનયા પરમેવ, તદર્થોપજીવિત્વાત્ ।
એવં ચ સંકલ્પવિધિઃ પ્રથમો નિર્વિષયઃ સન્નપર્યવસ્યન્વિષયાપેક્ષઃ સ્વયમનિર્વૃત્તો ન વિધ્યન્તરેણોપજીવિતું શક્યઃ, અનુપપદાકત્વાત્ ।
તસ્માચ્છાન્તતાગુણવિધાનાત્પૂર્વમેવ ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ ઇત્યાદિભિર્વિષયોપનાયકૈઃ સંબધ્યતે ।
મનોમયત્વાદિ ચ કાર્યકારણસંઘાતાત્મનો જીવાત્મન એવ નિરૂઢમિતિ જીવાત્મનોપાસ્યેનોપરક્તોપાસના ન પશ્ચાત્ બ્રહ્મણા સંબદ્ધુમર્હતિ, ઉત્પત્તિશિષ્ટગુણાવરોધાત્ ।
નચ ઽસર્વં ખલ્વિદમ્ઽ ઇતિ વાક્યં બ્રહ્મપરમપિ તુ શમહેતુવન્નિગદાર્થવાદઃ શાન્તતાવિધિપરઃ, ઽશૂર્પેણ જુહોતિઽ ઽતેન હ્યન્નં ક્રિયતેઽ ઇતિવત્ ।
ન ચાન્યપરાદપિ બ્રહ્માપેક્ષિતતયા સ્વીક્રિયત ઇતિ યુક્તં, મનોમયત્વાદિભિર્ધર્મૈર્જીવે સુપ્રસિદ્ધૈર્જીવવિષયસમર્પણેનાનપેક્ષિતત્વાત્ ।
સર્વકર્મત્વાદિ તુ જીવસ્ય પર્યાયેણ ભવિષ્યતિ ।
એવં ચાણીયસ્ત્વમપ્યુપપન્નમ્ ।
પરમાત્મનસ્ત્વપરિમેયસ્ય તદનુપપત્તિઃ ।
પ્રથમાવગતેન ચાણીયસ્ત્વેન જ્યાયસ્ત્વં તદનુગુણતયા વ્યાખ્યેયમ્ ।
વ્યાખ્યાં ચ ભાષ્યકૃતા ।
એવં કર્મકર્તૃવ્યપદેશઃ સપ્તમીપ્રણમાન્તતા ચાભેદે ઽપિ જીવાત્મનિ કથઞ્ચિદ્ભેદોપચારેણ રાહોઃ શિર ઇતિવદ્દ્રષ્ટવ્યા ।
ઽએતદ્બ્રહ્મઽ ઇતિ ચ જીવવિષયં, જીવસ્યાપિ દેહાદિબૃંહણત્વેન બ્રહ્માત્વાત્ ।
એવં સત્યસંકલ્પત્વાદયો ઽપિ પરમાત્મવર્તિનો જીવે ઽપિ સંભવન્તિ, તદવ્યતિરેકાત્ ।
તસ્માજ્જીવ એવોપાસ્યત્વેનાત્ર વિવક્ષિતઃ, ન પરમાત્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽસમાસઃ સર્વનામાર્થઃ સંનિકૃષ્ટમપેક્ષતે ।
તદ્ધિતાર્થો ઽપિ સામાન્યં નાપેક્ષાયા નિવર્તકઃ ॥
તસ્માદપેક્ષિતં બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમન્યપરાદપિ ।
તથા ચ સત્યસંકલ્પપ્રભૃતીનાં યથાર્થતા ॥
ઽ ભવેદેતદેવં યદિ પ્રાણશરીર ચ સર્વનામાર્થં સંપ્રાપ્ય તદભિધાનં પર્યવસ્યેત્ ।
તત્ર મનોમયપદં પર્યમસિતાભિધાનં તદભિધાનપર્યવસાનાયાલં, તદેવ તુ મનોવિકારો વા મનઃપ્રચુરં વા કિમર્થમિત્યદ્યાપિ ન વિજ્ઞાયતે ।
તદ્યત્રૈષ શબ્દઃ સમવેતાર્થો ભવતિ સ સમાસાર્થઃ ।
ન ચૈષ જીવ એવ સમવેતાથો ન બ્રહ્મણીતિ, તસ્ય ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃઽ ઇત્યાદિભિસ્તદ્વિરહપ્રતિપાદનાદિતિ યુક્તમ્, તસ્યાપિ સર્વવિકારકારણતયા, વિકારાણાં ચ સ્વકારણાદભેદાત્તેષાં ચ મનોમતયા બ્રહ્મણસ્તત્કારણસ્ય મનોમયત્વોપપત્તેઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
જીવસ્ય સાક્ષાન્મનોમયત્વાદયઃ, બ્રહ્મણસ્તુ તદ્દ્વારા ।
તત્ર પ્રથમં દ્વારસ્ય બુદ્ધિસ્થત્વાત્તદેવોપાસ્યમસ્તુ, ન પુનર્જઘન્યં બ્રહ્મ ।
બ્રહ્મલિઙ્ગાનિ ચ જીવસ્ય બ્રહ્મણો ઽભેદાજ્જીવે ઽપ્યુપપત્સ્યન્તે ।
તદેતદત્ર સંપ્રધાર્યમ્-કિં બ્રહ્મલિઙ્ગૈર્જીવાનાં તદભિન્નાનામસ્તુ તદ્વત્તા, તથાચ જીવસ્ય મનોમયત્વાદિભિઃ પ્રથમમવગમાત્તસ્યૈવોપાસ્યત્વં, ઉત ન જીવસ્ય બ્રહ્મલિઙ્ગવત્તા તદભિન્નસ્યાપિ ।
જીવલિઙ્ગૈસ્તુ બ્રહ્મ તદ્વત, તથાચ બ્રહ્મલિઙ્ગાનાં દર્શનાત્, તેષાં ચ જીવે ઽનુપપત્તેર્બ્રહ્મૈવોપાસ્યમિતિ ।
વયં તુ પશ્યામઃ-ઽસમારોપ્યસ્ય રૂપેણ વિષયો રૂપવાન્ભવેત્ષ વિષયસ્ય તુ રૂપેણ સમારોપ્યં ન રૂપવત્ ॥
ઽ સમારોપિતસ્ય હિ રૂપેણ ભુજઙ્ગસ્ય ભીષણત્વાદિના રજ્જૂ રૂપવતી, નતુ રજ્જૂરૂપેણાભિગમ્યત્વાદિના ભુજઙ્ગો રૂપવાન્ ।
તદા ભુજઙ્ગસ્યૈવાભાવાત્કિં રૂપવત્ ।
ભુજઙ્ગદશાયાં તુ ન નાસ્તિ વાસ્તવી રજ્જુઃ ।
તદિહ સમારોપિતજીવરૂપેણ વસ્તુસદ્બ્રહ્મ રૂપવદ્યુજ્યતે, નતુ બ્રહ્મરૂપૈર્નિત્યત્વાદિભિર્જીવસ્તદ્વાન્ભવિતુમર્હતિ, તસ્ય તદાનીમસંભવાત્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મલિઙ્ગદર્શનાજ્જીવે ચ તદસંભવાદ્બ્રહ્મૈવોપાસ્યં ન જીવ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
એતદુપલક્ષણણાય ચ ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ ઇતિ વાક્યમુપન્યસ્તમિતિ

