Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 23

iti dvitīyādhyāyasya pañcamahābhūta-jīvaśrutīnāṃ virodhaparipārākhyastṛtīyaḥ pādaḥ #dvitīyādhyāye caturthaḥ pādaḥ#
2.4.1.1.
#tathā prāṇaḥ# /
yadyapi brahmavedane sarvavedanapratijñātādupapādanaśrutivirodhādbahutarādvaitaśrutivirodhācca prāṇānāṃ sargādau sadbhāvaśrutirviyadasmṛtatvādiśrutaya ivānyathā kathañcinnetumucitā, tathāpyanyathānayanaprakāramavidvānanyathānupapadyamānaikāpi śrutirbahvīranthayediti manvānaḥ pūrvapakṣayati /
atra cātyuccatayā viyadadhikaraṇapūrvapakṣahetūn smārayati- #tatra tāvaditi# /
śabdaikapramāṇasamadhigamyā hi mahābhūtotpattistasyā yatra śabdo nivartate tatra tatpramāṇabhāvena tadabhāvaḥ pratīyate /
yathā caityavandanatatkarmadharmatāyā ityarthaḥ /
atrāpātataḥ śrucivipratipattyānadhyavasāyena pūrvapakṣayitvāthavetyabhihitaṃ pūrvapakṣamamavatārayati /
abhiprāyo 'sya darśitaḥ /
'pānavyāpacca tadvat' ityatrāśvapratigraheṣṭyādyadhikaraṇapūrvapakṣasūtrārthasādṛśyaṃ tadā parāmṛṣṭam /
rāddhāntastu syādetadevaṃ yadi sargādau prāṇasadbhāvaśrutirananyathāsiddhā bhavet /
anyathaiva tveṣā sidhyati /
avāntarapralaye hyagnisādhanānāṃ sṛṣṭirvaktavyeti tadartho 'bhāvupakramaḥ /
tatrādhikāripuruṣaḥ prajāpatirapranaṣṭa eva trailokyamātraṃ pralīnamatastadīyān prāṇānapekṣya sā śrutirupapannārthā /
tasmādbhūyasīnāṃ śrutīnāmanugrahāya sarvavijñānapratijñopapattyarthasya cottarasya saṃdarbhasya gauṇatve tu pratājñātārthānugumyābhāvenānapekṣitārthatvaprasaṅgātprāṇā api nabhovadbrahmaṇo vikārā iti /
naca caityavandanādivatsarvathā prāṇānāmutpattyaśrutiḥ, kkacit khalveṣāmutpattyaśravaṇamutpattiśrutistu tatra tatra darśitā /
tasmādvaiṣamyaṃ caityavandanapoṣadhādibhiriti /
kecidviyadadhikaraṇavyākhyānena gauṇyasaṃbhavāditi sūtraṃ vyācakṣate /
gauṇī prāṇānāmatpattiśrutirasaṃbhavādutpatteriti /
tadayuktam /
vikalpāsahatvāt /
tathāhi-prāṇānāṃ jīvavadvāvikṛtabrahmātmatayānupapattiḥ syāt, brahmaṇastattvāntaratayā vā /
na tāvajjīvavadeṣāmavikṛtabrahmātmatā, jaḍatvāt /
tasmāttattvāntaratayaiṣāmanutpattirāstheyā /
tathāca brahmavedanena sarvavedanapratijñāvyāhatiḥ, samastavedāntavyākopaścetyetadāha- #viyadadhikaraṇe hīti#

2.4.1.3.
#tatprākśruteśca# /
nigadavyākhyātamasya bhāṣyam

2.4.1.4.
#tatpūrvakatvādvācaḥ# /
vāca iti vākprāṇamanasāmupalakṣaṇam /
ayamarthaḥ-yatrāpi tejaḥprabhṛtīnāṃ sṛṣṭau prāṇasṛṣṭirnokteti brūṣe, tatrāpyukteti brūmahe /
tathāhi-yasmin prakaraṇena tejobannapūrvakatvaṃ vākprāṇamanasāmāmnāyate 'annamayaṃ hi' ityādinā, tadyadi mukhyārthaṃ tatastatsāmānyātrveṣāmeva prāṇānāṃ sṛṣṭiruktā /
atha gaumaṃ tathāpi brahmakartṛkāyāṃ nāmarūpavyākriyāyāmupakramopasaṃhāraparyālocanayā śrutyantaraprasiddheśca brahmakāryatvaprapañcārthameva prāṇādīnāmāpemayatvādyabhidhānamityuktaiva tatrāpi prāṇasṛṣṭiriti siddham

