Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 24
iti śrīmadbrahmasūtraśāṅkarabhāṣye 'virodhākhyo dvitīyo 'dhyāyaḥ ____________________________Adhyāya 3____________________________ /
#atha tṛtīyo 'dhyāyaḥ# /
3.1.1.1.
#tadantarapratipattau raṃhati saṃpariṣvaktaḥ praśnanirūpaṇābhyām# /
dvitīyatṛtīyādhyāyayorhetumadbhāvalakṣaṇaṃ saṃbandhaṃ darśayan sukhāvabodhārthamarthasaṃkṣepamāha- #dvitīye 'dhyāya iti# /
smṛtinyāyaśrutivirodhaparihāreṇa hi anadhyavasāyalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ parihṛtaṃ tathāca niścalīkṛte tārtīyo vicāro bhavatyanyathā tu nirbījatayā na sidhyediti /
avāntarasaṃgatiṃ darśayitun #tatra va jīvavyatiriktāni tattvāni jīvopakaraṇāni#cetyuktam /
adhyāyārthasaṃkṣepamuktvā pādārthasaṃkṣepamāha- #tatra prathame tāvatpada iti# /
tasya prayojanamāha-vairāgya iti /
pūrvāparapariśodhanāya bhūmikāmāracayati #-jīvo mukhyaprāṇasaciva iti /
karaṇopādānavadbhūtopādānasyāśrutatvāditi# /
atra ca karaṇopādānaśrutyaiva bhautikatvāt karaṇānāṃ bhūtopādānasiddherindriyopādānātiriktabhūtavivakṣayādhikaraṇārambhaḥ /
yadi bhūtānyādāyāgamiṣyattadā tadapi karaṇopādānadevaśroṣyat /
naca śrūyate tasmānna bhūtapariṣvakto raṃhasyapi tu karaṇamātrapariṣvaktaḥ /
nahyāgamaikagamyer'the tadabhāvaḥ prameyābhāvaṃ na paricchettumarhati /
naca dehāntarārambhānyathānupapattyā bhūtapariṣvaktasya raṃhaṇakalpaneti yuktamityāha- #sulabhāśca sarvatra bhūtamātrā iti /
dyuparjanya iti# /
iha hi kāyārambhaṇāmagnihotrāpūrvapariṇāmalakṣaṇaṃ śraddhāditvena pañcadhā pravibhajya dyuprabhṛtiṣvagniṣu hetavyatvenopāsanamuttaramārgapratipattisādhanaṃ vivakṣantyāha śrutiḥ-'asau vāva loko gautamāgniḥ' ityādi /
atra sāyaṃprātaragnihotrāhuto, hute paya ādisādhane śraddhāpūrvamāhavanīyāgnisamiddhūmārciraṅgāravisphuliṅgabhāvite kartrādikārakabhāvite cāntarikṣaṃ krameṇotkrāmya dyulokaṃ praviśantyau sūkṣmabhūte dravadravyapayaḥprabhṛtyapsaṃbandhādapśabdavācye, śraddhāhetukatvācca śraddhāśabdavācye /
tayorāhutyoradhikaraṇamagniranye ca samiddhūmārciraṅgāravisphuliṅgā rūpakatvena nirdiśyante /
asau vāva dyuloko gautamāgniḥ /
yathāgnihotrādhikaraṇamāhavanīya evaṃ śraddhaśabdavācyāgnihotrāhutipariṇāmāvasthārūpāḥ sūkṣmā yā āpaḥ śraddhābhāvitāstadadhikaraṇaṃ dyulokaḥ /
asyāditya eva samit /
tena hīddho 'sau dyuloko dīpyate 'taḥ samindhanātsamit tasyādityasya raśmayo dhūmā indhanādivādityādraśmīnāṃ samutthānāt /
ahararthiḥ /
prakāśasāmānyādādityakāryatvācca /
candramā aṅgāraḥ /
tadetasminnagnau devā yajamānaprāṇā agnyādirūpā adhidevam /
śraddhāṃ juhvati śraddhā coktā /
parjanyo vāva gautamāgniḥ parjanyo nāma vṛṣṭyupakaraṇābhimānī devatāviśeṣaḥ /
tasya vāyureva samit /
vāyunā hi parjanyo 'gniḥ samidhyate, purovātādiprābalye vṛṣṭidarśanāt /
abhraṃ dhūmaḥ /
dhūkāryatvāt dhūmasādṛśyācca /
vidyudarciḥ /
prakāśasāmānyāt /
aśaniraṅgārāḥ kāṭhinyādvidyutsaṃbandhācca /
garjitaṃsa moghānāṃ visphuliṅgāḥ viprakīrṇatāsāmānyāt /
tasmindevā yajamānaprāṇā agnirūpāḥ somaṃ rājānaṃ juhvati tasya somasyāhutervarṣaṃ bhavati /
etaduktaṃ bhavati-śraddhākhyā āpo dyulokamāhutitvena praviśya candrākāreṇa pariṇatāḥ satyo dvitīye paryāye parjanyāgnau hutā vṛṣṭitvena pariṇamanta iti /
'pṛthivī vāva gautamāgniḥ' tasya pṛthivyākhyasyāgnaiḥ saṃvatsara eva samit /
saṃvatsareṇa kālena hi samiddhā bhūmirvrīhyādiniṣpattaye kalpate /
ākāśo dhūmaḥ pṛthivyagnerutthita ivākāśo dṛśyate /
rātrirarciḥ pṛthivyā śyāmāyā anurūpā śyāmatayā rātriragnerivānurupamarciḥ /
diśoṅgārāḥ prage rātrirūpārciḥśamane upaśāntānāṃ prasannānāṃ diśāṃ darśanāt /
avāntaradiśo visphuliṅgāḥ kṣudratvasāmyāt /
tasminnagnau śraddhāsomapariṇāmakrameṇāgatā apo vṛṣṭirūpeṇa pariṇatā devā juhvati tasyā āhuterannaṃ vrīhiyavādi bhavati /