1.2.1.2.
#યદ્યપ્યપૌરુષેય ઇતિ# ।
શાસ્ત્રયોનિત્વે ઽપીશ્વરસ્ય પૂર્વપૂર્વસૃષ્ટિરચિતસંદર્ભાપેક્ષરચનત્વેનાસ્વાતન્ત્ર્યાદપૌરુષેયત્વાભિધાનં, તથા ચાસ્વાતન્ત્ર્યેણ વિવક્ષા નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
પરિગ્રહપરિત્યાગૌ ચોપાદનાનુપાદાને ઉક્તે, ન તૂપાદયેયત્વમેવ ।
અન્યથોદ્દેશ્યતયાનપપાદેયસ્ય ગ્રહાદેરવિવક્ષિતત્વેન ચમસાદાવપિ સંમાર્ગપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદનુપાદેયત્વે ઽપિ ગ્રહ ઉદ્દેશ્યતયા પરિગૃહીતો વિવક્ષિતઃ ।
તદ્ગતં ત્વેકત્વમવચ્છેદકત્વેન વર્જિતમવિવક્ષિતમ્ ।
ઇચ્છાનિચ્છે ચ ભક્તિતઃ ।
તદિદક્તમ્- #વેદવાક્યતાત્પર્યાતાત્પર્યાભ્યામવગમ્યેતે ઇતિ# ।
યત્પરં વેદવાક્યં તત્તેનોપાત્તં વિવક્ષિતમ્, અતત્પરેણ ચાનુપાત્તમવિવક્ષિતમિત્યર્થઃ

1.2.1.3.
યથા સત્યસંકલ્પત્વાદયો બ્રહ્મણ્યુપપદ્યન્તે, એવં શારીરે ઽપ્યુપપત્સ્યન્તે, શારીરસ્ય બ્રહ્મણો ઽભેદાત્ ।
શારીરગુણા ઇવ મનોમયત્વાદયો બ્રહ્મણીત્યત આહ સૂત્રકારઃ- #અનુપપત્તેસ્તુ ન શારીરઃ#

1.2.1.4.