2.4.2.5.
#sapta gaterviśeṣitatvācca# /
avāntarasaṃgatimāha- #utpattiviṣaya iti# /
saṃśayakāraṇamāha- #śrutivipratiṣedhāditi /
viśayaḥ#saṃśayaḥ /
#kkacit sapta prāṇāḥ# /
tadyathā-cakṣurghrāṇarasanavākśrotramanastvagiti /
kkacidaṣṭau prāṇā #grahatvena#bandhanena guṇena saṃkīrtyante /
tadyathā-ghrāṇarasanavākcakṣuḥ-śrotramanohastatvagiti, ta ete grahāḥ, eṣāṃ tu viṣayā atigrahāstvaṣṭāveva 'prāṇo vai grahaḥ so 'pānenātigraheṇa gṛhīto 'pānena hi gandhān jighrati' ityādinā saṃdarbheṇoktāḥ /
#kkacinnava# /
tadyathā- #sapta#
#vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ dvāvavāñcāviti# /
dve śrotre dve cakṣuṣī dve ghrāṇe ekā vāgiti sapta /
pāyūpasthau buddhimanasī vā dvāvavāñcāviti naca /
kkaciddaśa /
#nava vai puruṣe prāṇā#sta uktā nābhirdaśamīti /
kkacidekādaśa- #'daśeme puruṣe prāṇāḥ'# /
tadyathā-buddhīndriyāṇi ghrāṇādīni pañca karmendriyāṇyapi hastādīni pañca ātmaikādaśa, āpnotyadhiṣṭhānenetyātmā manaḥ sa ekādaśa iti /
#kkacidvādaśa /
'sarveṣāṃ sparśānāṃ tvagekāyanam' ityatra# /
tadyathā-tvagnāsikārasanacakṣuḥśrotramonohṛdayahastapādopasthapāyūvāgiti /
kkacideta eva prāṇā ahaṅkārādhikāstrayodaśa /
evaṃ vipratipannāḥ prāṇeyattāṃ prati śrutayaḥ /
atra praśnapūrvaṃ pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- #kiṃ tāvat prāptaṃ /
saptaiveti /
saptaiva prāṇāḥ kutaḥ-gateḥ#avagate /
śrutibhyaḥ 'sapta prāṇāḥ prabhavanti' ityādibhyaḥ /
na kevalaṃ śrutito 'vagatiḥ, viśeṣaṇādapyevamevetyāha- #viśeṣitatvācca /
sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇā iti# /
ye sapta śīrṣaṇyāḥ śrotrādayaste prāṇā ityukte itareṣāmaśīrṣaṇyānāṃ hastādīnāmaprāṇatvaṃ gamyate /
yathā dakṣiṇenākṣṇā paśyatītyukte vāmena na paśyatīti gamyate /
etaduktaṃ bhavati-yadyapi śrutivipratiṣedo yadyapi ca pūrvasaṃkhyāsu na parāsāṃ saṃkhyānāṃ niveśastathāpyavacchedakatvena bahvīnāṃ saṃkhyānāmasaṃbhavādekasyāṃ kalpyamānāyāṃ saptatvameva yuktaṃ prāthamyāllāghavācca, vṛttibhedamātravivakṣayā tvaṣṭatvādayo gamayitavyā iti prāptam