puruṣo vāva gautamāgnistasya vāgeva samit /
vācā khalvayaṃ tālvādyaṣṭasthānasthitayā varṇapadavākyābhivyaktikrameṇārthajātaṃ prakāśayan samidhyate /
prāṇo dhūmaḥ /
dhūmavanmukhānnirgamanāt /
jihvārciḥ lohitatvasāmyāt /
cakṣuraṅgārāḥ prabhāśrayatvāt /
śrotraṃ visphuliṅgāḥ viprakīrṇatvāt /
tā evāpaḥ śraddhādipariṇāmakrameṇāgatāḥ vrīhyādirūpeḥ pariṇatā satyaḥ puruṣe 'gnau hutāstāsāṃ pariṇāmo retaḥ saṃbhavati /
yoṣā vāva gautamāgniḥ tasyā upastha eva samit /
tena hi sā putrādyutpādanāya samidhyate yadupamantrayate sa dhūmaḥ /
strīsaṃbhavādupamantraṇasya lomāni vā dhūmaḥ yonirarciḥ lohitatvāt /
yadantaḥ karoti maithunaṃ te 'ṅgārāḥ /
abhinandāḥ sukhalavā visphuliṅgāḥ, kṣudratvāt /
tasminnetasminnagnau devā reto juhvati tasyā āhutergarbhaḥ saṃbhavati /
evaṃ śraddhāsomavarṣānnaretohavakrameṇa yoṣāgniṃ prāpyāpo garbhākhyā bhavanti /
tatrāpsamavāyitvādāpaḥ puruṣavacaso bhavanti pañcamyāmāhutāviti /
yataḥ pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti tasmādadbhiḥ pariveṣṭito jīvo rahatīti gamyate /
etaduktaṃ bhavati-śraddhāśabdavācyā āpa ityagre vakṣyati tāsāṃ trivṛtkatatayā tejo 'nnāvinābhāvenābgrahaṇena tejonnayorapi saṃgraha ityetadapi vakṣyate /
yadyapyetāvatāpi bhūtaveṣṭitasya jīvasya raṃhaṇaṃ nāvagamyate tejobannānāṃ pañcamyāmāhutau puruṣavacastvamātraśravaṇāt, tathāpīṣṭādikāriṇāṃ dhūmādinā pitṛyāṇena pathā candralokaprāptikathanaparayā 'ākāśāccandramasameṣa somo rāṭ' iti śrutyā saha 'śraddhāṃ juhvati tasyā āhuteḥ somo rājā saṃbhavati' ityasyāḥ śruteḥ mānatvādgamyate bhūtapariṣvakto raṃhatīti /
tathāhi-yā evāpo hutā dvitīyasyāmāhutau somabhāvaṃ gatāstābhireṣa pariṣvakto jīva iṣṭādikārī candrabhūyaṃ gataścandralokaṃ prāpta iti /
nanu svatantrā āpaḥ śraddhādikrameṇa somabhāvamāpnuvantu tābhirapariṣvakta eva tu jīvaḥ sendriyamātro gatvā somabhāvamanubhavatu /
ko doṣaḥ /
ayaṃ doṣaḥ /
yataḥ śrutisāmānyātikrama iti /
evaṃ hi śrutisāmānyaṃ kalpeta yadi yena rūpeṇa yena ca krameṇāpāṃ somabhāvastenaiva jīvasyāpi somabhāvo bhavet /
anyathā tu na śrutisāmānyaṃ syāt /
tasmātpariṣvaktāpariṣvaktaraṃhaṇaviśaye śrutisāmānyānurodhena pariṣvaktaraṃhaṇaṃ niścīyate /
ato dadhipayaḥprabhṛtayo dravabhūyastvādāpo hutāḥ sūkṣmībhūtā iṣṭādikāriṇamāśritā nondhanena vidhinā dehe hūyamāne hutāḥ satya āhutimapya iṣṭādikāriṇaṃ pariveṣṭya svargaṃ lokaṃ nayantīti /
codayati- #nanvanyā śrutiriti# /
ayamarthaḥ-evaṃ hi sūkṣmadehapariṣvakto raṃhet yadyasya sthūlaṃ śarīraṃ raṃhato na bhavet /
asti tvasya vartamānasthūlaśarīrayoga ādehāntaraprāptestṛṇajalāyukānidarśanena, tasmānnidarśanaśrutivirodhānna sūkṣmadehapariṣvakto raṃhatīti /
pariharati- #tatrāpīti# /
na tāvatparamātmanaḥ saṃsaraṇasaṃbhavaḥ, tasya nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvatvāt /
kintu jīvānām /
paramātmaiva copādhikalpitāvacchedo jīva ityākhyāyate, tasya ca dehendriyāderupādheḥ pradeśikatvānna tatra san dehāntaraṃ gantumarhati /
tasmātsūkṣmadehapariṣvakto raṃhatikarmopasthāpitaḥ pratipattavyaḥ prāptavyo yo dehastadviṣayāyā bhāvanāyā utpādanāyā dīrghībhāvamātraṃ jalūkayopamīyate /
sāṃkhyānāṃ kalpanāmāha- #vyāpināṃ karaṇānāmiti# /
āhaṅkārikatvātkaraṇānāmahaṅkārasya ca jaganmaṇḍalavyāpitvātkaraṇānāmapi vyāpitetyarthaḥ /
bauddhānāṃ kalpanāmāha- #kevalasyaivātmana iti# /
ālayavijñānasaṃtāna ātmā tasya vṛttiḥ ṣaṭ pravṛttivijñānāni /
paścendriyāṇi tu cakṣurādīni abhinavāni jāyante /
kaṇabhukklpanāmāha- #mana eva ceti# /
bhogasthānaṃ bhogāyatanaṃ śarīramabhinavamiti yāvat /
digambarakalpanāmāha- #jīva evotplutyeti# /
ādigrahaṇena lokāyatikānāṃ kalpanāṃ saṃgṛhṇāti /
te hi śarīrātmavādino bhasmībhāvamātmana āhurna kasyacidgamanamiti
3.1.1.2.