1.2.1.5.

1.2.1.6.
યત્તદવોચામ સમારોપ્યધર્માઃ સમારોપવિષયે સંભવન્તિ, નતુ વિષયધર્માઃ સમારોપ્ય ઇતિ ।
તસ્યેત ઉત્થાનમ્ ।
અત્રાહ ચોદકઃ- #કઃ પુનરયં શારીરો નામેતિ# ।
ન તાવદ્ભેદપ્રતિષેધાદ્ભેદવ્પદેશાચ્ચ ભેદાભેદાવેકત્ર તાત્ત્વિકૌ ભવિતુમર્હતો વિરોધાદિત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદેકમિહ તાત્ત્વિકમતાત્ત્વિકં ચેતરત્, તત્ર પૌર્વાપર્યેણાદ્વૈતપ્રતિપાદનપરત્વાદ્વેદાન્તાનાં દ્વૈતગ્રાહિણશ્ચ માનાન્તરસ્યાભાવાત્તદ્બાધનાચ્ચ તેનાદ્વૈતમેવ પરમાર્થઃ ।
તથા ચ ઽઅનુપપત્તેસ્તુઽ ઇત્યાદ્યસંગતાર્થમિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- #સત્યમેવૈતત્ ।
પર એવાત્મા દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધ્યુપાધિભિરવિચ્છિદ્યમાનો બાલૈઃ શારીર ઇત્યુપચર્યતે# ।
અનાદ્યવિદ્યાવચ્છેદલબ્ધજીવભાવઃ પર એવાત્મા સ્વતો ભેદેનાવભાસતે ।
તાદૃશાં ચ જીવાનામવિદ્યા, નતુ નિરૂપાધિનો બ્રહ્મણઃ ।
ન ચાવિદ્યાયાં સત્યાં જીવાત્મવિભાગઃ, સતિ ચ જીવાત્મવિભાગે તદાશ્રયાવિદ્યેત્યન્યોન્યાશ્રયમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
અનાદિત્વેન જીવાવિદ્યયોર્બીજાઙ્કુરવદનવકૢપ્તેરયોગાત્ ।
નચ સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેશ્ચ સ્વતઃ કુતો ઽકસ્માત્સંસારિતા, યો હિ પરતન્ત્રઃ સો ઽન્યેન બન્ધનાગારે પ્રવેશ્યેત, નતુ સ્વતન્ત્ર ઇતિ વાચ્યમ્ ।
નહિ તદ્ભાગસ્ય જીવસ્ય સંપ્રતિતની બન્ધનાગારપ્રવેશિતા, યેનાનુયુજ્યેત, કિન્ત્વિ.મનાદિઃ પૂર્વપૂર્વકર્માવિદ્યાસંસ્કારનિબન્ધના નાનુયોગમર્હતિ ।
ન ચૈતાવતા ઈશ્વરસ્યાનીશતા ન હ્યુપકરણાદ્યપેક્ષિતા કર્તુઃ સ્વાતન્ત્ર્યં વિહન્તિ ।
તસ્માદ્યત્કિઞ્ચેદિતદપીતિ

1.2.1.7.

1.2.1.8.
વિશેષાદિતિ વક્તવ્યે વૈશેષ્યાભિધાનમાત્યન્તિકં વિશેષં પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
તથાહ્યવિદ્યાકલ્પિતઃ સુખાદિસંગો ઽવિદ્યાત્મન એવ યુજ્યતે ।
નતુ નિર્મૃષ્ટનિખિલાવિદ્યાતદ્વાસનસ્ય શુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવસ્ય પરમાત્મન ઇત્યર્થઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