2.4.2.6.
evaṃ prāpta ucyate- #hastādayastu sthite 'to naivam# /
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati /
na saptaiva kintu hastādayo 'pi prāṇāḥ /
pramāṇāntarādekādaśatve prāṇānāṃ sthite 'tosmin sati /
sārvavibhaktikastasiḥ /
naivam /
lāghavāt prāthamyācca saptatvamityakṣarārthaḥ /
etaduktaṃ bhavati-yadyapi śrutayaḥ svataḥpramāṇatayānapekṣāstathāpi parasparavirodhānnārthatattvaparicchedāyālam /
naca siddhe vastuni anuṣṭhāna iva vikalpaḥ saṃbhavati /
tasmāt pramāṇāntacaropanītārthavaśena vyavasthāpyante /
#yathā hīneti# /
'sruveṇāvadyapi' iti māṃsapuroḍāśāvadānāsaṃbhavāt, saṃbhavācca dravāvadānasya sruvāvadāne dravāṇīti vyavasthāpyate /
evamihāpi rūpādibuddhipañcakakāryavyavasthātaścakṣurādibuddhīndriyakaraṇapañcakavyavasthā /
nahyandhādayaḥ satsvapītareṣu ghrāṇādiṣu gandhādyupalabdhyānumitasadbhāveṣu rūpādīnupalabhante /
tathā vacanādilakṣaṇakāryapañcakavyavasthāto vākpāṇyādilakṣaṇakarmendriyapañcakavyavasthā /
nahi jātu mūkādayaḥ satsvapi viharaṇādyavagatasadbhāveṣu pādādiṣu buddhīndriyeṣu vā vacanādimanto bhavanti /
evaṃ karmabuddhīndriyāsaṃbhavinyā saṃkalpādikriyāvyavasthayāntaḥ karaṇavyavasthānumānam /
ekamapi cāntaḥkaraṇamanekakriyākāri bhaviṣyati, yathā pradīpa eko rūpaprakāśavartivikārasnehaśoṣaṇahetuḥ /
tasmānnāntaḥkaraṇabhedaḥ /
ekameva tvantaḥkaraṇaṃ mananānmana iti cābhimānādahaṅkāra iti cādhyavasāyādbuddhiriti cākhyāyate /
vṛttibhedāccābhinnamapi bhinnamivopacaryate trayamiti /
tattvena tvekameva bhede pramāṇābhāvāt /
tadevamekādaśānāṃ kāryāṇāṃ vyavasthānādekādaśa prāṇā iti śrutirāñjasī /
tadanuguṇatayā tvitarāḥ śrutayo netavyāḥ /
tatrāvayutyanuvādena saptāṣṭanavadaśasaṃkhyāśrutayo yathaikaṃ vṛṇīte dvau iti trīn vṛṇīta ityetadānuguṇyāt /
dvādaśatrayodaśasaṃkhyāśrutī tu kathañcidvṛttibhedena bhedaṃ vivakṣitvopāsanādiparatayā netavye /
tasmādekādaśaiva prāṇā netara iti siddham /
apica śīrṣaṇyānāṃ prāṇānāṃ yatsaptatvābidhānaṃ tadapi caturṣvevavyavasthāpanīyam, pramāṇāntaravirodhāt /
na khalu dve cakṣuṣī, rūpolabdhilakṣaṇasya kāryasyābedāt /
pihitaikacakṣuṣastu na tādṛśī rūpopalabdhidharbhavati yādṛśī samagracakṣuṣaḥ, tasmādekameva cakṣuradhiṣṭhānabhedena tu bhinnamivopacaryate /
kāṇasyāpyekagolakagatena cakṣuravayavenopalambhaḥ /
etena ghrāṇaśrotre api vyākhyāte /
iyamaparā sūtradvayayojanā- #saptaiva prāṇāḥ#cakṣurghāṇarasanavākśrotramanastvaca utkrāntimantaḥ syuḥ /
saptānāmeva gatiśruterviśeṣitatvāditi vyākhyātuṃ śaṅkate- #nanu sarvaśabdo 'pyatreti# /
asyottaraṃ #viśeṣitatvāditi# /
cakṣurādayastvakparyantā utkrāntau viśeṣitāḥ /
tasmātsarvaśabdasya prakṛtāpekṣatvātsaptaiva prāṇā utkrāmanti na pāṇyādaya iti prāptam /
codayati-nanvatra vijñānamaṣṭamamiti /
'na vijānātītyāhuḥ' ityanenānukrāntam /
pariharati-naiṣa doṣa iti /
siddhāntamāha- #hastādayastvapare saptabhyo 'tiriktāḥ prāṇāḥ#utkrāntibhājo 'vagamyante grahatvaśruterhastādīnām /
evaṃ khalveṣāṃ grahatvāmnānamupapadyeta /
yadyāmukterātmānaṃ badhnīyuritarathā ṣāṭkośikaśarīravadeṣāṃ grahatvaṃ nāmnāyeta /
ata eva ca smṛtireṣāṃ muktyavadhitāmāha #-puryaṣṭakeneti# /
tathātharvaṇaśrutirapyeṣāmekādaśānāmutkrāntimabhivadati /
tasmācchutyantarebhyaḥ smṛteśca sarvaśabdārthāsaṃkocācca sarveṣāmutkrameṇa sthite 'sminnaivaṃ yaduktaṃ saptaiveti, kintu pradarśanārthaṃ saptatvasaṃkhyeti siddham