codayati- #nanūdāhṛtābhyāmiti# /
atra sūtreṇottaramāha- #tryātmakatvāttu bhūyastvāt# /
tejasaḥ kāryamaśitapītāhāraparipākaḥ /
apāṃ snehasvedādi /
pṛthivyāḥ kāryaṃ gandhādi /
yastu gandhasvedapākaprāṇāvakāśadānadarśanāddehasya pāñcabhautikatvaṃ paśyaṃstejobannātmakatvena tryātmakatve na parituṣyati, taṃ pratyāha- #punaśca tryātmaka iti# /
vātapittaśleṣmabhistribhirdhātubhiḥ śarīradhāraṇātmakaistridhātutvāt /
ato na sa deho bhūtāntarāṇi pratyākhyāya kevalābhiradbhirārabdhuṃ śakyate /
abgrahaṇaniyamastarhi kasmādityata āha- #tasmādbhūyastvāpekṣa iti# /
pṛthivīdhātuvarjamitarateja ādyapekṣayā kāryasya śarīrasya lohitādidravabhūyastvāttatkaraṇayoścopādānanimittayordravabhūyastvādapāṃ puruṣavacastvoktirna punarbhūtāntaranirāsārthā
3.1.1.3.
#prāṇagateśca# /
prāṇānāṃ jīvaddehe sāśrayatvamavagataṃ gacchati jīvaddehe tadanuvidhāyinaḥ prāṇā api gacchantīti dṛṣṭam /
ataḥ ṣāṭkauśikā dehādutkrāmantaḥ kasmiṃścidutkrāmatyutkrāmanti /
sa caiṣāmanuvidheyaḥ sūkṣmo deho bhūtendriyamaya iti gamyate /
nahīndriyamātrāśrayatvameṣāṃ dṛṣṭaṃ yatastanmātrāśrayāṇāṃ gatirupapadyeteti
3.1.1.4.
#agnyādigatiśruteriti cenna bhāktatvāt# /
śrāvite 'pi spaṣṭe jīvasya prāṇaiḥ saha gamane 'gnyādigatiśaṅkā śrutivirodhotthāpanārthā /
atra hi lomakeśayoroṣadhivanaspatigamanaṃ dṛṣṭavirodhādbhāktaṃ tāvadabhyupeyam /
evaṃ ca tanmadhyapatitatvena teṣāmapi śrutivirodhādbhāktatvamevocitamiti /
bhaktiścopakāranivṛttiruktā
3.1.1.5.
#prathame 'śravaṇāditi cenna tā eva hyupapatteḥ# /
pañcamyāmāhutāvapāṃ puruṣavacastvaprakāre pṛṣṭe prathamāyāmāhutau anapāṃ śraddhāyā hetavyatābhidhānasaṃbhavaddhamanupapannaṃ ca /
nahi yathā paśvādibhyo hṛdayādayo 'vayavā avadāya niṣkṛṣya hūyante, evaṃ śraddhā buddhiprasādalakṣaṇā niṣkraṣṭuṃ vā hotuṃ vā śakyate /
na cāpyevamautsargikī kāraṇānurūpatā kāryasya yujyate /
tasmādbhaktyāyamapsu śraddhāśabdaḥ prayukta iti /
ata eva śrutiḥ 'āpo hātmai' iti
3.1.1.6.