1.2.2.9.
#અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્ ।
કઠવલ્લીષુ પઠ્યતે-યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચોભે ભવત ઓદમઃ# ।
#મૃત્યુર્યસ્યોપસેતચનં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સ ઇતિ# ।
અત્ર ચાદનીયૌદાનોપસેચનસીચિતઃ કશ્ચિદત્તા પ્રતીયતે ।
અત્તૃત્વં ચ ભોક્તૃતા વા સહર્ન્તૃતા વા સ્યાત્ ।
નચ પ્રસ્તુતસ્ય પરમાત્મનો ભોક્તૃતાસ્તિ, ઽઅનશ્રન્નન્યો ઽઅભિચાકશીતિઽ ઇતિ શ્રુત્યા ભોક્તૃતાપ્રતિષેધાત્ ।
જીવાત્મનશ્ચ ભોક્તૃતાવિધાનાત્-ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિઽ ઇતિ ।
તદ્યદિ ભોક્તૃત્વમત્તૃત્વં તતો મુક્તસંશયં જીવાત્મૈવ પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્રાદિ ચાસ્ય કાર્યકારણસંઘાતો ભોગાયતનતયા વા સાક્ષાદ્વા ।
સંભવતિ ભોગ્યમ્ ।
અથ તુ સંહર્તૃતા ભોક્તૃતા, તતસ્ત્રયાણામગ્નિજીવપરમાત્મનાં પ્રશ્નોપન્યાસોપલબ્ધેઃ સંહર્તૃત્વસ્યાવિશેષાદ્ભવતિ સંશયઃ-કિમત્તા અગ્નિરાહો જીવ ઉતાહો પરમાત્મેતિ ।
તત્રૌદનસ્ય ભોગ્યત્વેન લોકે પ્રસિદ્ધેર્ભોક્તૃત્વમેવ પ્રથમં બુદ્ધૌ વિપરિવર્તતે, ચરમં તુ સંહર્તૃત્વમિતિ ભોક્તૈવાત્તા ।
તથા ચ જીવ એવ ।
ઽન જાયતે મ્રિયતેઽ ઇતિ ચ તસ્યૈવ સ્તુતિઃ ।
યદિ તુ સંહારકાલે ઽપિ સંસ્કારમાત્રેણ તસ્યાવસ્થાનાત્ ।
દુર્જ્ઞાનત્વં ચ તસ્ય સૂક્ષ્મત્વાત્ ।
તસ્માજ્જીવ એવાત્તેહોપાસ્યત ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
યદિ તુ સંહર્તૃત્વમત્તૃત્વં તથાપ્યગ્નિરત્તા, ઽઅગ્નિરન્નાદઃઽ ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધિભ્યામ્ ।
એવં પ્રાપ્તેભિધીયતે-અત્તાત્ર પરમાત્મા, કુતઃ, ચરાચરગ્રહણાત્ ।
ઽઉભે યસ્યોદનઃઽ ઇતિ ઽમૃત્યુર્યસ્યોપસેચનમ્ઽ ઇતિ ચ શ્રૂયતે ।
તત્ર યદિ જીવસ્ય ભોગાયતનતયા તત્સાધનતયા ચ કાર્યકારણસંઘાતઃ સ્થિતઃ, ન તર્હ્યેદનઃ ।
નહ્યોદનો ભોગાયતનં, નાપિ ભોગસાધનં, અપિ તુ ભોગ્યઃ ।
નચ ભોગાયતનસ્ય ભોગસાધનસ્ય વા ભોગ્યત્વં મુખ્યમ્ ।
ન ચાત્ર મૃત્યુરુપસેચનતયા કલ્પ્યતે ।
નચ જીવસ્ય કાર્યકારણસંઘાતો બ્રહ્મક્ષત્રાદિરૂપો ભક્ષ્યઃ, કસ્યચિત્ક્રૂરસત્ત્વસ્ય વ્યાઘ્રાદેઃ કશ્ચિદ્ભવેત્ ન તુ સર્વથા સર્વજીવસ્ય ।
તેન બ્રહ્મક્ષત્રવિષયમપિ સર્વજીવસ્યાત્તૃત્વં ન વ્યાપ્નોતિ, કિમઙ્ગ પુનર્મૃત્યૂપસેચનવ્યાપ્તં ચરાચરમ્ ।
ન ચૌદનપદાત્પ્રથમાવગતભોગ્યત્વાનુરોધેન યથાસંભવમત્તૃત્વં યોજ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
નહ્યોદનપદં શ્રુત્યા ભોગ્યત્વમાહ, કિન્તુ લક્ષણયા ।
નચ લાક્ષણિકભોગ્યત્વાનુરોધેન ઽમૃત્યુર્યસ્યોપસેચનમ્ઽ ઇતિ, ઽબ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચઽ ઇતિ ચ શ્રુતી સંકોચમર્હતઃ ।
નચ બ્રહ્મક્ષત્રે એવાત્ર વિવક્ષિતે, મૃત્યૂપસેચનેન પ્રાણભૃન્માત્રોપસ્થાપનાત્ ।
પ્રાણિષુ પ્રધાનત્વેન ચ બ્રહ્મક્ષત્રોપન્યાસસ્યોપપત્તેઃ, અનર્થત્વાચ્ચ ।
તથાચ ચરાચરસંહર્તૃત્વં પરમાત્મન એવ ।
નાગ્નેઃ ।
નાપિ જીવસ્ય ।
તથાચ ઽન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ઽ ઇતિ પ્રકૃતસ્ય ન હાનં ભવિષ્યતિ ।
ઽક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃઽ ઇતિ ચ દુર્જ્ઞાનતોપપત્સ્યતે ।
જીવસ્ય તુ સર્વલોકપ્રસિદ્ધસ્ય ન દુર્જ્ઞાનતા ।
તસ્માદત્તા પરમાત્મૈવેતિ સિદ્ધમ્

1.2.2.10.