2.4.3.7.
#aṇavaśca# /
atra sāṃkhyānāmāhaṅkārikatvādindriyāṇāmahaṅkārasya ca jagnāmaṇḍalavyāpitvātsarvagatāḥ prāṇāḥ /
vṛttisteṣāṃ śarīradeśatayā prādeśikī tannibandhanā ca gatyāgatiśrutiriti manyante, tānpratyāha-aṇavaśca prāṇā anudbhūtarūpaspartā cāṇutvaṃ duradhigamatvānna tu paramāṇutvaṃ dehavyāpikāryānutpattiprasaṅgāttāpadūnasya śiśirahradanimagnasya sarvāṅgīṇaśītasparśopalabdhirastītyuktam /
etaduktaṃ bhavati-yadi sarvagatānīndriyāṇi bhaveyustato vyavabitavipravṛṣṭastūpalambhaprasaṅgaḥ /
sarvagatatve 'pi dehāvacchinnānāmeva karaṇatvaṃ tena na vyavahitaviprakṛṣṭavastūpalambhaprasaṅga iti cet, hanta prāptāprāptāvivekena śarīrāvacchinnānāmeva teṣāṃ karaṇatvamindriyatvamiti na vyāpināmindriyabhāvaḥ /
tathāca nāmamātre visaṃvādo nārthe 'smābhistadindriyamucyate bhavadbhistu vṛttiriti siddhamaṇavaḥ prāṇā iti /
.7 //
2.4.4.8.
#śreṣṭhaśca# /
na kevalamitare prāṇā brahmavikārāḥ /
śreṣṭhaśca prāṇo brahmavikāraḥ /
'nāsadāsīt' ityadhikṛtya pravṛtte brahmasūkte nāsadāsīye sargātprāgānīditi prāṇavyāpāraśravaṇādasati ca vyāpārānupapatte prāṇasadbhāvājjyeṣṭhatvaśruteśca na brahmavikāraḥ prāṇa iti manvānasya bahuśrutivirodhe 'pi ca śrutyoretayorgatimapaśyataḥ pūrvapakṣaḥ /
rāddhāntastu bahuśrutivirodhādevānīditi na prāṇavyāpārapratipādinī, kintu sṛṣṭikāraṇamānīt jīvati sma āsīditi yāvat /
tena tatsadbhāvapratipādanaparā /
jyeṣṭhatvaṃ ca śrotrādyapekṣamiti gamayitavyam /
tasmādbahuśrutyanurodhānmukhyasyāpi prāṇasya brahmavikāratvamiti siddham

2.4.5.9.
#na vāyukriye pṛthagupadeśāt# /
saṃprati mukhyaprāṇasvarūpaṃ nirūpyate /
atra hi 'yaḥ prāṇaḥ sa vāyuḥ' iti śrutervāyureva prāṇa iti pratibāti /
athavā 'prāṇa eva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa vāyunā jyotiṣā' iti vāyorbhedena prāṇasya śravaṇādetadvirodhādvaraṃ tantrāntarīyameva prāṇasya svarūpamastu, śrutī ca viruddhārthe kathañcinneṣyete iti sāmānyakaraṇavṛttireva prāṇo 'stu /
na cātrāpi karaṇebhyaḥ pṛthakprāṇasyānukramaṇaśrutivirodho vṛttivṛttimatorbhedāditi pūrvaḥ pakṣaḥ /
siddhāntastu-na sāmānyendriyavṛttiḥ prāṇaḥ /
sa hi militānāṃ vendriyāṇāṃ vṛttirbhavet pratyekaṃ vā /
na tāvanmilitānām, ekadvitricaturindriyābhāve tadabhāvaprasabhaṅgāt /
no khalu cūrṇaharidrāsaṃyogajanmāruṇaguṇastayoranyatarābhāve bhavitumarhati /
naca bahuviṣṭisādhyaṃ śibikodvahanaṃ dvitriviṣṭisādhyaṃ bavati /
na ca tvagekasādhyaṃ, tathā sati sāmānyavṛttitvānupapatteḥ /
apica yatsaṃbhūya kārakāṇi niṣpādayanti tatpradhānavyāpārānuguṇāvāntaravyāpāreṇaiva yathā vayasāṃ prātisviko vyāpāraḥ pañjaracālanānuguṇaḥ /
na cendriyāṇāṃ prāṇe pradhānavyāpāre janayitavye 'sti tādṛśaḥ kaścidavāntaravyāpārastadanuguṇaḥ /
ye ca rūpādipratyayā na te tadanuguṇāḥ, tasmānnendriyāṇāṃ sāmānyavṛttiḥ prāṇastathā ca vṛttivṛttimatoḥ kathañcidbhedavivakṣayā na pṛthagupadeśo gamayitavyaḥ /
tasmānna kriyā, nāpi vāyumātraṃ prāṇaḥ, kintu vāyubheda evādhyātmāmāpannaḥ pañcavyūhaḥ prāṇa iti