#aśrutatvāditi cenneṣṭādikāriṇāṃ pratīteḥ# /
asyārthaḥ pūrvamevoktaḥ /
agnihotre ṣaṭsūtkrāntigatipratiṣṭhātṛptipunarāvṛttilokapratyutthāyiṣvagnisamiddhūmārciraṅgāravisphuliṅgeṣu praśnāḥ ṣaṭ, teṣāṃ yaḥ samāhāraḥ ṣaṇṇāṃ sā ṣaṭpraśnī, tasyā nirūpaṇaṃ prativacanam
3.1.1.7.
sūtrāntaramavatārayituṃ śaṅkate- #kathaṃ punariti /
somaṃ rājānamāpyāyasvāpakṣīyasvetyevamenāṃstatra bhakṣayantīti# /
kriyāsamabhihāreṇāpyāyanāpakṣayau yathā somasya tathā bhakṣayanti somamayāṃllokānityarthaḥ /
ata uttaraṃ paṭhati- #bhāktaṃ vānātmavisttvāttathāhi darśayati# /
karmajanitaphalopabhogakartā hyadhikārī na punarupabhogyastasmāccandrasālokyamupagatānāṃ devādibhikṣyatve 'svargakāmo yajeta' iti yāgabhāvanāyaḥ kartrapekṣitopāyatārūpavidhiśrutivirodhādannaśabdo bhoktṛṇāmeva satāṃ devopājīvitāmātreṇa bhākto gamayitavyo na tu carvaṇanigaraṇābhyāṃ mukhya iti /
atraivārthe śrutyantaraṃ saṃgacchata ityāha- #tathāhi darśayati# /
śrutiranātmavigāmanātmavittvādeva paśuvaddevopabhogyatāṃ na tu carvaṇīyatayā /
yathā hi balīvardādayo bhuñjanā api svaphalaṃ svāmino halādivahanenopakurvāṇā bhogyāḥ, evaṃ paramatattvamavidvāṃsa iṣṭādikāriṇa iha dadhipayaḥpuroṭāśādināmuṣmiṃśca loke paricārakatayā devānāmupabhogyā iti śrutyarthaḥ /
athavā #anātmavittvāttathāhi darśayati#ityasyānyā vyākhyā /
ātmavit pañcāgnividyāvit na ātmavit anātmavit /
yo hi pañcāgnividyāṃ na vedaṃ taṃ devā bhakṣayantīti nindyate pañcāgnividyāṃ stotuṃ tasyā eva prakṛtatvāt /
tadanenopacārasya projanamuktam /
upacāranimittamanupapattimāha- #tathāhi darśayati# /
śrutirbhoktṛtvam /
#sa somaloke vibhūtimanubhūyeti# /
śeṣamatirohitārtham
3.1.2.8.
#kṛtātyaye 'nuśayavān iṣṭasmṛtibhyāṃ yathetamanevaṃ ca /
yāvatsaṃpātamuṣitveti# /
yāvadupabandhāt /
#yatkiñceha karotyamiti# /
ca yatkiñceha karma kutaṃ tasyāntaṃ prāpyeti śravaṇāt, prāyaṇasya caikapraghaṭṭakena sakalakarmābhivyañjakatvāt /
na khalvabhivyaktinimittasya sādhāraṇye 'bhivyaktiniyamo yuktaḥ /
phaladānābhimukhīkaraṇaṃ cābhivyaktistasmātsamastameva karma phalamupabhojitavat /
svaphalavirodhi ca karma /
tasmācchuterupapatteścaṃ niranuśayānāmeva caraṇādācārādavaroho na karmaṇaḥ /
ācārakarmaṇī ca śruteḥ prasiddhabhede /
yathākārī yathācārī tathā bhavatīti /
tathāca ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇā ityācārameva yoninimittamupadiśati na tu karma /
stāṃ vā karmaśīle dve apyaviśeṣeṇānuśayastathāpi yadyapyayamiṣṭāpūrtakārī svayaṃ niranuśaye bhuktabhogatvāttathāpi pitrādigatānuśayavaśāttadvipākān jātyāyurbhogaṃścandralokādavaruhyānubhaviṣyati /
smaryate hyanyasya sukṛtaduṣkṛtābhyāmanyasya tatsaṃbandhinastatphalabhāgitā-'patatyardhaśarīreṇa yasya bhāryā surāṃ pibet' ityādi /
tathā śrāddhavaiśvānarīyeṣṭyādeḥ pitāputrādigamiphalaśrutiḥ /
tasmādyāvatsaṃpātamityupakramānurodhāt 'yat kiñceha karoti' iti ca śrutyantarānusārādramaṇīyacaraṇatvaṃ saṃbandhyantaragatamiṣṭāpūrtakāriṇi bhāktaṃ gamayitavyam /
tathāca niranuśayānāmeva bhuktabhogānāmavaroha iti prāpta ucyate-yena karmakalāpena phalamupabhojitaṃ tasminnatīte 'pi sānuśayā eva candramaṇḍalādavarohanti /
kutaḥ-dṛṣṭasmṛtibhyām /
pratyakṣadṛṣṭā śrutirdṛṣṭaśabdavācyā /
smṛtiścopanyastā /
athavā dṛṣṭaśabdenoccāvacarūpo bhoga ucyate /
ayamabhisaṃdhiḥ-kapūyacaraṇā ramaṇīyacaraṇā ityavarohitāmetadviśeṣaṇam /
naca sati mukhyārthasaṃbhave saṃbandhimātreṇopacaritārthatvaṃ nyāṭyam /
na copakramavirodhācchutyantaravirodhācca mukhyārthasaṃbhava iti sāṃpratam /
dattaphaleṣṭāpūrtakarmāpekṣayāpi yāvatpadasya yatkiñcetipadasya copapatteḥ /