2.4.5.10.
syādetat /
yathā cakṣurādīnāṃ jīvaṃ prati guṇabhūtatvājjīvasya ca śreṣṭhatvājjīvaḥ svatantra evaṃ prāṇo 'pi prādhānyāt śreṣṭhatvācca svatantraḥ prāpnoti /
naca dvayoḥ svatantrayorekasmin śarīre ekavākyatvamupapadyata ityaparyāyaṃ viruddhānekadikkriyatayā deha unmathyeta /
iti prāpte, ucyate- #cakṣurādivattu tatsahaśiṣṭyādibhyaḥ# /
yadyapi cakṣurādyapekṣayā śreṣṭhatvaṃ prādhānyaṃ ca prāṇasya tathāpi saṃhatatvādacetanatvādbhautikatvāccakṣurādibiḥ sahaśiṣṭatvāccaca puruṣārthatvāt puruṣaṃ prati pāratantryaṃ śayanāsanādivadbhavet /
tathāca yathā mantrītareṣu naiyogikeṣu pradhānamapi rājānamapekṣyāsvatantra evaṃ prāṇo 'pi cakṣurādiṣu pradhānamapi jīve 'svatantra iti

2.4.5.11.
syādetaccakṣurādibiḥ saha śāsanena karaṇaṃ cet prāṇaḥ /
evaṃ sati cakṣurādiviṣayarūpādivadasyāpi viṣayāntaraṃ vakyavyam /
naca tacchakyaṃ vaktum /
ekādaśakaraṇagaṇanavyākopaśceti doṣaṃ pariharati- #akaraṇatvācca na doṣastathāhi darśayati# /
na prāṇaḥ paricchedadhāraṇādikaraṇamasmābhirabhyupeyate yenāsya viṣayāntaramanviṣyeta /
ekādaśatvaṃ ca karaṇānāṃ vyākupyetāpi tu prāṇāntarāsaṃbhavi dehendriyavidhāraṇakāraṇaṃ prāṇaḥ /
tacca śrutiprabandhena darśitaṃ na kevalaṃ śarīrendriyadhāraṇamasya kāryam

2.4.5.12.
apica- #pañcavṛttirmanovadvyapadiśyate# /
'viparyayo mithyājñānamatadrūpapratiṣṭham' yathā marumarīcikādiṣu salilādibuddhayaḥ /
atadrūpapratiṣṭhatā ca saṃśaye 'pyasti tasyaikāpratiṣṭhānāt /
ataḥ so 'pi saṃgṛhītaḥ /
'śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ' /
yadyapi mithyājñāne 'pyasti vastuśūnyatā tathāpi na tasya vyavahārahetutāsti /
asya tu paṇḍitarūpavicārāsahasyāpi śabdajñānamāhātmyādvyavahārāhetubhāvo 'styeva /
yatha puruṣasya caitanyamiti /
nahyatra ṣaṣṭhyarthaḥ saṃbandho 'sti, tasya bhedādhiṣṭhānatvāt /
caitanyasya puruṣādatyantābhedāt /
yadyapi cātrābhāvapratyayālambanā vṛttirneṣyate tathāpi vikṣepasaṃskāralakṣaṇā manovṛttirihāstyeveti sajñavamavadātam

2.4.6.13.
#aṇuśca# /
'samāstribhirlokaiḥ' iti vibhutvaśravaṇādvibhuḥ prāṇaḥ, 'samaḥ pluṣiṇā' ityādyāstu śrutayo vibhorapyavacchedādbhāviṣyanti /
yathā vibhuna ākāśasya kuṭakarakādyavacchedātkuṭādisāmyamiti prāpta āha- #aṇuśca# /
utkrāntigatyāgatiśrutibhya ādhyātmikasya prāṇasyāvacchinnatā na vibhutvam /
duradhigamatāmātreṇa ca śarīravyāpino 'pyaṇutvamupacaryate na tvaṇutvamityuktamadhastāt /
yattvasya vibhutvānmānaṃ tadādhidaivikena sūtrātmanā samaṣṭivyaṣṭirūpeṇa na tvādhyātmikena rūpeṇa /
tadāśrayāśca 'samaḥ pluṣiṇā' ityevamādyāḥ śrutayo dehasāmyameva prāṇasyāhuḥ svarūpato na tu karakākāśavatparopādhikatayā kathañcinnatavyā iti

2.4.7.14.
#jyotirādyadhiṣṭhānaṃ tu tadāmananāt# /
yaddhi tatkāryaṃ kurvaddṛṣṭaṃ tatsvamahimnaiva karotityeṣa tāvadutsargaḥtha parādhiṣṭhānaṃ tu tasya balavatpramāṇāntaravaśāt. syādetat /
vāsyādīnāṃ takṣādyadhiṣṭhitānāmacetanānāṃ kāryakāritvadarśanādacetanatvenondriyāṇāmapyadhiṣṭhātṛdevatākalpaneti cet /
na /
jīvasthaivādhiṣṭhātuścetanasya vidyamānatvāt /
naca 'agnirvāgbhūtvavā mukhaṃ prāviśat' ityādiśrutibhyo devatānāmapyadhiṣṭhātṛtvamabhyupagantuṃ yuktam /
anekādhiṣṭhānābhyupagame hi teṣāmekābhiprāyaniyamanimittābhāvānna kiñcitkāryamutpadyeta virodhāt /
apica ya indriyāṇāmadhiṣṭhātā sa eva bhokteti devatānāṃ bhoktṛtvena svāmitvaṃ śarīra iti na jīvaḥ svāmī syādbhoktā ca /
tasmādagnyādyupacāro vāgādiṣu prakāśakatvādinā kenacinnimittena gamayitatavyo natu svarūpeṇāgnyādidevatānāṃ mukhādyanupraveśa iti prāptam /
evaṃ prāpte ucyate-nānāvidhāsu tāvacchutiṣu smṛtiṣu ca tatra tatra vāgādiṣvagnyādidevatādhiṣṭhānavagamyate /
naca tadasatyāmanupapattau kleśena vyākhyātumucitam /
naca svarūpopayogabhedajñānavirahiṇo jīvasyendriyādhiṣṭhātṛtvasaṃbhavaḥ, saṃbhavati tu devatānāmindriyādyārṣeṇa jñānena sākṣātkṛtavatīnāṃ tatsvarūpabhedatadupayogabhedavijñānam /
tasmāttāstā eva devatāstattatkaraṇādhiṣṭhātrya iti yuktaṃ na tu jīvaḥ /
bhavatu vā jīvo 'pyadhiṣṭhātā tathāpyadoṣaḥ /
anekeṣāmadhiṣṭhātaṇāmekaḥ parameśvaro 'sti niyantāntaryāmī tadśādvipratipitsavo 'pi na vipratipattumarhanti /
tathā caikavākyatayā na tatkāryotpattipratyūhaḥ /
na caitāvatā devatānāmatra śarīre bhoktṛtvam /
nahi yantā rathamadhitiṣṭhinnapi tatsādhyavijayāderbhoktāpi tu svāmyeva /
evaṃ devatā adhiṣṭhātryo 'pi na bhoktryastāsāṃ tāvnamātrasya śrutatvāt /
bhoktā tu jīva eva /
naca narādiśarīrocitaṃ duḥkhabahulamupabhogaṃ sukhamapyo devatā arhanti /
tasmāt prāṇānāmadhiṣṭhātryo devatā iti siddham, śeṣamatirohitārtham

2.4.7.15.

2.4.7.16.

2.4.8.17.