nahi 'yāvajjīvamagnihotraṃ juhuyāt' iti yāvajjīvamahāravihārādisamaye 'pi homaṃ vidhatte nāpi madhyāhnādāvapi tu sāyaṃprātaḥkālāpekṣayā /
sāyaṃprātaḥkālavidhānasāmarthyāt, kālasya cānupādeyatayānaṅgasyāpi nimittānupraveśāttatraivamiti cet /
na /
ihāpi ramaṇīyacaraṇā ityādermukhyārthatvānurodhāttadupapatteḥ /
tatkimidānīmupasaṃhārānurodhenopakramaḥ saṃkocayitavyaḥ /
netyucyate /
nahyasāvupasaṃhārānurodhe 'pyasaṃkucadvṛttirupapattumarhati /
nahi yāvantaḥ saṃpātā yāvatāṃ vā puṃsāṃ saṃpātāste sarve tatreṣṭādikāriṇā bhogena kṣayaṃ nīyante /
puruṣāntarāśrayāṇāṃ karmāśayānāṃ tadbhogena kṣaye 'tiprasaṅgāt /
ciropabhuktānāṃ ca karmāśayānāmasatāṃ candramaṇḍalopabhogenāpanayanāt /
tathāca svayaṃ saṃkucantī yāvacchutirupasaṃhārānurodhaprāptamapi saṃkocanamanumanyate /
etena 'yatkiñceha karoti' ityapi vyākhyātam /
api ceṣṭāpūrtakārīha janmani kevalaṃ na tanmātramakārṣīdapi tu godohanenāpaḥ praṇayan paśuphalamapyapūrvaṃ samacaiṣīt /
evamaharniśaṃ ca vāṅmanaḥ śarīraceṣṭābhiḥ puṇyāpuṇyamihāmutropabhogyaṃ saṃcitavato na martyalokādibhogyaṃ candraloke bhagyaṃ bhavitumarhati /
naca svaphalavirodhino 'nuśayasya ṛte prayāścittādātmajñānādvādattaphalasya dhvaṃsaḥ saṃbhavati /
tasmāttenānuśayenāyamanuśayavān parāvartata iti śliṣṭam /
na caikabhavikaḥ karmāśaya ityagre bhāṣyakṛdvakṣyati /
anye tu sakalakarmakṣaye parāvṛttiśaṅkā nirbījeti manyamānā anyathādhikaraṇaṃ varṇayāñcakrurityāha- #kecittāvadāhuti# /
anuśayo 'tra dattaphalasya karmaṇaḥ śeṣa ucyate /
tatredamiha vicāryate-kiṃ dattaphalānāmiṣṭāpūrtakarmaṇāmavaśeṣādihāvartante uta tānyupabhogena nirāvaśeṣaṃ kṣapayitvānupabhuktakarmaśādihāvartanta iti /
tatreṣṭādīnāṃ bhogena samūlakāṣaṃ kaṣitatvānniranuśayā evānupabhuktakarmavaśādāvartanta iti prāpta ucyate-sānuśayā evāvartanta iti /
kutaḥ-dṛṣṭānusārāt /
yathā bhāṇḍasthe madhuni sarpiṣi vā kṣālite 'pi bhāṇḍalepakaṃ taccheṣaṃ madhu vā sarpirvā na kṣālayituṃ śakyamiti dṛṣṭamevaṃ tadanusārādetadapi pratipattavyam /
na cāvaśeṣamātrāccandramaṇḍale tiṣṭhāsannapi sthātuṃ pārayati /
yathā sevako hāstikāśvīyapadātivrātaparivṛto mahārājaṃ sevamānaḥ kālavaśācchatrapādukāvaśeṣo na sevitumarhatīti dṛṣṭaṃ tanmūlā ca laukikī smṛtiriti dṛṣṭasmṛtibhyāṃ sānuśayā evāvartanta iti /
tadedaddūṣayati- #na caitaditi# /
evakāre prayoktavye ivakāro guḍajihvikayā prayuktaḥ /
śabdaikagamyer'the na sāmānyatodṛṣṭānumānāvasara ityarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham /
pūrvapakṣahetumanubhāṣate- #yadapyuktaṃ prāyaṇamiti# /
dūṣayati- #tadapyanuśayasadbhāveti# /
ramaṇīyacaraṇā kapūyacaraṇā ityādikayānuśayapratipādanaparayā śrutyā viruddhamityarthaḥ /
#apicetyādi# /
iha janmani hi paryāyeṇa sukhaduḥkhe bhujyamāne dṛśyete /
yugapaccedekapraghaṭṭakena prāyaṇena sukhaduḥkhaphalāni karmāṇi vyajyeran /
yugapadeva tatphalāni bhujyeran /
tasmādupabhogaparyāyadarśanādbalīyasā durbalasyābhibhavaḥ kalpanīyaḥ /
evaṃ viruddhajātinimittopabhogaphaleṣvapi karmasu draṣṭavyam /
na cābhivyaktaṃ ca karma phalaṃ na datta iti ca saṃbhavati /
phalopajanābhimukhyaṃ hi karmaṇāmabhivyaktiḥ /
apica prāṇasyābhivyañjakatve svargarakatatiryagyonigatānāṃ jantūnāṃ tasmiñjanmani karmasvanadhikārānnāpūrvakarmopajanaḥ pūrvakṛtasya kramāśyasya prāyaṇābhivyaktatayā phalopabhogena prakṣayānnāsti teṣāṃ karmāśya iti na te saṃsareyuḥ /
naca mucyerannātmajñānābhāvāditi kaṣṭāṃ batāliṣṭā daśām /
kiñca svasamavetameva prāyamenābhivyajyate 'pūrvaṃ na parasamavetaṃ, yena pitrādigatena karmaṇā varteranniti /
śeṣaṃ sugamam
3.1.2.9.