#ta indriyāṇi tadvyapadeśādanyatra śreṣṭhāt# /
mā bhūt prāṇo vṛttirindriyāmām /
indriyāṇyevāsya jyeṣṭhasya ca prāṇasya vṛttayo bhaviṣyanti /
tadbhāvābhāvānuvidhāyibhāvābhāvatvamindriyāṇāṃ śrutyanubhavasiddhaṃ, tathāca prāṇaśabdasyaikasyānyāṭyamanekārtvaṃ na bhaviṣyati /
vṛttīnāṃ vṛttimatastattvāntaratvābhāvāt /
tattvāntaratve tvindriyāṇāṃ, prāṇaśabdasyānekārthatvaṃ prasajyeta /
indriyeṣu lākṣaṇikatvaṃ vā /
naca mukhyasaṃbhave lakṣaṇā yuktā ughanyatvāt /
naca bhedena vyapadeśo bhedasādhanam 'etasmājjāyate prāṇaḥ' ityādirmanaso 'pīndriyebhyo 'sti bhedena vyapadeśa ityanindriyatvaprasaṅgaḥ /
smṛtivaśāttu tasyendriyatve indriyāmāmapi prāṇādbhedena vyapadiṣṭānāmapyasti prāṇasvabhāvatve 'hanta asyaiva rūpamasāma' iti śrutiḥ /
tasmādupapatteḥ śruteśca prāṇasyaiva vṛttasya ekādaśendriyāṇi na tattvāntarāṇīti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-mukhyāt prāṇāttattvāntarāṇīndriyāmi, tatra tatra bhedena vyapadeśāt /
mṛtyuprāptāprāptatvalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargaśruteḥ /
arthakriyābhedācca /
dehadhāraṇaṃ hi prāṇasya kriyār'thālocanamanane cendriyāṇām /
naca tadbhāvābāvānuvidhānaṃ tadvṛttitāmāvahati /
dehena vyabhicārāt /
prāṇādayo hi dehānvayavyatirekānuvidhāyino naca dehātmanaḥ /
yāpi ca prāṇarūpatāmindriyāṇāmabhidadhāti śrutiḥ, tatrāpi paurvāparyālocanāyāṃ bheda eva pratīyata ityuktaṃ bhāṣyakṛtā /
tasmādbahuśrutivirodhāt pūrvāparavirodhācca prāṇarūpatābhidhānamindriyāṇāṃ prāṇāyattatayā bhāktaṃ gamayitavyam /
manasastvindriyatve smṛteravagate kkacidindriyebhyo bhedenopādānaṃ gobalīvardanyāyena /
athavā indriyāṇāṃ vartamānamātraviṣayatvānmanasastu traikālyagocaratvādbhedenābhidhānam /
naca prāṇe bhedavyapadeśabāhulyaṃ tathā netuṃ yuktam /
prāṇarūpatāśruteśca gatirdarśitā /
tathā jyeṣṭhe prāṇaśabdasya mukhyatvādindriyeṣu tatastattvāntareṣu lākṣaṇikaḥ prāṇaśabda iti yuktam /
naca mukhyatvānurodhenāvagatabhedayoraikyaṃ yuktaṃ, mā bhūdgaṅgādīnāṃ tīrādibhiraikyamiti /
anye tu bhedaśabdādhyayāhārabhiyā bhedaśruteśceti paunaruktyabhiyā ca tacchabdasya cānantaroktaparamārthakatvādanyathā varṇayāñcakruḥ /
kimekādaśaiva vāgādaya indriyāṇyāho prāṇo 'pīti viśaye indrasyātmano liṅgamindriyaṃ, tathāca vāgādivatprāṇasyāpīndraliṅgamindriyāmiti vāgādivatprāṇo 'pīndriyamiti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-indriyāṇi vāgādini śreṣṭhāt prāṇādanyatra /
kutaḥ-tenendriyaśabdena teṣāmeva vāgādīnāṃ vyapadeśāt /
nahi mukhye prāṇā indriyaśabdo dṛṣṭacaraḥ /
indraliṅgatā tu vyutpattimātranimittaṃ yathā gacchatīti gauriti /
pravṛttinimittaṃ tu dehādhiṣṭhānatve sati rūpādyālocanakaraṇatvam /
idaṃ cāsya dehādhiṣṭhānatvaṃ yaddehānugrahopaghātābhyāṃ tadanugrahopaghātau /
tathāca nālokasyendriyatvaprasaṅgaḥ /
tasmādrūḍhervāgādaya evendriyāṇi na prāṇa iti siddham /
bāṣyakārīyaṃ tvadhikaraṇaṃ bhedaśruterityādiṣu sūtreṣu neyam

2.4.8.18.

2.4.8.19.