#caraṇāditi cennopalakṣaṇārtheti kārṣṇājiniḥ# /
anena niranuśayā evāvarohantīti pūrvapakṣabījaṃ nigūḍhamuddhāṭya nirasyati /
yadyapi 'akrodhaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā /
anugrahaśca jñānaṃ ca śīlametādvidurbudhāḥ //
' iti smṛteḥ śīlamācāro 'nuśayādbhinnastathāpyānuśayāṅgatayānuśayopalakṣaṇatvaṃ kārṣṇājinirācāryo mene /
tathāca ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇā ityanenānuśayopalakṣaṇātsiddhaṃ sānuśayānāmevāvarohaṇamiti
3.1.2.10.
#ānarthakyamiti cenna tadapekṣatvāt# /
'ācārahīnaṃ na punaranti vedāḥ' iti hi smṛtyā vedapadena vedārthamupalakṣayantyā vedārthānuṣṭhānaśeṣatvamācārasyoktaṃ na tu svatantra ācāraḥ phalasya sādhanaṃ, tena vedārthānuṣṭhānopakārakatayācārasya nānarthakyaṃ kratvarthasya /
tadanena samidādivadācārasya kratvarthatvamuktam /
saṃprati snānādivatpuruṣārthatve puruṣasaṃskāratve 'pyadoṣa ityāha- #puruṣārthatve 'pyācārasyeti# /
tadevaṃ caraṇaśabdenācāravācinā sarvo 'nuśayo lakṣita ityuktam
3.1.2.11.
bādaristu mukhya eva caraṇaśabdaḥ karmaṇītyāha- #sukṛtaduṣkṛte eveti tu bādariḥ# /
brahmaṇaparivrājakanyāyo gobalīvardanyāyaḥ /
śeṣamatirohitārtham
3.1.3.12.
#aniṣṭādikāriṇāmapi ca śrutam# /
'ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti' iti kauṣītakināṃ samāmnānāt, dehārambhasya ca candralokagamanamantareṇānupapatteḥ pañcamyāmāhutāvityāhitisaṃkhyāniyamāt /
tathāhi-dyusomavṛṣṭyannaretaḥpariṇāmakrameṇa tā evāpo yoṣidagnau hutāḥ puruṣavacaso bhavantītyaviśeṣeṇa śrutam /
na caitanmanuṣyābhiprāyaṃ, kapūyacaraṇāḥ svayonimityamanuṣyasyāpi śravaṇāt /
gamanāgamanāya ca devayānapitṛyāṇayoreva mārgayorāmnānāt, pathyantarasyāśruteḥ, 'jāyasva mriyasveti tṛtīyaṃ sthānam' iti ca sthānatvamātreṇāvagamātpathitvenāpratīteścandralokādavatīrṇānāmapi ca tatsthānatvasaṃbhavādasaṃpūreṇa prativacanopapatteḥ,
ananyamārgatayā ca tadbhogavirahiṇāmapi grāmaṃ gacchan vṛkṣamūlānyupasarpatītivatsaṃyamanādiṣu yamavaśyatāyai candralokagamanopapatteḥ, 'na katareṇavacana' ityasyāsaṃpūraṇapratipādanaparatayā mārgadvayaniṣedhaparatvābhāvāt, aniṣṭādikāriṇāmapi candralokagamane prāpte 'bhidhīyate-satyaṃ sthānatayāvagatasya na mārgatvaṃ tathāpi vettha yathāsau mārgo na saṃpūryate ityasya prativacanāvasare mārgadvayaniṣedhapūrvaṃ tṛtīyaṃ sthānamabhivadannasaṃpūraṇāya tatpratipakṣamācakṣīta /
yadi punastenaiva mārgeṇāgatya janmamaraṇaprabandhavat sthānamadhyāsīta naitattṛtīyaṃ sthānaṃ bhavet /
nahīṣṭādikāriṇaścandramaṇḍalādavaruhya ramaṇīyaṃ ninditāṃ vā yoniṃ pratipadyamānāstṛtīyaṃ sthānaṃ pratipadyante /
tatkasya hetoḥ /
pitṛyāṇena pathāvarohāt /
tadyadi kṣudrajantavo 'pyanenaiva pathāvaroheyuḥ, naitadeṣāṃ janmamaraṇaprabandhavattṛtīyaṃ sthānaṃ bhavet /
tato 'vagacchāmaḥ saṃyamanaṃ sapta ca yātanābhūmīryamavaśatayā pratipadyamānā aniṣṭādikāriṇo na candramaṇḍalādavarohantīti /
tasmāt 'ye vai ke ca' itīṣṭādikāriviṣayaṃ na sarvaviṣayam /
pañcamyāmāhutāviti ca svārthavidhānaparaṃ na punarapañcamyāhutipratiṣedhaparamapi, vākyabhedaprasaṅgāt /
saṃyamane tvanubhūyeti sūtreṇāvarohāpādānatayā saṃyamanasyopādānāccandramaṇḍalāpādānaniṣedha āñjasaḥ /
tathāca siddhāntasūtrameva /
pūrvapakṣasūtratve tu śaṅkāntarādhyāhāreṇa kathañcidgamayitavyam /
#jīvajañ#jarāyujam /
#saṃśokajaṃ#saṃsvedajam
3.1.3.13.