2.4.9.20.
saṃjñāmūrtikḷptistu trivṛtkurvata upadeśāt /
satprakriyāyāṃ 'tatteja aikṣata' ityādinā saṃdarbheṇa tejo 'bannānāṃ sṛṣṭiṃ vidhāyopadiśyate-'seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi' iti /
asyārthaḥ-pūrvoktaṃ bahubhavanamīkṣaṇaprayojanamadyāpi sarvathā na niṣpannamiti punarīkṣāṃ kṛtavatī bahubhavanameva prayojanamuddiśya kathaṃ hantedānīmahamimā yathoktāsteja ādyāstisro devatāḥ pūrvasṛṣṭāvubhūtena saṃprati smaraṇasaṃnidhāpitena jīvena prāṇādharaṇakartrātmanānupraviśya buddhyādibhūtamātrāyāmadarśa iva mukhabimbaṃ toya iva candramaso bimbaṃ chāyāmātratayānupraviśya nāma ca rūpaṃ ca te vyākaravāṇi vispaṣṭaṃ karavāṇīdamasya nāmedaṃ ca rūpamiti /
tāsāṃ tisṛṇāṃ devatānāṃ trivṛtaṃ trivṛtaṃ tejo 'bannātmanā tryātmikāṃ tryātmikāmekaikāṃ devatāṃ karavāṇīti /
tatra saṃśayaḥ-kiṃ jīvakartṛkamidaṃ nāmarūpavyākaraṇamāho parameśvarakartṛkamiti /
yadi jīvakartṛkaṃ tataḥ 'ākāśo ha vai nāma nāmarūpayornirvahitā' ityādiśrutivirodhādanadhyavasāyaḥ /
atha parameśvarakartṛkaṃ, tato na virodhaḥ /
tatra ḍitthaḍavitthādināmakaraṇe ca ghaṭapaṭādirūpakaraṇe ca jīvakartṛtvadarśanādihāpi trivṛtkaraṇe nāmarūpakaraṇe cāsti saṃbhāvanā jīvasya /
tathāca yogyatvādanena jīveneti vyākaravāṇīti pradhānakriyayā saṃbadhyate, na tvānantaryādanupraviśyetyanena saṃbadhyate /
pradhānapadārthasaṃbandho hi sākṣātsarveṣāṃ guṇabhūtānāṃ padārthānāmautsargikastādarthyātteṣām /
tasya tu kkacitsākṣādasaṃbhavātparamparāśrayaṇaṃ, sākṣātsaṃbhavaśca yogyatayā darśitaḥ /
nanu seyaṃ devateti parameśvarakartṛtvaṃ śrūyate /
satyam /
prayojakatayā tu tadbhaviṣyati /
yathā loke cāreṇāhaṃ parasainyamanupraviśya saṃkalayānīti /
yadi punarasya sākṣātkartṛbhāvo bhavedanena jīvenetyanarthakaṃ syāt /
nahi jīvasyānyathā karaṇabhāvo bhavitumarhati /
prayojakakartustatsākṣātkartā karaṇaṃ bhavati pradhānakriyoddeśena prayojakena prayojyakarturvyāpanāt /
tasmādatra jīvasya kartṛtvaṃ nāmarūpavyākaraṇe 'nyatra tu parameśvarasyeti virodhādanadhyavasāya iti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-parameśvarasyaivehāpi nāmarūpavyākartṛtvamupadiśyate na tu jīvasya, tasya pradhānakriyāsaṃbandhaṃ pratyayogyatvāt /
nanvanyatra ḍitthajavitthādināmaka4maṇi ghaṭaśarāvādirūpakarmaṇi ca kartṛtvadarśanādihāpi yogyatā saṃbhāvyata iti cet /
na /
nirinadīsamudrādinirmāṇāsāmarthyenārthāpattyabhāvaparicchinnena saṃbhāvanāpabādhanāt /
tasmāt parameśvarasyaivātra sākṣātkartṛtvamupadiśyate na jīvasya /
anupraviśyetyanena tu saṃnihitenāsya saṃbandho yogyatvāt /
na cānarthakyaṃ trivṛtkaraṇasya bhoktṛjīvārthatayā tadanupraveśābhidhānasyārthavattvāt /
syādetat /
anupraviśya vyākaravāṇīti samānakartṛtve ktvaḥ smaraṇāt praveśanakarturjīvasyaiva vyākartṛtvamupadiśyate 'nyathā tu parameśvarasya vyākartṛtve jīvasya praveṣṭṛtve bhinnakartṛkatvena ktvaḥ prayogo vyāhanyetetyatrāha- #naca jīvo nāmeti# /
atirohitārthamanyat

2.4.9.21.
#māṃsādi bhaumaṃ yathāśabdamitarayośca# /
atra bhāṣyakṛtottarasūtraśeṣatayā sūtrametadviṣayopadarśanaparatayā vyākhyātam /
śaṅkānirākaraṇārthatvamapyasya śakyaṃ vaktum /
tathāhi-yo 'nnasyāṇiṣṭho bhāgastanmanastejasastu yo 'ṇiṣṭho bāgaḥ sa vāgityatra hi kāṇādānāṃ sāṃkhyānāṃ cāsti vipratipattiḥ /
tatra kāṇādā mano nityamācakṣate /
sāṃkhyāstvāhaṅkārike vāṅmanase /
annabhāgatāvacanaṃ tvasyānnasaṃbandhalakṣaṇārtham /
annopabhoge hi manaḥ svasthaṃ bhavati /
evaṃ vāco 'pi pāṭavena tejaḥsāmyamabhyūhanīyam /
tatredamupatiṣṭhate- #māṃsāditi# /
vāṅmanasa iti vaktavye māṃsādyabhidhānaṃ siddhena saha sādhyasyopanyāso dṛṣṭāntalābhāya /
yathā māṃsādi bhaumādyevaṃ vāṅmanase api taijasabhaume ityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati-na tāvadbrahmavyatiriktamasti kiñcinnatyam /
brahmajñānena sarvajñānapratijñāvyāghātāt, bahuśrutivirodhācca nāpyāhaṅkārikam, ahaṅkārasya sāṃkhyābhimatasya tattvasyāprāmāṇikatvāt /
tasmādasati bādhake śrutirāñjasī nānyathā kathañcinnetumuciteti kañciddoṣamityuktaṃ taṃ doṣaṃ darśayannāha pūrvapakṣī- #yadi sarvameva iti#

2.4.9.22.
#vaiśeṣyāttu tadvādastadvādaḥ#

2.4.9.22.
tribṛtkaraṇāviśeṣe 'pi yasya ca yatra bhūyastvaṃ tena tasya vyapadeśa ityarthaḥ

iti śrīmadvācaspatimiśraviracite śrīmadbhagavatpādaśārīrakabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ dvitīyasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