3.1.3.14.
3.1.3.15.
3.1.3.16.
3.1.3.17.
3.1.3.18.
3.1.3.19.
3.1.3.20.
3.1.3.21.
3.1.4.22.
sābhāvyāpattirupapatteḥ /
yadyapi yathetamākāśamākāśādvāyumityato na tādātmyaṃ sphuṭamavagamyate tathāpi vāyurbhūtvetyādeḥ sphuṭataraṃ tādātmyāvagamādyathetamākāśamityetadapi tādātmya evāvatiṣṭhate /
na cānyasyānyabhāvānupapattiḥ /
manuṣyaśarīrasya nandikeśvarasya devadeharūpapariṇāmasmaraṇāddevadehasya ca nahuṣasya tiryaktvasmaraṇāt /
tasmānmukhyārthaparityāgena na gauṇī vṛttirāśrayaṇīyā /
gauṇyāṃ ca vṛttau lakṣaṇāśabdaḥ prayukto guṇe lakṣaṇāyāḥ saṃbhavāt /
yathāhuḥ-'lakṣyamāṇaguṇairyogādvṛtteriṣṭā tu gauṇatā' iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ-sābhāvyāpattiḥ /
samāno bhāvo rūpaṃ yeṣāṃ te sabhāvāsteṣāṃ bhāvaḥ sābhāvyaṃ sārūpyaṃ sādṛśyamiti yāvat /
kutaḥ- #upapatteḥ# /
etadeva vyatirekamukhena vyācaṣṭe- #nahyanyasyānyabhāvo mukhya upapadyate# /
yuktametadyaddevaśarīramajagarabhāvena pariṇamate, devadehasamaye 'jagaraśarīrasyābhāvāt /
yadi tu devājagaśarīre samasamaye syātāṃ na devaśarīramajagaraśarīraṃ śilpiśatenāpi kriyate /
nahi dadhipayasī samasamaye parasparātmanī śakye saṃpādayituṃ, tathehāpi sūkṣmaśarīrākāśayoryugapadbhāvānna parasparātmatvaṃ bhavitumarhati /
evaṃ vāṭvādiṣvapi yojyam /
tathāca tadbhāvastatsādṛśyenaupacāriko vyākhyeyaḥ /
nanvākāśabhāvena saṃyogamātraṃ lakṣyatāṃ kiṃ sādṛśyenetyata āha- #vibhutvāccākāśeneti#
3.1.5.23.
#nāticireṇa viśeṣāt# /
'durniṣprapataram' iti duḥkhena niḥsaraṇaṃ brūte na tu vilambeneti manyate pūrvapakṣī /
vinā sthūlaśarīraṃ na sūkṣmaśarīre duḥkhabhāgīti durniṣprapataraṃ vilambaṃ lakṣayatīti rāddhāntaḥ
3.1.6.24.
#anyādhiṣṭhiteṣu pūrvavadabhilāpāt# /
ākāśasārūpyaṃ vāyudhūmādisaṃparko 'nuśayināmukta ihedānīṃ vrīhiyavā oṣādhivanaspatayastilamāṣā iti jāyanta iti śrūyate /
tatra saṃśayaḥ-kimanuśayināṃ bhogādhiṣṭhānaṃ vrīhiyavādayaḥ sthāvarā bhavanti, āhosvit kṣetrajñāntarādhiṣṭhiteṣveṣu saṃsargamātramanubhavantīti /
tatra manuṣyo jāyate devo jāyata ityādau prayoge janeḥ śarīraparigrahe prasiddhatvādatrāpi vrīhyādiśarīraparigraha eva janirmukhyārtha iti vrīhyādiśarīrā evānuśayina iti yuktam /
naca ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇā itivat karmaviśeṣāsaṃkīrtanāmāttadabhāve vrīhyādīnāṃ śarīrabhāvābhāvātkṣetrajñānantarādhiṣṭhitānāmeva yatsaṃparkamātramiti sāṃpratam /
iṣṭādikāriṇāmiṣṭādikarmasaṃkīrtanāttadabhāve vrīhyādīnāṃ śarīrabhāvābhāvātkṣetrajñāntarādhiṣṭhitānāmeva yatsaṃparkamātramiti sāṃpratam /
iṣṭādikāriṇāmiṣṭādikarmasaṃkīrtanādiṣṭādeśca hiṃsādoṣadūṣitatvena sāvadyaphalatayā candralokabhogāntaraṃ sthāvaśarīrabhogyaduḥkhaphalatvasyāpyupapatteḥ /
naca 'na hiṃsyātsarvā bhūtāni' iti sāmānyaśāstrasyāgnīṣomīyapaśuhiṃsāviṣayaviśeṣaśāstreṇa bādhanaṃ, sāmānyaśāstrasya hiṃsāmānyadvāreṇa viśeṣopasarpaṇaṃ vilambeneti sākṣādviśeṣaspṛśaḥ śāstracchīghratarapravṛttāddurbalatvāditi sāṃpratam /
nahi balavadityeva durbalaṃ bādhate kintu sati virodhe /
na cehāsti virodhaḥ, bhinnagocaracāritvāt /
'agnīṣomīyaṃ paśumālabhet ' iti hi kratuprakaraṇe samāmnātaṃ kratvarthatāmasya gamayati na tvapanayati niṣedhāpāditāmasya puruṣaṃ pratyanarthahetutām /
tenāstu niṣedhādasya puruṣaṃ pratyanarthahetutā vidheścha kratvarthatā ko virodhaḥ /
yathāhuḥ-'yo nāma kratumadhyasthaḥ kalañjādīni bhakṣayet /
na kratostatra vaiguṇyaṃ yathā coditasiddhitaḥ' iti /
tasmājjanermukhyārthatvādvrīhyādiśarīrā anuśayino jāyanta iti prāpte 'bhidhīyate-bhavedetadevaṃ yadi ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇā itivadvrīhyādiṣvanuśayavatāṃ kamaviśeṣaḥ kīrtyeta na caitadasti /
na ceṣṭādeḥ karmaṇaḥ sthāvaśarīropabhogyaduḥkhaphalaprasavahetubhāvaḥ saṃbhavati, tasya dharmatvena sukhaikahetutvāt /
naca tadgataiyaiḥ paśuhiṃsāyā 'na hiṃsyāt' iti niṣedātkratvarthāyā api duḥkhaphalavatsaṃbhavaḥ /
puruṣārthāyā eva na hiṃsyāditi pratiṣedhāt /
tathāhi-na hiṃsyāditi niṣedhasya niṣedhyādhīnanirūpaṇatayā yadarthaṃ niṣedhyaṃ tadartha eva niṣedho vijñāyate /
na caitat 'nānṛtaṃ vadet' 'na tau paśau karoti' itivatkasyacitprakaraṇe samāmnātaṃ yenānṛtatavadanavadasya niṣedhasya kratvarthate niṣedho 'pi kratvarthaḥ syāt /
paśau niṣiddhayorājyabhāgayoḥ kratvarthatvena niṣedhasyāpi kratvarthatvaṃ bhavet /
evaṃ hi satyājyabhāragaritairapyaṅgāntarairājyabhāgasādhyaḥ kratūpakāro vijñāyate /
tasmādanārabhyādhītena na hiṃsyādityanenābhihitasya vidhyupahitasya puruṣavyāpārasya vidhivibhaktivirodhātprakṛtyarthahiṃsākarmabhāvyatparityāgena puruṣārtha eva bhāvyo 'vatiṣṭhate /
ākhyātānabhihitasyāpi puruṣasya kartṛvyāpārābhidhānadvāreṇopasthāpitatvāt /
kevalaṃ tasya rāgataḥ prāptatvāttadanuvādena nañarthaṃ vidhirupasaṃkrāmati, tena puruṣārtho niṣedhya iti tadadhīnanirūpaṇo niṣedho 'pi puruṣārtho bhavati /
tathā cāyamarthaḥ saṃpadyate-yatpuruṣārthaṃ hananaṃ tanna kuryāditi /
kratvarthasyāpi na niṣedhe hiṃsāyāḥ kratūpakārakatvamapi kalpyate /
naca dṛṣṭe puruṣokārakatve pratyarthini sati tatkalpanāspadam /
naca svātantryapāratantrye sati saṃyogapṛthaktve svādiratādivadekatra saṃbhavataḥ /
tasmātpuruṣārthapratiṣedho na kratvarthamapyāskandatīti śuddhasukhaphalatvameveṣṭādīnāṃ na sthāvaśarīropabhogyaduḥkhaphalatvamapīti /
ākāśādiṣviva karmavyāpāramantareṇābhilāpāt /
anuśayināṃ vrīhyādisaṃyogamātraṃ na tu dehatvamiti /
ayamevārtha utsargāpavādakathanenopalakṣitaḥ /
#apica mukhye 'nuśayināṃ vrīhyādijanmanīti# /
vrīhyādibhāvamāpannāḥ khalvanuśayinaḥ puruṣairupabhuktā retaḥ sigbhāvamanubhavantī śrūyate /
tadetadvrīhyādidehatve 'nuśayināṃ nopapadyate /
vrīhyādidehatve hi vrīhyādiṣu lūneṣvavahantinā phalīkṛteṣu ca vrīhyādidehavināśādanuśayinaḥ pravaseyuriti kathamanuśayināṃ retaḥsigbhāvaḥ saṃsargamātre tu saṃsargiṣu vrīhyādiṣu naṣṭeṣvapi na saṃsargiṇo 'nuśayinaḥ pravaseyuriti retaḥsigbhāva upapadyate /
śeṣamuktam
3.1.6.25.
3.1.6.26.
#retaḥsigyogo 'tha# /
sadyo jāto hi bālo na retaḥ sigbhavatyapi tu cirajātaḥ prauḍhayauvanaḥ, tasmādapi saṃsargamātramiti gamyate
3.1.6.27.
tatkimidānīṃ sarvatraivānuśayināṃ saṃsargamātraṃ tathāca ramaṇīyacaraṇā ityādiṣu tathābhāva āpadyeteti netyāha- #yoneḥ śarīram# /
sugamam
Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0